भ्रमाकृति यद् अस्तीह दृश्यते ऽलातचक्रवत् । मृगतृष्णाद्विचन्द्रादिबालवेतालकादिवत्
इथे जी भ्रमाची रूपं दिसतात, ती जशी फिरत्या मशालीच्या प्रकाशाचा गोल, मृगजळ, दोन चंद्र दिसणे किंवा लहान मुलांना भासणारे वेताळ यांसारखीच आहेत.
तत् कथं किल नाम स्यात् सत्यं भ्रमभरात्मकम् । अज्ञानभ्रान्तिर् एवातश् चित्तम् इत्य् एव कथ्यते
मग जी वस्तू पूर्णपणे भ्रमावर आधारलेली आहे, ती खरी कशी म्हणता येईल? म्हणूनच मन हे अज्ञानातून आलेली गोंधळलेली स्थिती आहे, असं सांगितलं जातं.
अज्ञानम् उच्यते चित्तम् असत् सद् इव संस्थितम् । मिथ्याभ्रमं निराकारं केशोण्डुकम् इवाम्बरे
मन म्हणजे अज्ञानच आहे, जणू काही असत्याला सत्याचा आधार मिळाल्यासारखं. ते खोटं, आकाररहित आणि आकाशात केसाचा गोळा आहे असं समजावं तसं आहे.
एवम् अज्ञानम् एवैतच् चित्तशब्देन कथ्यते । तन्नाशश् चेतसो नाशश् चित्तत्यागस् स एव च
म्हणूनच 'मन' या शब्दाने अज्ञानालाच संबोधलं जातं; ते नष्ट झालं म्हणजे मन नष्ट झालं, आणि मनाचा त्याग हाच त्याचा शेवट आहे.
अज्ञानं कीदृशं देव कथं चैतद् विनश्यति । समासेनेति भगवन् वद मे वदतां वर
देवा, अज्ञान कसं असतं आणि ते कसं नाहीसं होतं, हे मला थोडक्यात सांग. बोलणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या भगवना, मला हे कृपया सांग.
यद् असंवेदनं सम्यग् वस्तुनो राजसत्तम । दृष्टादृष्टस्य कुम्भादेस् तद् अज्ञानम् इति स्मृतम्
राजसत्तम, दिसतं किंवा न दिसणारं, जसं मडकं असतं, तसं एखाद्या वस्तूचं पूर्णपणे न कळणं, ह्यालाच अज्ञान म्हणतात.
असंवेदनम् अज्ञानं ज्ञानं संवेदनं भवेत् । अज्ञानस्य त्व् असंवित्तेर् ज्ञानात् संवेदनात् क्षयः
न कळणं म्हणजे अज्ञान, आणि कळणं म्हणजे ज्ञान. अज्ञान हे न कळण्यामुळे असतं, आणि ते ज्ञान व समजून घेण्यामुळे नाहीसं होतं.
जलज्ञानं मुधाभ्रान्तिस् साधो मरुमरीचिषु । नैतज् जलम् इति ज्ञानात् संवित्तिः प्रविलीयते
साधो, मृगजळात पाणी आहे असं वाटणं ही भ्रमाची भावना आहे. 'हे पाणी नाही' असं जेव्हा खरं ज्ञान होतं, तेव्हा ती भावना आपोआप नाहीशी होते.
इदं चित्तम् इति प्रौढं यद् अज्ञानम् अलं हृदि । नास्ति चित्तम् इति ज्ञानात् तत् समूलं विनश्यति
'हेच मन आहे' अशी जी पक्की समजूत मनात असते, ती अज्ञानामुळेच येते. पण 'मन काही अस्तित्वात नाही' हे जेव्हा खरी जाणीव होते, तेव्हा ते अज्ञान पूर्णपणे नाहीसे होते.
यथा रज्ज्वां भुजङ्गत्वम् अज्ञानभ्रमसम्भवम् । न सर्पो ऽयम् इति ज्ञानाद् धृदि रूढात् प्रणश्यति
जशी दोरीला साप समजण्याची कल्पना अज्ञान आणि गोंधळामुळे होते, पण 'हा साप नाही' हे मनाशी ठाम पटल्यावर ती कल्पना नाहीशी होते.
