अहो नु सम्यक् कथितं देवपुत्रेण युक्तिमत् । अहो नु सम्प्रबुद्धो ऽस्मि मोहनिद्राकुलश् चिरात्
वा! खरंच, देवपुत्राने अगदी योग्य आणि शहाणपणाने सांगितलं. किती दिवस मी मोहाच्या झोपेत गुंतलो होतो, आता शेवटी मी जागा झालो.
क्वाहम् आसं विनिर्मग्नः क्रियाजालकुकर्दमे । इदं कार्यम् इदं नेति मिथ्याविभ्रमम् आचरन्
मी कुठे होतो, या कर्मांच्या चिखलात बुडालो होतो, 'हे करावं, ते करू नये' अशा खोट्या गोंधळात वागत होतो.
अहो नु शीतला शुद्धा शान्तेयं पदवी निजा । रसायनद्रवाकारा सत्त्वं शीतयतीव मे
वा! माझा हा मार्ग किती शीतल, निर्मळ आणि शांत आहे! अमृतासारखा हा अनुभव माझ्या मनाला थंडावा देतोय.
शाम्यामि परिनिर्वामि सुखम् आसे च केवलम् । चिन्मात्रम् अपि नेच्छामि संस्थितो ऽस्मि यथास्थितम्
मी शांत होत चाललो आहे, पूर्णपणे विरघळतो आहे, आणि निव्वळ सुखात विसावतो आहे. मला अगदी शुद्ध चैतन्याचीही इच्छा नाही, मी जसा आहे तसाच स्थिर आहे.
एवं सञ्चिन्तयन् राजा एवंनिर्वासनाशयः । शैलाद् इव समुत्कीर्णो मौनम् एवाथ तस्थिवान्
अशा प्रकारे विचार करत, त्या राजाच्या मनातले सगळे ठसे नाहीसे झाले आणि तो डोंगरातून बाहेर पडल्यासारखा शांतपणे उभा राहिला.
तस्मिन्न् एव ततो मौनी निस्सङ्कल्पे निरामये । प्रतिष्ठां निश्चलां प्राप्य स तस्थौ गिरिशृङ्गवत्
तेथेच तो गप्प बसला, मनात कोणताही विचार किंवा दु:ख न ठेवता, पूर्ण स्थिर झाला आणि डोंगराच्या शिखरासारखा उभा राहिला.
स तत्र संशान्तभयो महात्मा चिरेण विश्रान्तिम् इतस् समात्मा । चिरेण सम्प्राप्तनिजामलात्मा योगेन सुष्वाप तदा चिदात्मा
तेथे त्या थोर पुरुषाचे सगळे भीती शांत झाल्या आणि तो बराच काळ स्वतःमध्ये विसावला; नंतर स्वतःच्या निर्मळ स्वरूपाला प्राप्त होऊन, योगाच्या सहाय्याने त्याची चित्तशक्ती गाढ झोपली.
निर्विकल्पसमाधानात् काष्ठकुड्योपमस् स्थितः । एवं शिखिध्वजो राम चूडालाम् अधुना शृणु
निरुपाधिक समाधीमुळे तो लाकडासारखा किंवा भिंतीसारखा स्थिर उभा राहिला; अशा प्रकारे, हे राम, आता शिखिध्वज आणि चूडाळेची कथा ऐक.
शिखिध्वजं तं भर्तारं कुम्भवेषेन तेन सा । प्रबोध्यान्तर्धिम् आगत्य ततार तरसा नभः
तीने आपल्या पती शिखिध्वज यांना, जे त्या वेळी कुंभाच्या रूपात होते, जागं केलं आणि मग खोल ध्यानात जाऊन, ती वेगाने आकाशातून प्रवास करू लागली.
देवपुत्राकृतिं व्योम्नि जहौ मायाविनिर्मिताम् । विदग्धमुग्धम् आकारं स्त्रैणं जग्राह सुन्दरम्
आकाशात तिने देवपुत्राचं माया निर्माण केलेलं रूप सोडलं आणि चतुर, निरागस, सुंदर असं स्त्रीरूप धारण केलं.
नभसा स्वपुरं प्राप्य विवेशान्तःपुरं क्षणात् । दृश्या बभूव लोकस्य नृपकर्म चकार सा
ती आकाशातून आपल्या नगरात पोहोचली, क्षणात अंतःपुरात गेली, लोकांना दिसू लागली आणि राजाचे कर्तव्य करू लागली.
वासरत्रितयेनापि पुनर् अम्बरम् एत्य सा । बभूव कुम्भो योगेन शिखिध्वजवनं ययौ
तीन दिवसांनी तिने पुन्हा आकाशात जाऊन, योगाच्या बळावर कुंभाचं रूप घेतलं आणि शिखिध्वज यांच्या वनात गेली.
तथा तत्रैव तं भूपम् अपश्यद् वनभूमिगा । निर्विकल्पसमाधिस्थं समुत्कीर्णम् इव द्रुमात्
तेथे तिने त्या राजाला वनात जमिनीवर बसलेला पाहिला, तो निर्विकल्प समाधीत मग्न होता, जणू काही झाडावरून खाली पडला आहे असे वाटत होते.
अहो नु खलु भो दिष्ट्या विश्रान्तो ऽयम् इहात्मनि । स्थितस् स्वस्थस् समश् शान्त इत्य् उवाच पुरः प्रभोः
अरे वा, किती भाग्य! हा इथे स्वतःमध्येच विश्रांती घेत आहे, स्थिर आहे, स्वस्थ आहे, सम आहे आणि शांत आहे, असे तिने प्रभूच्या समोर म्हटले.
