पदार्थाभावसंसिद्धौ वेदनं नोपपद्यते । कारणाभावतो नित्यम् अहम्भावस्य नोदयः
जेव्हा वस्तूंचा अभाव ठामपणे पटतो, तेव्हा जाणिवा उरत नाहीत. कारण नसल्याने, 'मी'पणाची भावना कधीच निर्माण होत नाही.
अहम्भावानुदयतस् संसारः कस्य कीदृशः । संसाराभावतस् सर्वं परम् एवावशिष्यते
'मी'पणाची भावना नसल्यानंतर, संसार कोणाचा आणि कसा असणार? संसारच नसल्यावर, शेवटी फक्त परमार्थच उरतो.
यच् चेदं भासते तत् सत् परम् एवात्मनि स्थितम् । परं परे परापूर्णं समम् एव विजृम्भते
जे काही चमकतं, तेच खरं परम सत्य आहे, जे आत्म्यातच ठामपणे आहे. तेच अंतिम, सर्वात उच्च, पूर्णपणे भरलेलं आहे आणि सर्वत्र सारखंच प्रकट होतं.
तेन निस्तिमितं सर्वं शैलोत्कीर्णम् इवाचलम् । विद्धि रश्मिमयाकारम् इव ब्रह्म जगत् स्थितम्
त्यामुळे सर्व काही अमर्यादित आणि स्थिर आहे, जणू काही एखाद्या डोंगरासारखं कोरलेलं आहे. हे जाण, की ब्रह्म आणि जग हे प्रकाशाच्या किरणांनी बनलेलं रूप आहे.
पुरसङ्कल्पके नष्टे सङ्कल्पनगरस्य यत् । रूपं तद् विद्धि जगतः खाद् अच्छं सदसन्मयम्
ज्या वेळी कल्पनांचा निर्माता नाहीसा होतो, तेव्हा त्या कल्पनांच्या शहराचं जे रूप उरतं, तेच हे जग आहे असं समज. ते आकाशासारखं निर्मळ आहे आणि अस्तित्व-अनस्तित्व यांचं मिश्रण आहे.
छायापुरुषवत् स्पन्दि शान्तं निर्मननं जगत् । जगच्छब्दार्थरहितं यः पश्यति स पश्यति
छायापुत्रासारखं हे जग हलतं, पण शांत आणि निर्मन आहे. जो माणूस 'जग' या शब्दाचा अर्थ आणि ध्वनी यांशिवाय हे जग पाहतो, तोच खरा पाहणारा आहे.
रूपालोकमनस्कारा नीरसा गतभावनाः । सम्यग्ज्ञानवतो यस्य निर्वाणं तं विदुर् बुधाः
ज्याच्या मनात रूप, प्रकाश आणि कल्पना या सगळ्या नीरस, ओसाड आणि कल्पनाशक्तीपासून मुक्त झाल्या आहेत, आणि ज्याच्याकडे खरी समज आहे, त्याला ज्ञानी लोक निर्वाणप्राप्त मानतात.
यथास्ति वातो निस्स्पन्दो यथास्ति खम् अनीलिम । यथा हेमासन्निवेशम् अस्ति ब्रह्माजगत् तथा
जसा वारा हलचाल न करता असतो, जसं आकाश निळेपणाविना असतं, जसं सोनं आपल्या रूपात असतं, तसंच ब्रह्म हे जगात आहे.
नीरसा असदाभासा जगत्प्रत्ययकारिणः । रूपालोकमनस्कारास् सन्तीमे ब्रह्मरूपिणः
रूप, प्रकाश आणि मनाच्या कल्पना या नीरस, खोट्या वाटणाऱ्या आणि जगाची कल्पना निर्माण करणाऱ्या असल्या तरी, त्या सगळ्या ब्रह्माच्या रूपातच आहेत.
ऊर्मिशब्दार्थरहितं यादृग् अम्बु बहूर्म्य् अपि । सर्गशब्दार्थरहितं तादृग् ब्रह्मापि सर्गवत्
जसं पाण्यात कितीही लाटा असल्या तरी त्यात लाटेचा आवाज नसतो, तसंच ब्रह्म हे सृष्टीसारखं दिसतं, पण त्यात सृष्टीपणाचा अर्थ नसतो.