चित्तं मनो ऽहम् इत्य् अन्तर् यावद् अज्ञानसम्भवः । तावच् चित्तं मनो माया भवत्य् एव न संशयः
'हे मन आहे', 'हे बुद्धी आहे', 'मी आहे' अशा कल्पना आतून अज्ञानामुळे येतात, तोपर्यंत मन, बुद्धी आणि माया टिकून राहतात—याबद्दल काहीही शंका नाही.
चित्तं नास्त्य् अहम् इत्य् अन्तर् यावज् ज्ञानोदयो भवेत् । तावच् चित्तं मनो माया नास्त्य् एवात्र न संशयः
'मन नाही', 'मी नाही' अशी खरी जाणीव आतून निर्माण झाली की, त्या क्षणी मन, बुद्धी आणि माया राहात नाहीत—यातही काहीच शंका नाही.
मिथ्यायक्षभ्रमो यावत् तावद् यक्षो हि दृश्यते । मिथ्यायक्षभ्रमे शान्ते कुतो यक्षस्य सम्भवः
ज्या वेळेपर्यंत राक्षसाचा खोटा समज मनात आहे, त्या वेळेपर्यंत राक्षस खरा वाटतो; पण जेव्हा तो खोटा समज शांत होतो, तेव्हा राक्षस कुठून येणार?
न चित्तम् अस्ति नो चैत्तम् अहङ्कारादिसंयुतम् । किञ्चिद् एव जगत्य् अस्मिन् संविद् एकास्ति निर्मला
इथे मन नाही, मनाचे अहंकार वगैरे विकारही नाहीत; या जगात एकच निर्मळ चैतन्य आहे.
तया सङ्कल्पचित्तादि कृतम् आसीद् विमूढया । यद् यत् सङ्कल्प्य तत् सर्वं परित्यक्तं प्रबुद्धया
त्या भ्रमित चैतन्यामुळे कल्पना, मन वगैरे निर्माण झाले; पण जागृत झालेल्याने जी काही कल्पना केली होती, ती सगळी सोडून दिली आहे.
सङ्कल्पेन यद् आयाति तत् सङ्कल्पेन गच्छति । पवनेन महाबाहो ज्वालाजालम् इवानले
कल्पनेने जे काही निर्माण होतं, ते कल्पनेनेच नाहीसं होतं; जसं वाऱ्यामुळे अग्नीतील ज्वाळांचा समूह पांगतो, तसंच.
आत्मतत्त्वैकघनया तत् तया ब्रह्मसत्तया । जगत् सर्वम् अभिव्याप्तं समुद्र इव वारिणा
आत्मतत्त्वाच्या एकसंध ब्रह्मस्वरूपाने हे संपूर्ण जग जणू काही समुद्रात पाणी पसरले आहे तसं व्यापून टाकलं आहे.
नाहम् अस्मि न चान्यो ऽस्ति न त्वं नैते न चित्तकम् । नेन्द्रियाणि न चाकाशम् आत्मैवैको ऽस्ति निर्मलः
इथे मी नाही, दुसरं कुणी नाही, तू नाहीस, हे सर्व नाही, मन नाही, इंद्रिये नाहीत, आकाश नाही; फक्त निर्मळ आत्माच अस्तित्वात आहे.
घटाद्याकाररूपेण स एवायं विलोक्यते । इदं चित्तम् अयं चाहम् इति केव कुकल्पना
घड्यापासून इतर सर्व रूपांत तोच आत्मा दिसतो; 'हे मन आहे' किंवा 'हे मी आहे' अशा कल्पना केवळ व्यर्थ आहेत.
न जायते न म्रियते किञ्चिद् अस्मिञ् जगत्त्रये । केवलं विलसत्य् आत्मा सदसद्भावनात्मना
या तिन्ही जगांत काहीच जन्मत नाही किंवा मरत नाही; केवळ आत्माच अस्तित्व आणि अनस्तित्व यांच्या मूळ रूपाने प्रकाशतो.
सर्वम् आत्मा परं ब्रह्म सकृत् प्रकटम् आततम् । द्वित्वैकत्वे न विद्येते निर्भ्रान्तिर् भव सत्यतः
सर्व काही आत्माच आहे, तेच परब्रह्म आहे, नेहमीच प्रकट आणि सर्वत्र व्यापलेलं आहे. इथे द्वैत किंवा अद्वैत असं काहीच नाही — हेच अस्तित्वाचं खरं स्वरूप आहे, त्यामुळे मनात कुठलीही गोंधळ ठेवू नकोस.