तद् एनं तावद् एतस्माद् बोधयामि परात् पदात् । इदानीम् एव किं देहत्यागम् एष करोति वै
आता मी त्याला या श्रेष्ठ अवस्थेतून जागे करते, की तो आत्ता देह सोडणार आहे काय?
कञ्चित् कालं स्फुरित्वेह राज्येन विपिनेन वा । समम् एव गमिष्यावस् त्यक्तदेहाव् इमौ शमम्
इथे थोडा काळ राज्यात किंवा वनात राहिल्यावर, आम्ही दोघेही देह सोडून एकत्र शांततेत निघून जाऊ.
तद् यावद् एषो विचलं परिणामं न गच्छति । अनेनाभ्यासयोगेन तावद् आबोधयाम्य् अहम्
म्हणून, जोपर्यंत हा हलत नाही किंवा त्याच्यात काही बदल होत नाही, तोपर्यंत मी या सातत्यपूर्ण सरावाने त्याला जागृत करत राहीन.
इति सञ्चिन्त्य चूडाला सिंहनादं चकार सा । भूयो भूयः प्रभोर् अग्रे वनेचरभयप्रदम्
असं ठरवून चूडाळा पुन्हा पुन्हा प्रभूच्या समोर सिंहासारखा मोठा आवाज करू लागली, ज्यामुळे जंगलात राहणाऱ्यांना भीती वाटली.
न चचाल शिलेवाद्रौ यदा नादेन तेन सः । भूयो भूयः कृतेनापि तदा सा तं व्यचालयत्
त्या आवाजाने तो डोंगरावरच्या दगडासारखा हलला नाही; तिने कितीही वेळा तो आवाज केला तरी तो हलला नाही.
चालितः पातितो ऽप्य् एष यदा न बुबुधे नृपः । तदा सञ्चिन्तयाम् आस चूडाला कुम्भरूपिणी
हलवून आणि खाली पाडूनही हा राजा शुद्धीवर आला नाही; तेव्हा चूडाळा कुंभारिणीचे रूप घेऊन विचार करू लागली.
अहो परिणतस् साधुस् स्वपदे भगवान् अयम् । तद् एनं हि कया युक्त्या साम्प्रतं बोधयाम्य् अहम्
अहो, हा भगवंत आपल्या स्थितीत किती स्थिर आणि श्रेष्ठ आहे! आता मी याला कोणत्या उपायाने जागृत करू?
अथ वैनं महात्मानं किमर्थं बोधयाम्य् अहम् । विदेहं बोधम् आसाद्य तिष्ठत्व् एष यथासुखम्
किंवा, या महात्म्याला मी जागृत कशासाठी करावे? याने देहभान सोडून खरी जाणीव मिळवली आहे, तो जसा हवे तसे राहू दे.
अहम् अप्य् अङ्गनादेहम् इमं त्यक्त्वा परं पदम् । अपुनर्जननायैव गच्छामीह हि किं मम
मीसुद्धा हा स्त्रीदेह सोडून, पुन्हा जन्म न घेता, त्या परम अवस्थेकडे जाईन—माझ्यासाठी इथे आता काय राहिले आहे?
इति सञ्चिन्त्य देहं स्वं त्यक्तुम् अभ्युद्यता सती । पुनस् सञ्चिन्तयाम् आस चूडाला सा महासती
अशा प्रकारे देह सोडायचे ठरवून, ती महान आणि सती चूडाळा पुन्हा विचार करू लागली.
आलोकयामि वै तावद् एनं देहं महीपतेः । यद्य् अस्य सत्त्वशेषो ऽस्ति बोधबीजं हृदन्तरे
मी या राजाच्या देहाकडे पाहते, त्याच्या हृदयात अजून काही प्राणशक्ती, जागृतीचे बीज उरले आहे का ते बघते.
तत् कालेनैष भगवान् सम्प्रबोधम् उपैष्यति । मूलकोशरसालीनं पुष्पजालं मधाव् इव
जर तसे असेल, तर योग्य वेळी या पुण्यवान राजाला पुन्हा शुद्ध ज्ञान येईल, जसे वसंतात मुळांमधून रस मिळून फुलांचे गट उमलतात.
तदेह विहरञ् जीवन्मुक्त एको भवत्य् अयम् । मैको भवत्व् एष इति मन्ये गच्छामि नो शमम्
म्हणून हा देहात राहूनही एकटा मुक्त झाला आहे; मला वाटते, तो असाच एकटा राहू दे, कारण मला काहीही समाधान मिळत नाही.
इति सञ्चिन्त्य चूडाला स्पर्शेन नयनेन च । पतिम् आलोक्य साशङ्कम् उवाच वरवर्णिनी
अशी विचार करून, चूडाळा स्पर्श आणि नजरेने पतीकडे साशंकपणे पाहते आणि तेजस्वी रूपाने त्याला म्हणते.
अस्त्य् एव सत्त्वशेषो ऽस्य हृदि सम्बोधकारणम् । कायो ऽयम् अगलद्रूपो नेमं देहं त्यजाम्य् अहम्
त्याच्या हृदयात अजूनही थोडीशी चेतना उरली आहे, जी जागृतीचं कारण आहे. हे शरीर जरी हलत नसलं, तरी मी हा देह सोडणार नाही.
भृशं संशान्तचित्तस्य काष्ठलोष्टसमस्थितेः । सत्त्वशेषः कथं ब्रह्मञ् ज्ञायते ध्यानशालिनः
हे ब्रह्मन्, ज्याचं मन पूर्णपणे शांत आहे, जो लाकूड किंवा मातीसारखा स्थिर आहे आणि ध्यानात मग्न आहे, त्याच्यात उरलेली चेतना कशी ओळखता येईल?