इति ते कथितं सर्वं शिखिध्वज महीपते । यथेदम् उत्थितं सर्वं यथा च प्रविलीयते
हे शिखिध्वज राजन, तुला सर्व काही सांगितलं आहे—हे सर्व कसं निर्माण होतं आणि कसं नाहीसं होतं, तेही समजावून सांगितलं.
एतच् छ्रुत्वा च बुद्ध्वा च मत्वा च मुनिनायक । यथेच्छसि तथा तिष्ठ दृष्टस्पष्टपदः पदे
हे ऐकून, समजून आणि मनाशी ठरवून, हे मुनीश्रेष्ठ, आता तुला जसं हवं तसं राहा—कारण तुला स्पष्टपणे ते अंतिम स्थान दिसलं आहे.
स्वर्गं गच्छाम्य् अहं तत्र काले ऽस्मिन् नारदो मुनिः । ब्रह्मलोकात् समायातो भवत्य् अमरसंसदम्
मी आता स्वर्गात जात आहे; या वेळी नारद ऋषी ब्रह्मलोकातून येऊन अमरांच्या सभेत उपस्थित असतील.
न मां पश्यति चेत् तत्र तत् कोपम् उपगच्छति । नोद्वेजनीया भव्येन गुरवो हि कदाचन
जर ते मला तिथे पाहिले नाहीत, तर ते रागावतात; पण उत्तम गुरु अशा गोष्टींनी कधीही विचलित होत नाहीत.
त्यक्तसङ्कल्पलेखेन न किञ्चिद् अभिवाञ्छता । त्वयात्मन्य् एव वस्तव्यं दृष्टिर् एषैव पावनी
सर्व इच्छा सोडून, काहीही नकोसे वाटू न देता, तुला स्वतःच्या आत्म्यातच स्थिर राहावे; हीच दृष्टी पवित्र करणारी आहे.
इति यावत् प्रतिवचः पुष्पहस्तश् शिखिध्वजः । प्रणामाय ददात्य् एष तावद् अन्तर्धिम् आययौ
शिखिध्वज राजा फुलं हातात घेऊन उत्तर देत असताना आणि नमस्कार करण्यासाठी वाकत असतानाच, तो तिथून अदृश्य झाला.
प्रतिभासगतं वस्तु यथैवाग्रे न दृश्यते । न दृष्टवांस् तथा कुम्भम् अग्रे राजा शिखिध्वजः
जसा एखादा पदार्थ स्वप्नात दिसतो आणि नंतर दिसत नाही, तसंच राजा शिखिध्वजाला त्याच्या समोर कुंभ दिसला नाही.
गते कुम्भे महीपालः परं विस्मयम् आययौ । तद् एव चिन्तयंश् चित्रं चित्रार्पित इवाभवत्
कुंभ निघून गेल्यावर राजाच्या मनात मोठा आश्चर्याचा भाव दाटला; तो त्या अद्भुत गोष्टीचा विचार करत असताना, रंगीबेरंगी चित्रात गुंतल्यासारखा झाला.
इति सञ्चिन्तयाम् आस चित्रं विलसितं विधेः । यत् कुम्भव्यपदेशेन बोधितो ऽस्मि चिराद् अयम्
तो मनाशी विचार करू लागला, 'विधीचं हे खेळ किती अद्भुत आहे! इतक्या वर्षांनी मला कुंभ नावाच्या या व्यक्तीने उपदेश केला.'
क्व नारदसुतः कुम्भः क्वाहं नाम शिखिध्वजः । केवलं कालयुक्त्यैवम् अहं सम्प्रतिबोधितः
'नारदाचा मुलगा कुंभ कुठे आणि मी शिखिध्वज कुठे? फक्त काळाच्या योगायोगानेच मला असं जागृत केलं गेलं.'
अहो नु सम्यक् कथितं देवपुत्रेण युक्तिमत् । अहो नु सम्प्रबुद्धो ऽस्मि मोहनिद्राकुलश् चिरात्
वा! खरंच, देवपुत्राने अगदी योग्य आणि शहाणपणाने सांगितलं. किती दिवस मी मोहाच्या झोपेत गुंतलो होतो, आता शेवटी मी जागा झालो.
क्वाहम् आसं विनिर्मग्नः क्रियाजालकुकर्दमे । इदं कार्यम् इदं नेति मिथ्याविभ्रमम् आचरन्
मी कुठे होतो, या कर्मांच्या चिखलात बुडालो होतो, 'हे करावं, ते करू नये' अशा खोट्या गोंधळात वागत होतो.
अहो नु शीतला शुद्धा शान्तेयं पदवी निजा । रसायनद्रवाकारा सत्त्वं शीतयतीव मे
वा! माझा हा मार्ग किती शीतल, निर्मळ आणि शांत आहे! अमृतासारखा हा अनुभव माझ्या मनाला थंडावा देतोय.
शाम्यामि परिनिर्वामि सुखम् आसे च केवलम् । चिन्मात्रम् अपि नेच्छामि संस्थितो ऽस्मि यथास्थितम्
मी शांत होत चाललो आहे, पूर्णपणे विरघळतो आहे, आणि निव्वळ सुखात विसावतो आहे. मला अगदी शुद्ध चैतन्याचीही इच्छा नाही, मी जसा आहे तसाच स्थिर आहे.
एवं सञ्चिन्तयन् राजा एवंनिर्वासनाशयः । शैलाद् इव समुत्कीर्णो मौनम् एवाथ तस्थिवान्
अशा प्रकारे विचार करत, त्या राजाच्या मनातले सगळे ठसे नाहीसे झाले आणि तो डोंगरातून बाहेर पडल्यासारखा शांतपणे उभा राहिला.
