भवद्वितीर्णया योगयुक्त्या विश्रान्तवान् अहम् । यथा साधो तथा मन्ये स्वर्गे विश्रमणं कुतः
तुम्ही शिकवलेल्या योगमार्गामुळे मला खरी विश्रांती मिळाली आहे. हे सज्जन, मला असं वाटतं की, स्वर्गात कुठेच अशी विश्रांती मिळू शकत नाही.
ताम् एव स्वस्थितिं स्वच्छाम् अवलम्ब्य प्रकाशिनीम् । विहरेह यथाकामं स्वर्गे भूमितले ऽथ वा
आपल्या त्या निर्मळ आणि तेजस्वी स्वरूपावर आधार ठेवून, इथे किंवा स्वर्गात, किंवा पृथ्वीवर, जिथे हवं तिथे मनाप्रमाणे वावर.
परे पदे महानन्दे कच्चिद् विश्रान्तवान् असि । इदं भेदमयं दुःखं कच्चित् सन्त्यक्तवान् असि
त्या परम आनंदाच्या अवस्थेत तुला खरी विश्रांती मिळाली आहे का? हे भेदभावातून निर्माण होणारं दुःख तू सोडून दिलं आहेस का?
कच्चिद् आपातरम्येभ्यस् सङ्कल्पेभ्यो रतिर् भृशम् । निर्मूलतां गता राजन्न् ओघतीरलतेव ते
राजा, सुरुवातीला आकर्षक वाटणाऱ्या कल्पनांमध्ये तुझं मन पूर्णपणे विरघळून गेलं आहे का? त्या कल्पना नदीच्या काठावरच्या वेलीसारख्या मुळासकट उपटल्या गेल्या आहेत का?
हेयादेयदशातीतं शान्तं समसमस्थिति । यथाप्राप्तेष्व् अनुद्वेगि कच्चित् तव मनस् स्थितम्
तुझं मन स्वीकार किंवा नकार यापलीकडे, शांत आणि समत्वाने भरलेलं, जसं काही घडलं तरी अस्वस्थ न होणारं, असं स्थिर झालं आहे का?
त्वत्प्रसादेन भगवन् दृष्टा दृश्यातिगा गतिः । प्राप्तस् संसारसीमान्तो लब्धो लब्धव्यनिश्चयः
भगवंत, तुझ्या कृपेने मला दृश्याच्या पलीकडचा मार्ग दिसला आहे; संसाराची सीमा गाठली आहे आणि काय मिळवायचं आहे याची निश्चितता मिळाली आहे.
चिरायातिचिरेणैव विश्रान्तास् स्मो निरामयाः । लब्धं लब्धव्यम् अखिलं तृप्तास् स्मश् चिरम् अक्षताः
खूप दिवसांनी अखेर आम्ही विश्रांती मिळवली आहे, आता आम्ही सर्व दुःखांपासून मुक्त आहोत; जे मिळवायचं होतं ते सर्व मिळालं आहे, आणि आम्ही फार काळापासून तृप्त आणि अखंड आहोत.
नोपदेष्टव्यम् अस्माकं किञ्चिद् अप्य् उपयुज्यते । सर्वत्रैवातितृप्तास् स्मस् संस्थितास् स्मो गतज्वरम्
आता आम्हाला काही शिकवण्यासारखं किंवा उपयोगाचं काहीच उरलेलं नाही; सर्वत्र आम्ही पूर्णपणे तृप्त, स्थिर आणि सर्व चिंता-मुक्त आहोत.
ज्ञातम् अज्ञातम् अप्राप्तं सम्प्राप्तं त्यक्तम् आश्रितम् । त्वत्त्वं परत्वं मत्त्वं मे खस्येवास्ति न किञ्चन
माझ्यासाठी, ओळखीचं आणि अनोळखी, मिळालेलं आणि न मिळालेलं, सोडलं आणि धरलं, तुझं, दुसर्याचं, माझं—या सगळ्या गोष्टी आकाशात जशा काहीच राहत नाहीत, तशाच नाहीशा झाल्या आहेत.
