मनस्य् अनीहिते शान्ते तैर् बुद्धीन्द्रियकर्मभिः । नेह कैश्चित् कृतैर् अर्थो नाकृतैर् अप्य् अभावनात्
जेव्हा मन निष्क्रिय आणि शांत असतं, तेव्हा बुद्धी, इंद्रियं किंवा शरीरानं केलेल्या कृतींनी इथे काहीच साध्य होत नाही; आणि काहीही न केल्यानेही काही घडत नाही, कारण कर्तेपणाचा भावच नसतो.
मनस्य् अनीहिते शान्ते न प्रवर्तन्त एव ते । कर्मेन्द्रियाणि कर्मादाव् असञ्चारितयन्त्रवत्
जेव्हा मन निष्क्रिय आणि शांत असतं, तेव्हा कर्मेंद्रियं कोणत्याही कृतीत गुंतत नाहीत; ती जणू काही हलवली नसलेली यंत्रं आहेत.
मनोयन्त्रस्य चलने कारणं वेदनं विदुः । प्राणाली दारुमेषस्य रज्जुर् अन्तर्गता यथा
मन नावाच्या यंत्राच्या हालचालीचं कारण वेदना आहे असं मानतात, जसं लाकडी बाहुल्याच्या हालचालीचं कारण आतल्या दोरीमुळे असतं.
रूपालोकमनस्कारपदार्थाद्याकुलं जगत् । विद्यते वेदनस्यान्तर् वाते ऽन्तस् स्पन्दनं यथा
रूप, प्रकाश, विचार, वस्तू आणि अशा अनेक गोष्टींनी भरलेलं हे जग वेदनेच्या आतच असतं, जसं वाऱ्याच्या आत स्पंदन असतं.
सर्वात्मवेदनं शुद्धं यथोदेति तदात्मकम् । भाति प्रसृतदिक्कालबाह्यान्तारूपदेहकम्
शुद्ध, सर्वत्र पसरलेली जाणीव जशी आहे तशीच प्रकट होते, ती शरीराच्या, बाह्य आणि अंतर्गत रूपांनी, सर्व दिशांना, काळात आणि अवकाशात पसरते.
द्रष्टैव दृश्यताभासं स्वं रूपं धारयन् स्थितः । स्वं यथा तत्र यद् रूपं प्रविभाति तथैव तत्
पाहणारा स्वतःच दिसणाऱ्या रूपाचा आधार घेत राहतो; ज्या ठिकाणी त्याचे जे रूप उजळते, तेच तिथे असते.
सर्वम् आत्मा यथा तत्र सङ्कल्पत्वम् इवागतः । तिष्ठत्य् आशु तथा तत्र तद्रूप इव राजते
तेथे सर्व काही आत्माच आहे, जणू काही तो संकल्पस्वरूप झाला आहे; तेथे ते लगेचच त्या रूपात तसंच चमकत उभं राहतं.
सर्वात्मकतया द्रष्टुर् दृश्यत्वम् इव युज्यते । द्रष्टृत्वं द्रष्ट्रसद्भावे दृश्यस्य त्व् अस्ति नासतः
पाहणारा सर्वत्र असल्यामुळे दिसणं जणू काही खरं वाटतं; पण पाहणारा असेल तेव्हाच पाहण्याचं अस्तित्व असतं, पाहणारा नसेल तर दिसणंही नसतं.
अकारणकम् एवातो ब्रह्मकल्पम् इदं स्थितम् । प्रत्यक्षम् एव निर्मातृ तस्यांशास् त्व् अनुपाधयः
म्हणून हे सृष्टीचे रूप कोणत्याही कारणाशिवाय, ब्रह्माच्या कल्पनेप्रमाणेच आहे. याचा कर्ता प्रत्यक्ष दिसतो आणि त्याचे सर्व भाग कोणत्याही विशेष गुणधर्मांशिवाय आहेत.
स्वयत्नमात्रेतररूपको यस् तद्दैवशब्दार्थम् अपास्य दूरे । शूरेण साधो पदम् उत्तमं तत् स्वपौरुषेणैव हि लभ्यते ऽन्तः
जो आपला सर्वस्व प्रयत्न स्वतःच करतो, आणि नशीब किंवा दैव या कल्पना दूर सारतो, तो धाडसी सज्जन स्वतःच्या सामर्थ्यानेच अंतःकरणात श्रेष्ठ अवस्था प्राप्त करतो.
