चिद्व्योम्नो नभसो ऽप्य् अच्छात् सर्वे भावास् समुत्थिताः । तत्रैव च लयं यान्ति तत्रैवास्स्व रमस्व च
सर्व गोष्टी जशा आकाशातून निर्माण होतात, त्याहूनही जास्त त्या चैतन्याच्या निर्मळ आकाशातून येतात आणि तिथेच विरघळतात—म्हणून त्यातच स्थिर रहा आणि आनंद मान.
इदं कार्यम् इदं नेति सङ्कल्पा ब्रह्मबिन्दवः । बिन्दूञ् शिखिध्वज त्यक्त्वा पूर्णमेघं समाश्रय
हे करावं, हे करू नये अशा सर्व ठराव म्हणजे ब्रह्माचे थेंब आहेत; शिखिध्वज, हे छोटे थेंब सोडून दे आणि त्या पूर्ण मेघाचा आसरा घे.
इष्टं मे प्रार्थयस्वेति यथैव प्रार्थ्यते सखी । स्त्रिया तथैव न कथं दयितः प्रार्थ्यते स्वयम्
जशी एखादी मैत्रीण आपल्या आवडीची गोष्ट मागते, तशीच तिला विनंती करता येते; पण प्रियकर आपल्या प्रेयसीला तशा प्रकारे कधीच मागत नाही.
सङ्कल्परचितान् एतान् भावान् आपातभासुरान् । न गृह्णन्ति महात्मानः प्राज्ञा जलरवीन् इव
महान आणि ज्ञानी लोक, मनाने तयार केलेल्या आणि प्रथमदर्शनी चमकणाऱ्या या भावना, जशा कोणी पाण्याचा आवाज पकडत नाही, तशाच धरत नाहीत.
स्वर्गमोक्षादिफलदं यत् किञ्चित् समम् एव तत् । त्यक्त्वा समसमाभासो यो ऽस्य् असाव् एव वै भव
स्वर्ग, मुक्ती किंवा इतर काहीही फळ देणाऱ्या गोष्टी सगळ्याच सारख्याच आहेत; त्या सर्वांचा त्याग करून, ज्याचं मन सर्व गोष्टींमध्ये सम आहे, असा तू हो.
सन्तं सत्त्वेन नाशेन नश्यन्तं विगतस्पृहः । पदार्थौघम् इमं गृह्णंस् तिष्ठास्पन्दितचित्तभूः
ज्याचं मन स्थिर आहे, तो या जगातल्या वस्तूंच्या प्रवाहात राहून, खरं काय ते त्याच्या स्वरूपावरून आणि नाश पावणारं काय ते त्याच्या नाशावरून ओळखतो आणि काहीही इच्छा न ठेवता स्थित राहतो.
अपरिस्पन्दचित्तस्य संसृतिर् नेह बाधते । पौरुषप्रभवा साधो विपन् नीतिमतो यथा
ज्याचं मन स्थिर आहे, त्याला या जगातलं जगणं त्रास देत नाही. हे सज्जना, हे सगळं स्वतःच्या प्रयत्नातूनच येतं, जसं नीतीमान माणसालाही होतं.
यानि यानीह दुःखानि प्रस्फुरन्ति जगत्त्रये । चेतश्चापलजान्य् एव तानि तानि महीपते
राजन, या तिन्ही लोकांत जी काही दुःखं निर्माण होतात, ती सगळी मनाच्या अस्थिरतेमुळेच येतात.
स्थिरं शान्तं गतस्पन्दं यस्य चित्तम् अचापलम् । स विभुस् स महानन्दी साम्राज्यस्य स भाजनम्
ज्याचं मन स्थिर, शांत, हलचालीपासून मुक्त आणि अस्थिरतेपासून दूर आहे, तोच खरा स्वामी, तोच अत्यंत आनंदी, आणि तोच खऱ्या अर्थानं साम्राज्याचा अधिकारी आहे.
अथ चेतसि तत्त्वज्ञ स्पन्दास्पन्दौ तद् एकताम् । नीत्वा तिष्ठ यथाकामम् ऐक्यम् आगत्य शाश्वतम्
म्हणून, सत्य जाणणाऱ्या, मनातली हालचाल आणि स्थैर्य एकत्र करून, कायमचं एकत्व मिळव आणि मग हवं तसं निवांत राहा.