निस्संसृतिर् विगतमोहभयाभिरामो नित्योदितस् समसमाशयसर्वसोम्यः । सर्वात्मकस् सकलसङ्कलनाविमुक्त आकाशकोशविशदश् शमम् आस्थितो ऽस्मि
मी संसारापासून मुक्त आहे, मोह, भीती आणि आसक्ती नसल्यानं आनंदी आहे, नेहमी जागृत, सर्वांसाठी सारखं मन ठेवणारा आणि शांत आहे. मी सर्वांचा आधार आहे, सर्व बंधनांपासून मोकळा, आकाशासारखा निर्मळ आणि शांतीत स्थिर आहे.
इत्य् अध्यात्मविचित्राभिः कथाभिस् तौ परस्परम् । आसतां वेद्यवेत्तारौ मुहूर्तत्रितयं वने
अशा या अद्भुत आत्मज्ञानाच्या गोष्टींमध्ये, जाणणारा आणि जे जाणलं जातं ते दोघंही, त्या जंगलात एकत्र बसले होते, तीन क्षण.
तत उत्थाय कस्मिंश्चित् स्नातौ सरससारसे । सरोवरे वने चैव विहृतौ नन्दनोपमे
नंतर ते उठले आणि कुठल्यातरी तलावात, कमळांनी भरलेल्या पाण्यात स्नान केलं, आणि नंदनवनासारख्या त्या जंगलात फिरू लागले.
तेनाचारेण ताभिश् च कथाभिस् तौ वनेचरौ । नीतवन्तौ दिनान्य् अष्टौ तासु काननवीथिषु
अशा वागणुकीने आणि त्या गप्पांमुळे दोघेही वनात भटकत आठ दिवस त्या जंगलाच्या वाटांवर घालवले.
अथ कुम्भ उवाचान्यद् वनं यावो गिराव् इति । तद् ॐ इति नृपो मत्वा ताव् उभौ प्रविचेरतुः
मग कुम्भ म्हणाला, "चला, दुसऱ्या वनात, डोंगराकडे जाऊया." राजाने 'ओम्' असे म्हणून ते मान्य केले आणि दोघेही भटकायला निघाले.
वनान्य् अनेकरूपाणि जङ्गलानि तटानि च । सरांसि गुल्मजालानि शृङ्गाणि गहनानि च
त्यांनी अनेक प्रकारची अरण्ये, जंगलं, नदीकिनारे, तळी, झुडपांची दाटी आणि घनदाट डोंगरशिखरे ओलांडली.
नदीर् देशांस् तथा ग्रामान् नगराणि पुराणि च । मरून् घोरान् गिरीन् कुञ्जांस् तीर्थान्य् आयतनानि च
ते नद्या, प्रदेश, खेडी, प्राचीन नगरे, भयंकर वाळवंटे, डोंगर, झाडांची दाट कुंजे, तीर्थस्थाने आणि मंदिरेही पार करत गेले.
समम् एव समस्नेहौ समवेषौ स्थिताव् उभौ । समसत्तौ समोत्साहौ सस्नतुस् तस्थतुस् तथा
दोघेही एकसारखे प्रेमळ आणि एकसारखे दिसणारे होते. त्यांची वृत्ती आणि उत्साहही सारखाच होता. त्यांनी एकत्र स्नान केले आणि तसेच शांतपणे उभे राहिले.
आनर्चतुः पितॄन् देवान् बुभुजाते च राघव । समं तल्पे च शिश्याते समबुद्धी बभूवतुः
राघवा, त्यांनी पितरांचे आणि देवांचे पूजन केले, एकत्र जेवले, एकाच पलंगावर झोपले आणि त्यांची मने एकरूप झाली.
तमालवनषण्डेषु मन्दारगहनेषु च । दम्पती स्निग्धहृदयौ सुहृदौ तौ विरेजतुः
तमाळ आणि मंदार यांच्या दाट झाडीत, ते दोघेही प्रेमळ हृदयाचे आणि खरे मित्र म्हणून, दांपत्य म्हणून तेजस्वी दिसत होते.
इदं ग्राह्यम् इदं नेति विकल्पकलना मनः । न जहार तयो राम वात्येव विबुधाचलम्
हे योग्य, हे अयोग्य असे मनातले विचार त्यांच्या मनाला कधीच हलवू शकले नाहीत, राम, जसे वादळाने पर्वत हलत नाही.