विचारयाचार्यपरम्पराणां मतेन सत्येन सितेन तावत् । यावद् विशुद्धां स्वयम् एव बुद्धाम् अनन्तरूपां परताम् उपैषि
गुरूंच्या परंपरेतील मतांचा विचार करून आणि त्यांच्या सत्य, स्वच्छ मतांनी, तू स्वतःच निर्मळ, निराकार आणि जागरूक बुद्धीची सर्वोच्च अवस्था प्राप्त करशील.
आर्यसङ्गमयुक्त्यादौ प्रज्ञां वृद्धिं नयेद् बलात् । ततो महापुरुषता महापुरुषलक्षणैः
सज्जनांची संगत आणि योग्य विचार यामुळे आपली प्रज्ञा जबरदस्तीने वाढते; त्यानंतर महान पुरुषांची जी लक्षणे आहेत, ती प्राप्त होतात.
यो यो येन गुणेनेह पुरुषः प्रविराजते । शिक्षेत तं तम् एवाशु तस्माद् बुद्धिविवृद्धये
या या गुणामुळे माणूस इथे उजळतो, ते ते गुण त्याच्याकडून लवकर शिकावेत, कारण त्यानेच बुद्धी वाढते.
महापुरुषता त्व् एषा शमादिगुणशालिनी । सम्यग्ज्ञानं विना राम सिद्धिम् एति न कस्यचित्
शांतता वगैरे गुणांनी सजलेली ही मोठेपणाची अवस्था आहे; पण हे राम, खरी समज नसेल तर कुणालाही सिद्धी मिळत नाही.
ज्ञानाच् छमादयो यान्ति वृद्धिं सत्पुरुषक्रमात् । श्लाघनीयाः फलेनान्तर् वृष्टेर् इव नवाङ्कुराः
समजुतीतून शांतता आणि इतर सद्गुण उत्तम लोकांच्या पावलावर पाऊल ठेवून वाढतात; ते गुण आतून मिळणाऱ्या फळामुळे कौतुकास्पद असतात, जसे पावसाने नवीन कोंब फुटतात.
शमादिभ्यो गुणेभ्यश् च वर्धते ज्ञानम् उत्तमम् । अन्नात्मकेभ्यो यज्ञेभ्यश् शालिवृष्टिर् इवोत्तमा
शांतता वगैरे गुणांमुळे श्रेष्ठ ज्ञान वाढते, जसे अन्नरूपी यज्ञांमधून उत्तम तांदळाची पिके येतात.
गुणाश् शमादयो ज्ञानाच् छमादिभ्यस् तथा ज्ञता । परस्परं विवर्धेते एते ऽब्दसरसी यथा
शांतीसारख्या गुणांचा जन्म ज्ञानातून होतो आणि ज्ञान हे शांतीसारख्या गुणांमुळेच वाढते. हे दोन्ही गुण एकमेकांना वाढवतात, जसं नदी आणि समुद्र परस्पर वाढतात.
ज्ञानं सत्पुरुषाचाराज् ज्ञानात् सत्पुरुषक्रमः । परस्परं गतौ वृद्धिं ज्ञानसत्पुरुषक्रमौ । एको ऽपि नैतयोस् तावत् पुरुषस्येह सिध्यति
ज्ञान हे सत्पुरुषांच्या वर्तनातून मिळतं, आणि ज्ञानामुळे सत्पुरुषांचा मार्ग सापडतो. हे दोन्ही, म्हणजे ज्ञान आणि सत्पुरुषांचा मार्ग, एकमेकांच्या सहवासाने वाढतात. यापैकी एकट्यानेच माणसाचं पूर्ण कल्याण होत नाही.
यथा कलमरक्षिण्या गीत्या वितततारया । खगोत्सादेन सहितो गीतानन्दः प्रसाध्यते
जसं कुशल गायिकेच्या गाण्याला पक्ष्याच्या आनंददायक स्वरांनी साथ मिळाली, की त्या गाण्याचा आनंद पूर्णत्वास जातो,
ज्ञानसत्पुरुषेहाभ्याम् अकर्त्रा कर्तृरूपिणा । तथा पुंसा निरिच्छेन समम् आसाद्यते पदम्
तसंच, ज्ञान आणि सत्पुरुषांचा संग यांच्या सहाय्याने, जो माणूस इच्छा आणि अहंकार सोडतो, तोच सर्वोच्च स्थितीला पोहोचतो.
