कथम् ऐक्यविधिं यातस् स्पन्दास्पन्दाव् इमौ विभो । सर्वसंशयविच्छेदकारिन्न् एतद् वदाशु मे
हे प्रभो, हे सर्व शंका दूर करणारे, या दोन्ही — हालचाल आणि स्थैर्य — एकरूप कसे होतात, एकत्व साधायचा मार्ग कसा मिळवावा, हे मला लवकर सांगा.
एकं वस्तु जगत् सर्वं चिन्मात्रं वार् इवाम्बुधिः । तद् एव स्पन्दते नो वा शुद्धं वारीव वीचिभिः
हे संपूर्ण जग एकच तत्त्व आहे, शुद्ध चैतन्य, जणू समुद्रातील पाणी. तेच कधी हालते, कधी स्थिर असते, जसे पाण्याला लाटा असतात किंवा नसतात, तरी ते पाणी शुद्धच असते.
ब्रह्म चिन्मात्रम् अमलं सत्यम् इत्यादिनामभिः । यद् गीतं तद् इदं मूढः पश्यत्य् अङ्ग जगत्तया
जे ब्रह्म, शुद्ध चैतन्य, निर्मळ, सत्य अशा नावांनी वर्णन केले जाते, हेच अज्ञानी लोक जग म्हणून पाहतात, हे मित्रा.
निस्स्पन्द एव सर्वस्मिन् सर्गे तस्माद् धि संसृतिः । परिस्पन्दो हि वीच्यादिस् तद् अस्पन्दं समं परम्
संपूर्ण सृष्टीत खरी शांतता म्हणजे स्थैर्यच आहे. म्हणूनच हालचालीमुळे संसार निर्माण होतो. हालचाल म्हणजे लाटांसारखी असते, पण स्थैर्य हेच खरे समत्व आणि श्रेष्ठ स्थिती आहे.
चितस् स एव चेत् स्पन्दस् तथास्पन्दश् च भावितः । एकरूपतया नाम तत् तद् अप्य् अचलं शिवम्
चेतना ही ते आहे; तिच्या हालचालीचं आणि हालचाल नसण्याचं स्वरूप एकच आहे, आणि तेच न बदलणारं, मंगल स्वरूप आहे.
सर्गश् चित्स्पन्दमात्रात्मा सम्यग्दृष्टो विलीयते । उदेत्य् असम्यग्दृष्टात्मा रज्ज्वां सर्पभ्रमो यथा
सृष्टी ही केवळ चेतनेच्या लहरींनी बनलेली आहे; हे योग्यरीत्या समजलं, तर ती नाहीशी होते. चुकीच्या समजुतीने मात्र, जशी दोरीवर सापाचा भास होतो, तशी सृष्टी दिसते.
सस्पन्दा चिच् चिदभिधा निस्स्पन्दा त्व् इयम् आतता । तुर्यातीतपदारूढा वाचा वक्तुं न पार्यते
हलणारी चेतना 'चित्' म्हणून ओळखली जाते; पण ही स्थिर चेतना सर्वत्र पसरलेली आहे. ती चौथ्या अवस्थेपलीकडे गेल्यावर, शब्दांत सांगता येत नाही.
शास्त्रसज्जनसम्पर्कसन्तताभ्यासयोगतः । कालेनामलतां याते चेतसीन्दाव् इवोदिते
शास्त्रांचा, सज्जनांचा सहवास, सातत्याने साधना आणि काळ यामुळे मन शुद्ध होतं, जसं पूर्ण चंद्र आकाशात उमटतो.
एतत् केवलम् आभातं स्वानुभूतिगिराततम् । कथ्यते स्वानुभूतेस् तु स्वयं स्वं रूपम् आत्मना
हे सर्व फक्त स्वतःच्या अनुभवातून प्रकट होतं आणि त्याच शब्दांत सांगितलं जातं; पण जेव्हा प्रत्यक्ष अनुभूती होते, तेव्हा प्रत्येकजण आपलं खरं स्वरूप स्वतःच ओळखतो.