विचेरतुस् तौ सुहृदौ क्वचिद् धूलिविधूसरौ । क्वचिच् चन्दनदिग्धाङ्गौ क्वचिद् भस्मानुरञ्जितौ
ते दोघे मित्र इकडे तिकडे भटकत होते, कधी धुळीने माखलेले, कधी चंदन लावलेले, तर कधी राखेने सजलेले दिसत होते.
क्वचिद् दिव्याम्बरधरौ चीराम्बरधरौ क्वचित् । क्वचित् पल्लवसञ्छन्नौ क्वचित् कुसुममण्डितौ
कधी ते दिव्य वस्त्र घालत, कधी झाडाच्या सालीची वस्त्रे परिधान करत, कधी पानांनी झाकलेले असत, तर कधी फुलांनी सजलेले असत.
दिनैः कतिपयैर् एव गतचित्ततया तया । सत्त्वोदात्ततया चैव राजा कुम्भवद् आबभौ
फक्त काही दिवसांतच, मन शांत झाल्यामुळे आणि स्वभाव निर्मळ झाल्यामुळे, राजा कुंभासारखा स्थिर आणि शांत दिसू लागला.
अथ तं सुरगर्भाभं चूडाला सा शिखिध्वजम् । दृष्ट्वा शोभाम् उपगतं चिन्तयाम् आस मानिनी
मग चूडाळा, अभिमानाने भरलेली, शिखिध्वजाला देवपुत्रासारखा तेजस्वी आणि सुंदर झालेला पाहून विचार करू लागली.
अयं पतिर् अनिन्द्यात्मा तथेमा वनभूमयः । इयं स्थितिर् अनायासा यो न कामी स वञ्चितः
माझे पती दोषरहित आहेत, हे वनही शांत आहे; आणि ही स्थिती अगदी सहज आहे. ज्याच्या मनात इच्छा नाही, तो खरोखरच फसला आहे.
जीवन्मुक्तधियां भोगे यथाप्राप्तम् अतिष्ठताम् । एकग्रहात्मिका तुच्छा मूढतैवोदिता भवेत्
ज्यांच्या मनाला जगातच मुक्ती मिळाली आहे, जे मिळेल ते स्वीकारतात, त्यांच्यासाठी एकाच गोष्टीत गुंतून राहणे अगदी क्षुल्लक आहे आणि ते फक्त अज्ञानामुळेच होते.
निजः पतिर् अनिन्द्यात्मा निराधित्वं नवं वयः । गृहाणि पुष्पजालानि सा हता या न कामिनी
जिचे पती दोषरहित, निर्लेप आणि तरुण आहेत, तरीसुद्धा जी फुलांच्या माळा स्वीकारत नाही, अशी जी स्त्री कामना करत नाही, तीच खरोखर दुर्दैवी आहे.
वनपुष्पलतागेहे स्वायत्ते भर्तरि प्रिये । रमते या न निर्दुःखा सा हतैव दुरङ्गना
वनातील फुलांनी वेढलेल्या घरात, प्रिय पती आपल्या अधीन असताना, जी स्त्री दुःखरहित असूनही आनंद घेत नाही, तीच खरी दुर्दैवी आहे.
वश्यं विवाहितं कान्तं पतिम् आसाद्य निर्जने । स्त्री सती या न रमते तां धिग् अस्तु दुरङ्गनाम्
एकटी असताना, आपल्यावर प्रेम करणारा आणि लग्न केलेला पती मिळूनही जी स्त्री त्याच्यात आनंद मानत नाही, ती खरोखरच वाईट स्त्री आहे; अशा स्त्रीचे नाव घेणेही लाजिरवाणे आहे.
समुज्झता यथाप्राप्तम् अपि वेद्यविदा सता । अनिन्द्यं स्वम् उदारार्थं किं तज्ज्ञेन कृतं भवेत्
ज्ञानी आणि समजूतदार माणसाने निष्कलंक आणि उत्तम वस्तू मिळवली, तरी ती चांगल्या हेतूसाठी वापरली नाही, तर त्यात काय मोठेपणा आहे?