सदाचारक्रमः प्रोक्तो मयैष रघुनन्दन । तथोपवेश्यते सम्यग् अयं ज्ञानक्रमो ऽधुना
रघुकुळातील आनंदा, मी आता योग्य आचारधर्माची क्रमवार माहिती दिली आहे. आता मी तुला ज्ञानाचा क्रम व्यवस्थित सांगणार आहे.
इदं यशस्यम् आयुष्यं पुरुषार्थफलप्रदम् । तज्ज्ञाद् आप्तात्मशास्त्रार्थाच् छ्रोतव्यं किल धीमता
हे ज्ञान प्रसिद्ध आहे, आयुष्य वाढवणारे आहे आणि मनुष्याच्या चारही पुरुषार्थांचे फळ देणारे आहे. म्हणून, ज्याने शास्त्राचा अर्थ समजून घेतला आहे आणि जो विश्वासू आहे, अशा ज्ञानी व्यक्तीकडून हे ऐकावे.
श्रुत्वा तु बुद्धिनैर्मल्याद् बलाद् यास्यसि सत्पदम् । यथा कतकसंश्लेषात् प्रसादम् अवशं पयः
हे ऐकल्यावर, बुद्धी शुद्ध असल्यामुळे, तू नक्कीच सत्य अवस्थेला पोहोचशील; जसे कतकाच्या फळाच्या स्पर्शाने पाणी आपोआप स्वच्छ होते.
विदितवेद्यम् इदं हि मनो मुने विवशम् एव हि याति परं पदम् । यद् अवबुद्धम् अखण्डितम् उत्तमं तदवबोधदशां न जहाति हि
मुनिवर, मनाला जे जाणण्यासारखे आहे ते समजले, की ते आपोआपच परमपदाला पोहोचते; आणि जेव्हा ते अखंड, श्रेष्ठ ज्ञान अनुभवते, तेव्हा ती अवस्था सोडत नाही.
वाग्भाभिर् ब्रह्मविद् ब्रह्म भाति स्वप्न इवात्मनि । यद् इदं तत् स्वशब्दार्थैर् यो यद् वेत्ति स वेत्तु तत्
ब्रह्म जाणणारा जसा शब्दांनी ब्रह्मासारखा दिसतो, तसाच माणूस स्वप्नात स्वतःच्याच रूपात दिसतो. प्रत्येक गोष्टीला तिच्या नावाचा अर्थ असतो; ज्याला जे समजतं, त्याने तेच जाणावं.
न्यायेनानेन सर्वस्मिन् सर्गे ब्रह्माम्बरे सति । किम् इदं कस्य वक्षीति चोद्यचञ्चुर् निराकृतः
या विचाराने, सर्व सृष्टीमध्ये ब्रह्माचं अस्तित्व असताना, 'हे काय आणि कुणाचं आहे?' असा प्रश्न विचारणं निरर्थक ठरतं.
अहं तावद् यथाज्ञानं यथावस्तु यथाक्रमम् । यथास्वभावं वच्मीदं तत् सर्वं श्रूयतां बुधाः
माझ्या समजुतीनुसार, वस्तुस्थितीनुसार, योग्य क्रमाने आणि त्याच्या स्वभावाप्रमाणे मी हे सर्व सांगतो; ज्ञानी लोकांनी ते ऐकावं.
स्वप्नवत् पश्यति जगच् चिन्नभो देहविन्मयम् । स्वप्नसंसारदृष्टान्ता इहैवान्तस् समन्विताः
जसा स्वप्नात जग दिसतं, तसंच चैतन्य या देहरूप जगाला पाहतं. इथेच स्वप्न आणि संसार यांचे दाखले एकत्र सापडतात.
मुमुक्षुव्यवहारोक्तिमयात् प्रकरणाद् अनु । अथोत्पत्तिप्रकरणं मयेदं परिकथ्यते
मोक्षाची इच्छा असलेल्या साधकाच्या वर्तनाविषयी सांगितल्यानंतर, आता उत्पत्ती या विषयावर मी सविस्तरपणे सांगणार आहे.
बन्धो ऽयं दृश्यसद्भावो दृश्याभावे न बन्धनम् । न सम्भवति दृश्यं तु यथेदं तच् छृणु क्रमात्
बंध म्हणजे दृश्य गोष्टींचे अस्तित्व होय; दृश्य नसताना बंधन राहत नाही. हे दृश्य कसे निर्माण होते, ते मी तुला क्रमाने सांगतो, नीट ऐक.