प्राप्तो ऽसि भावं स्वम् अनादिमध्यम् अत्रैव तिष्ठेष्टपदे निविष्टः । नीरूपनिर्भेदमहाचिदात्मा जातो ऽसि साधो खलु वीतशोकः
तू आपला सुरुवात आणि शेवट नसलेला, स्वतःचा खरा भाव प्राप्त केलास; आता या इच्छित ठिकाणी स्थिर राहा. तू सर्व भेदांपासून आणि दुःखांपासून मुक्त, महान चैतन्यस्वरूप झालास, हे सज्जन.
इति ते कथितं सर्वं शिखिध्वज महीपते । यथेदम् उत्थितं सर्वं यथा च प्रविलीयते
हे शिखिध्वज राजन, तुला सर्व काही सांगितलं आहे—हे सर्व कसं निर्माण होतं आणि कसं नाहीसं होतं, तेही समजावून सांगितलं.
एतच् छ्रुत्वा च बुद्ध्वा च मत्वा च मुनिनायक । यथेच्छसि तथा तिष्ठ दृष्टस्पष्टपदः पदे
हे ऐकून, समजून आणि मनाशी ठरवून, हे मुनीश्रेष्ठ, आता तुला जसं हवं तसं राहा—कारण तुला स्पष्टपणे ते अंतिम स्थान दिसलं आहे.
स्वर्गं गच्छाम्य् अहं तत्र काले ऽस्मिन् नारदो मुनिः । ब्रह्मलोकात् समायातो भवत्य् अमरसंसदम्
मी आता स्वर्गात जात आहे; या वेळी नारद ऋषी ब्रह्मलोकातून येऊन अमरांच्या सभेत उपस्थित असतील.
न मां पश्यति चेत् तत्र तत् कोपम् उपगच्छति । नोद्वेजनीया भव्येन गुरवो हि कदाचन
जर ते मला तिथे पाहिले नाहीत, तर ते रागावतात; पण उत्तम गुरु अशा गोष्टींनी कधीही विचलित होत नाहीत.
त्यक्तसङ्कल्पलेखेन न किञ्चिद् अभिवाञ्छता । त्वयात्मन्य् एव वस्तव्यं दृष्टिर् एषैव पावनी
सर्व इच्छा सोडून, काहीही नकोसे वाटू न देता, तुला स्वतःच्या आत्म्यातच स्थिर राहावे; हीच दृष्टी पवित्र करणारी आहे.
इति यावत् प्रतिवचः पुष्पहस्तश् शिखिध्वजः । प्रणामाय ददात्य् एष तावद् अन्तर्धिम् आययौ
शिखिध्वज राजा फुलं हातात घेऊन उत्तर देत असताना आणि नमस्कार करण्यासाठी वाकत असतानाच, तो तिथून अदृश्य झाला.
प्रतिभासगतं वस्तु यथैवाग्रे न दृश्यते । न दृष्टवांस् तथा कुम्भम् अग्रे राजा शिखिध्वजः
जसा एखादा पदार्थ स्वप्नात दिसतो आणि नंतर दिसत नाही, तसंच राजा शिखिध्वजाला त्याच्या समोर कुंभ दिसला नाही.
गते कुम्भे महीपालः परं विस्मयम् आययौ । तद् एव चिन्तयंश् चित्रं चित्रार्पित इवाभवत्
कुंभ निघून गेल्यावर राजाच्या मनात मोठा आश्चर्याचा भाव दाटला; तो त्या अद्भुत गोष्टीचा विचार करत असताना, रंगीबेरंगी चित्रात गुंतल्यासारखा झाला.
इति सञ्चिन्तयाम् आस चित्रं विलसितं विधेः । यत् कुम्भव्यपदेशेन बोधितो ऽस्मि चिराद् अयम्
तो मनाशी विचार करू लागला, 'विधीचं हे खेळ किती अद्भुत आहे! इतक्या वर्षांनी मला कुंभ नावाच्या या व्यक्तीने उपदेश केला.'
क्व नारदसुतः कुम्भः क्वाहं नाम शिखिध्वजः । केवलं कालयुक्त्यैवम् अहं सम्प्रतिबोधितः
'नारदाचा मुलगा कुंभ कुठे आणि मी शिखिध्वज कुठे? फक्त काळाच्या योगायोगानेच मला असं जागृत केलं गेलं.'