कथम् ऐक्यविधिं यातस् स्पन्दास्पन्दाव् इमौ विभो । सर्वसंशयविच्छेदकारिन्न् एतद् वदाशु मे
हे प्रभो, हे सर्व शंका दूर करणारे, या दोन्ही — हालचाल आणि स्थैर्य — एकरूप कसे होतात, एकत्व साधायचा मार्ग कसा मिळवावा, हे मला लवकर सांगा.
एकं वस्तु जगत् सर्वं चिन्मात्रं वार् इवाम्बुधिः । तद् एव स्पन्दते नो वा शुद्धं वारीव वीचिभिः
हे संपूर्ण जग एकच तत्त्व आहे, शुद्ध चैतन्य, जणू समुद्रातील पाणी. तेच कधी हालते, कधी स्थिर असते, जसे पाण्याला लाटा असतात किंवा नसतात, तरी ते पाणी शुद्धच असते.
ब्रह्म चिन्मात्रम् अमलं सत्यम् इत्यादिनामभिः । यद् गीतं तद् इदं मूढः पश्यत्य् अङ्ग जगत्तया
जे ब्रह्म, शुद्ध चैतन्य, निर्मळ, सत्य अशा नावांनी वर्णन केले जाते, हेच अज्ञानी लोक जग म्हणून पाहतात, हे मित्रा.
निस्स्पन्द एव सर्वस्मिन् सर्गे तस्माद् धि संसृतिः । परिस्पन्दो हि वीच्यादिस् तद् अस्पन्दं समं परम्
संपूर्ण सृष्टीत खरी शांतता म्हणजे स्थैर्यच आहे. म्हणूनच हालचालीमुळे संसार निर्माण होतो. हालचाल म्हणजे लाटांसारखी असते, पण स्थैर्य हेच खरे समत्व आणि श्रेष्ठ स्थिती आहे.
चितस् स एव चेत् स्पन्दस् तथास्पन्दश् च भावितः । एकरूपतया नाम तत् तद् अप्य् अचलं शिवम्
चेतना ही ते आहे; तिच्या हालचालीचं आणि हालचाल नसण्याचं स्वरूप एकच आहे, आणि तेच न बदलणारं, मंगल स्वरूप आहे.
सर्गश् चित्स्पन्दमात्रात्मा सम्यग्दृष्टो विलीयते । उदेत्य् असम्यग्दृष्टात्मा रज्ज्वां सर्पभ्रमो यथा
सृष्टी ही केवळ चेतनेच्या लहरींनी बनलेली आहे; हे योग्यरीत्या समजलं, तर ती नाहीशी होते. चुकीच्या समजुतीने मात्र, जशी दोरीवर सापाचा भास होतो, तशी सृष्टी दिसते.
सस्पन्दा चिच् चिदभिधा निस्स्पन्दा त्व् इयम् आतता । तुर्यातीतपदारूढा वाचा वक्तुं न पार्यते
हलणारी चेतना 'चित्' म्हणून ओळखली जाते; पण ही स्थिर चेतना सर्वत्र पसरलेली आहे. ती चौथ्या अवस्थेपलीकडे गेल्यावर, शब्दांत सांगता येत नाही.
शास्त्रसज्जनसम्पर्कसन्तताभ्यासयोगतः । कालेनामलतां याते चेतसीन्दाव् इवोदिते
शास्त्रांचा, सज्जनांचा सहवास, सातत्याने साधना आणि काळ यामुळे मन शुद्ध होतं, जसं पूर्ण चंद्र आकाशात उमटतो.
एतत् केवलम् आभातं स्वानुभूतिगिराततम् । कथ्यते स्वानुभूतेस् तु स्वयं स्वं रूपम् आत्मना
हे सर्व फक्त स्वतःच्या अनुभवातून प्रकट होतं आणि त्याच शब्दांत सांगितलं जातं; पण जेव्हा प्रत्यक्ष अनुभूती होते, तेव्हा प्रत्येकजण आपलं खरं स्वरूप स्वतःच ओळखतो.