सर्वेन्द्रियगुणाकारस् सन्न् एवासि सखे नभः । न दह्यसे महाबुद्धे न च क्वचन लिप्यसे
मित्रा, तू आकाशासारखाच आहेस, सर्व इंद्रियांचे गुण आणि रूपं जरी दिसत असली तरीही. हे महाबुद्धीमान, तुला काहीही जाळू शकत नाही आणि कधीच तुला काही चिकटत नाही.
न ते विनश्यति सखे न च किञ्चिद् विवर्धते । निर्मलाकाशरूपस्य चैकस्यानन्तरूपिणः
मित्रा, तुझं काहीच नष्ट होत नाही, आणि काहीच वाढत नाही; कारण तू निर्मळ आकाशासारखा एक आहेस, आणि तरीही असंख्य रूपं घेतोस.
इच्छानिच्छात्मिके शक्ती ये तवापि त्वम् एव ते । न ह्य् अंशुव्यतिरेकेण शशाङ्क उपलभ्यते
इच्छा आणि अनिच्छा या दोन्ही शक्ती तुझ्याच आहेत, आणि खरंतर तूच त्या शक्ती आहेस; जसं किरणांशिवाय चंद्र पाहता येत नाही, तसंच.
त्वम् अजरम् अपरं परस्वभावं सकृद् अमलं सततं सद् एकरूपम् । विगलितकलनं कलाख्यलीलं समुदितम् आद्यम् अजं तद् आत्मतत्त्वम्
तू वयाने कधीही जुना होत नाहीस, तुझी मर्यादा नाही, तू सर्वश्रेष्ठ स्वरूपाचा आहेस, नेहमीच निर्मळ, नेहमी एकाच रूपात असणारा आहेस. वेळेच्या आणि कलांच्या खेळापलीकडे, पूर्णपणे प्रकट, आद्य आणि न जन्मलेला — हेच आत्म्याचं खरे तत्त्व आहे.
इति कुम्भवचो राजा भावयंस् तद् अकृत्रिमम् । स्व एवात्मपदे तस्मिन् क्षणं परिणतो ऽभवत्
अशा प्रकारे कुम्भाच्या शब्दांचा विचार करत राजा त्या नैसर्गिक सत्याचा मनन करू लागला आणि क्षणभरासाठी तो स्वतःच्या खऱ्या आत्म्यात पूर्णपणे विलीन झाला.
बभूवामीलितमनोलोचनश् शान्तवाग् अभीः । शिलातलाद् इवोत्कीर्णो निस्स्पन्दावयवाकृतिः
तो मन आणि डोळे मिटून शांत, बोलण्यात शांत, निर्भय झाला; जणू काही दगडावर कोरलेली मूर्ती, एकदम स्थिर आणि हलचाल नसलेली.
ततो मुहूर्तमात्रेण प्रबुद्धं स्फारितेक्षणम् । तम् उवाच महाबाहो चूडाला कुम्भरूपिणी
त्याच्यानंतर थोड्याच वेळात तो जागा झाला आणि डोळे मोठे उघडले; तेव्हा बलवान बाहू असलेली चूडाळा, कुम्भाच्या रूपात, त्याच्याशी बोलू लागली.
कच्चिद् अस्मिन् पदे स्फारे शुद्धे मृदुनि निर्मले । सुतल्पे निर्विकल्पानां सुखं विश्रान्तवान् असि
या विशाल, निर्मळ, मऊ आणि शुद्ध भूमीवर—या उत्तम, विचाररहित मनाच्या शय्येवर—तुला खऱ्या अर्थाने विश्रांती आणि आनंद मिळाला का?
कच्चिद् अन्तः प्रबुद्धो ऽसि कच्चिद् भ्रान्तिस् त्वयोज्झिता । कच्चिज् ज्ञेयं परिज्ञातं दृष्टं द्रष्टव्यम् एव वा
तू आतून जागा झाला आहेस का? भ्रम सोडला आहेस का? तुला जे जाणायचं आहे ते समजलं आहे का, किंवा निदान जे पाहायचं आहे ते तरी पाहिलं आहेस का?