अहो नु सम्यक् कथितं देवपुत्रेण युक्तिमत् । अहो नु सम्प्रबुद्धो ऽस्मि मोहनिद्राकुलश् चिरात्
वा! खरंच, देवपुत्राने अगदी योग्य आणि शहाणपणाने सांगितलं. किती दिवस मी मोहाच्या झोपेत गुंतलो होतो, आता शेवटी मी जागा झालो.
क्वाहम् आसं विनिर्मग्नः क्रियाजालकुकर्दमे । इदं कार्यम् इदं नेति मिथ्याविभ्रमम् आचरन्
मी कुठे होतो, या कर्मांच्या चिखलात बुडालो होतो, 'हे करावं, ते करू नये' अशा खोट्या गोंधळात वागत होतो.
अहो नु शीतला शुद्धा शान्तेयं पदवी निजा । रसायनद्रवाकारा सत्त्वं शीतयतीव मे
वा! माझा हा मार्ग किती शीतल, निर्मळ आणि शांत आहे! अमृतासारखा हा अनुभव माझ्या मनाला थंडावा देतोय.
शाम्यामि परिनिर्वामि सुखम् आसे च केवलम् । चिन्मात्रम् अपि नेच्छामि संस्थितो ऽस्मि यथास्थितम्
मी शांत होत चाललो आहे, पूर्णपणे विरघळतो आहे, आणि निव्वळ सुखात विसावतो आहे. मला अगदी शुद्ध चैतन्याचीही इच्छा नाही, मी जसा आहे तसाच स्थिर आहे.
एवं सञ्चिन्तयन् राजा एवंनिर्वासनाशयः । शैलाद् इव समुत्कीर्णो मौनम् एवाथ तस्थिवान्
अशा प्रकारे विचार करत, त्या राजाच्या मनातले सगळे ठसे नाहीसे झाले आणि तो डोंगरातून बाहेर पडल्यासारखा शांतपणे उभा राहिला.
तस्मिन्न् एव ततो मौनी निस्सङ्कल्पे निरामये । प्रतिष्ठां निश्चलां प्राप्य स तस्थौ गिरिशृङ्गवत्
तेथेच तो गप्प बसला, मनात कोणताही विचार किंवा दु:ख न ठेवता, पूर्ण स्थिर झाला आणि डोंगराच्या शिखरासारखा उभा राहिला.
स तत्र संशान्तभयो महात्मा चिरेण विश्रान्तिम् इतस् समात्मा । चिरेण सम्प्राप्तनिजामलात्मा योगेन सुष्वाप तदा चिदात्मा
तेथे त्या थोर पुरुषाचे सगळे भीती शांत झाल्या आणि तो बराच काळ स्वतःमध्ये विसावला; नंतर स्वतःच्या निर्मळ स्वरूपाला प्राप्त होऊन, योगाच्या सहाय्याने त्याची चित्तशक्ती गाढ झोपली.
निर्विकल्पसमाधानात् काष्ठकुड्योपमस् स्थितः । एवं शिखिध्वजो राम चूडालाम् अधुना शृणु
निरुपाधिक समाधीमुळे तो लाकडासारखा किंवा भिंतीसारखा स्थिर उभा राहिला; अशा प्रकारे, हे राम, आता शिखिध्वज आणि चूडाळेची कथा ऐक.
शिखिध्वजं तं भर्तारं कुम्भवेषेन तेन सा । प्रबोध्यान्तर्धिम् आगत्य ततार तरसा नभः
तीने आपल्या पती शिखिध्वज यांना, जे त्या वेळी कुंभाच्या रूपात होते, जागं केलं आणि मग खोल ध्यानात जाऊन, ती वेगाने आकाशातून प्रवास करू लागली.
देवपुत्राकृतिं व्योम्नि जहौ मायाविनिर्मिताम् । विदग्धमुग्धम् आकारं स्त्रैणं जग्राह सुन्दरम्
आकाशात तिने देवपुत्राचं माया निर्माण केलेलं रूप सोडलं आणि चतुर, निरागस, सुंदर असं स्त्रीरूप धारण केलं.