तस्मिन्न् एव ततो मौनी निस्सङ्कल्पे निरामये । प्रतिष्ठां निश्चलां प्राप्य स तस्थौ गिरिशृङ्गवत्
तेथेच तो गप्प बसला, मनात कोणताही विचार किंवा दु:ख न ठेवता, पूर्ण स्थिर झाला आणि डोंगराच्या शिखरासारखा उभा राहिला.
स तत्र संशान्तभयो महात्मा चिरेण विश्रान्तिम् इतस् समात्मा । चिरेण सम्प्राप्तनिजामलात्मा योगेन सुष्वाप तदा चिदात्मा
तेथे त्या थोर पुरुषाचे सगळे भीती शांत झाल्या आणि तो बराच काळ स्वतःमध्ये विसावला; नंतर स्वतःच्या निर्मळ स्वरूपाला प्राप्त होऊन, योगाच्या सहाय्याने त्याची चित्तशक्ती गाढ झोपली.
निर्विकल्पसमाधानात् काष्ठकुड्योपमस् स्थितः । एवं शिखिध्वजो राम चूडालाम् अधुना शृणु
निरुपाधिक समाधीमुळे तो लाकडासारखा किंवा भिंतीसारखा स्थिर उभा राहिला; अशा प्रकारे, हे राम, आता शिखिध्वज आणि चूडाळेची कथा ऐक.
शिखिध्वजं तं भर्तारं कुम्भवेषेन तेन सा । प्रबोध्यान्तर्धिम् आगत्य ततार तरसा नभः
तीने आपल्या पती शिखिध्वज यांना, जे त्या वेळी कुंभाच्या रूपात होते, जागं केलं आणि मग खोल ध्यानात जाऊन, ती वेगाने आकाशातून प्रवास करू लागली.
देवपुत्राकृतिं व्योम्नि जहौ मायाविनिर्मिताम् । विदग्धमुग्धम् आकारं स्त्रैणं जग्राह सुन्दरम्
आकाशात तिने देवपुत्राचं माया निर्माण केलेलं रूप सोडलं आणि चतुर, निरागस, सुंदर असं स्त्रीरूप धारण केलं.
नभसा स्वपुरं प्राप्य विवेशान्तःपुरं क्षणात् । दृश्या बभूव लोकस्य नृपकर्म चकार सा
ती आकाशातून आपल्या नगरात पोहोचली, क्षणात अंतःपुरात गेली, लोकांना दिसू लागली आणि राजाचे कर्तव्य करू लागली.
वासरत्रितयेनापि पुनर् अम्बरम् एत्य सा । बभूव कुम्भो योगेन शिखिध्वजवनं ययौ
तीन दिवसांनी तिने पुन्हा आकाशात जाऊन, योगाच्या बळावर कुंभाचं रूप घेतलं आणि शिखिध्वज यांच्या वनात गेली.
तथा तत्रैव तं भूपम् अपश्यद् वनभूमिगा । निर्विकल्पसमाधिस्थं समुत्कीर्णम् इव द्रुमात्
तेथे तिने त्या राजाला वनात जमिनीवर बसलेला पाहिला, तो निर्विकल्प समाधीत मग्न होता, जणू काही झाडावरून खाली पडला आहे असे वाटत होते.
अहो नु खलु भो दिष्ट्या विश्रान्तो ऽयम् इहात्मनि । स्थितस् स्वस्थस् समश् शान्त इत्य् उवाच पुरः प्रभोः
अरे वा, किती भाग्य! हा इथे स्वतःमध्येच विश्रांती घेत आहे, स्थिर आहे, स्वस्थ आहे, सम आहे आणि शांत आहे, असे तिने प्रभूच्या समोर म्हटले.
तद् एनं तावद् एतस्माद् बोधयामि परात् पदात् । इदानीम् एव किं देहत्यागम् एष करोति वै
आता मी त्याला या श्रेष्ठ अवस्थेतून जागे करते, की तो आत्ता देह सोडणार आहे काय?
कञ्चित् कालं स्फुरित्वेह राज्येन विपिनेन वा । समम् एव गमिष्यावस् त्यक्तदेहाव् इमौ शमम्
इथे थोडा काळ राज्यात किंवा वनात राहिल्यावर, आम्ही दोघेही देह सोडून एकत्र शांततेत निघून जाऊ.
तद् यावद् एषो विचलं परिणामं न गच्छति । अनेनाभ्यासयोगेन तावद् आबोधयाम्य् अहम्
म्हणून, जोपर्यंत हा हलत नाही किंवा त्याच्यात काही बदल होत नाही, तोपर्यंत मी या सातत्यपूर्ण सरावाने त्याला जागृत करत राहीन.
इति सञ्चिन्त्य चूडाला सिंहनादं चकार सा । भूयो भूयः प्रभोर् अग्रे वनेचरभयप्रदम्
असं ठरवून चूडाळा पुन्हा पुन्हा प्रभूच्या समोर सिंहासारखा मोठा आवाज करू लागली, ज्यामुळे जंगलात राहणाऱ्यांना भीती वाटली.
न चचाल शिलेवाद्रौ यदा नादेन तेन सः । भूयो भूयः कृतेनापि तदा सा तं व्यचालयत्
त्या आवाजाने तो डोंगरावरच्या दगडासारखा हलला नाही; तिने कितीही वेळा तो आवाज केला तरी तो हलला नाही.
चालितः पातितो ऽप्य् एष यदा न बुबुधे नृपः । तदा सञ्चिन्तयाम् आस चूडाला कुम्भरूपिणी
हलवून आणि खाली पाडूनही हा राजा शुद्धीवर आला नाही; तेव्हा चूडाळा कुंभारिणीचे रूप घेऊन विचार करू लागली.