प्राप्तो ऽसि भावं स्वम् अनादिमध्यम् अत्रैव तिष्ठेष्टपदे निविष्टः । नीरूपनिर्भेदमहाचिदात्मा जातो ऽसि साधो खलु वीतशोकः
तू आपला सुरुवात आणि शेवट नसलेला, स्वतःचा खरा भाव प्राप्त केलास; आता या इच्छित ठिकाणी स्थिर राहा. तू सर्व भेदांपासून आणि दुःखांपासून मुक्त, महान चैतन्यस्वरूप झालास, हे सज्जन.
इति ते कथितं सर्वं शिखिध्वज महीपते । यथेदम् उत्थितं सर्वं यथा च प्रविलीयते
हे शिखिध्वज राजन, तुला सर्व काही सांगितलं आहे—हे सर्व कसं निर्माण होतं आणि कसं नाहीसं होतं, तेही समजावून सांगितलं.
एतच् छ्रुत्वा च बुद्ध्वा च मत्वा च मुनिनायक । यथेच्छसि तथा तिष्ठ दृष्टस्पष्टपदः पदे
हे ऐकून, समजून आणि मनाशी ठरवून, हे मुनीश्रेष्ठ, आता तुला जसं हवं तसं राहा—कारण तुला स्पष्टपणे ते अंतिम स्थान दिसलं आहे.
स्वर्गं गच्छाम्य् अहं तत्र काले ऽस्मिन् नारदो मुनिः । ब्रह्मलोकात् समायातो भवत्य् अमरसंसदम्
मी आता स्वर्गात जात आहे; या वेळी नारद ऋषी ब्रह्मलोकातून येऊन अमरांच्या सभेत उपस्थित असतील.
न मां पश्यति चेत् तत्र तत् कोपम् उपगच्छति । नोद्वेजनीया भव्येन गुरवो हि कदाचन
जर ते मला तिथे पाहिले नाहीत, तर ते रागावतात; पण उत्तम गुरु अशा गोष्टींनी कधीही विचलित होत नाहीत.
त्यक्तसङ्कल्पलेखेन न किञ्चिद् अभिवाञ्छता । त्वयात्मन्य् एव वस्तव्यं दृष्टिर् एषैव पावनी
सर्व इच्छा सोडून, काहीही नकोसे वाटू न देता, तुला स्वतःच्या आत्म्यातच स्थिर राहावे; हीच दृष्टी पवित्र करणारी आहे.
इति यावत् प्रतिवचः पुष्पहस्तश् शिखिध्वजः । प्रणामाय ददात्य् एष तावद् अन्तर्धिम् आययौ
शिखिध्वज राजा फुलं हातात घेऊन उत्तर देत असताना आणि नमस्कार करण्यासाठी वाकत असतानाच, तो तिथून अदृश्य झाला.
प्रतिभासगतं वस्तु यथैवाग्रे न दृश्यते । न दृष्टवांस् तथा कुम्भम् अग्रे राजा शिखिध्वजः
जसा एखादा पदार्थ स्वप्नात दिसतो आणि नंतर दिसत नाही, तसंच राजा शिखिध्वजाला त्याच्या समोर कुंभ दिसला नाही.
गते कुम्भे महीपालः परं विस्मयम् आययौ । तद् एव चिन्तयंश् चित्रं चित्रार्पित इवाभवत्
कुंभ निघून गेल्यावर राजाच्या मनात मोठा आश्चर्याचा भाव दाटला; तो त्या अद्भुत गोष्टीचा विचार करत असताना, रंगीबेरंगी चित्रात गुंतल्यासारखा झाला.
इति सञ्चिन्तयाम् आस चित्रं विलसितं विधेः । यत् कुम्भव्यपदेशेन बोधितो ऽस्मि चिराद् अयम्
तो मनाशी विचार करू लागला, 'विधीचं हे खेळ किती अद्भुत आहे! इतक्या वर्षांनी मला कुंभ नावाच्या या व्यक्तीने उपदेश केला.'
क्व नारदसुतः कुम्भः क्वाहं नाम शिखिध्वजः । केवलं कालयुक्त्यैवम् अहं सम्प्रतिबोधितः
'नारदाचा मुलगा कुंभ कुठे आणि मी शिखिध्वज कुठे? फक्त काळाच्या योगायोगानेच मला असं जागृत केलं गेलं.'