सर्ग एव परं ब्रह्म परं ब्रह्मैव सर्गदृक् । सर्गशब्दार्थरहितो वाक्यार्थस् त्व् एष शाश्वतः
निर्मितीच परब्रह्म आहे आणि परब्रह्मच निर्मितीचं जाणणारं आहे. किंवा, 'निर्मिती' या शब्दाचा अर्थच नसला, तरी हा वाक्याचा अर्थ कायमचाच आहे.
ब्रह्मशब्दार्थसम्पत्तौ सर्गशब्दार्थधीः कुतः । सर्गशब्दार्थसम्पत्तौ ब्रह्मशब्दार्थधीः कुतः
'ब्रह्म' या शब्दाचा अर्थ पूर्णपणे उमगला, तर 'निर्मिती' या शब्दाचा अर्थ मनाला कसा समजेल? आणि 'निर्मिती'चा अर्थ उमगला, तर 'ब्रह्म'चा अर्थ कसा समजेल?
समस्तशब्दशब्दार्थभावनाभावनोदये । शुद्धं किम् अपि चिद्व्योम ब्रह्मशब्देन कथ्यते
सर्व शब्द आणि त्यांचे अर्थ, तसेच त्यांचा विचार पूर्णपणे संपला की, एक शुद्ध, वर्णन करता न येणारी चेतनेची अवकाश उरते, त्यालाच 'ब्रह्म' असं म्हणतात.
सम्यग्दर्शनसंसिद्धाव् उभयोर् अप्य् अवेदने । यच् छिष्टम् अजरं शान्तं ततो वाग् विनिवर्तते
पूर्ण ज्ञानाने दोन्ही वेगळेपण संपले की, जे उरते ते अजन्म, शांत आणि शाश्वत असतं; तिथे शब्दही पोहोचू शकत नाहीत.
संशान्तसर्वात्मकवेदनौघम् अस्तीदम् एकात्मकम् अच्छरूपम् । यथास्थितं सर्वजगत् खरूपं पाषाणरूपं च परं ज्ञरूपम्
सर्व प्रकारच्या जाणिवांचे तरंग शांत झाले की, एकच शुद्ध स्वरूप उरते; जसे हे सर्व जग आहे, तसेच ते आकाशासारखे, दगडासारखे आणि श्रेष्ठ ज्ञानरूप आहे.
एवं चैतन् महाबुद्धे यादृशं कारणं परम् । तादृशं कार्यम् एवेदं जगद् इत्य् एव वेद्म्य् अहम्
म्हणून, हे महात्म्या, जसे कारण असते तसेच परिणाम असतो; हे जगही तसंच आहे, हे मला ठाऊक आहे.
यत्र कारणता तत्र कार्यं समुपपद्यते । यन् न कारणम् एवादौ तस्मात् कार्यं कुतो भवेत्
जिथे कारण असते तिथेच परिणाम निर्माण होतो; जिथे सुरुवातीला कारणच नाही, तिथून परिणाम कसा येईल?
नेहास्ति कारणं किञ्चिन् न च कार्यं कदाचन । विद्यमानम् इदं सर्वं शिवं शान्तम् अजं जगत्
इथे कुठलंच कारण नाही आणि कधीच परिणामही नाही; जे काही दिसतं ते सर्व शांत, अजन्मा आणि मंगल जग आहे.
जायते कारणात् कार्यं यत् तत् कारणवद् भवेत् । यन् न जायत एवेह तस्मिन् सदृशता कुतः
कारणामुळे परिणाम निर्माण होतो आणि तो कारणासारखाच असतो; पण जो काही इथे निर्माणच होत नाही, त्याला कुणाशी साधर्म्य असू शकते का?
बीजम् एव न यस्यास्ति तत् कथं वद जायते । अप्रतर्क्यम् अनाख्यं च यन् न तस्येह बीजता
ज्याच्याकडे बीजच नाही, ते कसं निर्माण होईल सांग? जे कल्पनेपलीकडचं आणि वर्णन करता येणार नाही असं आहे, त्याला बीजपण कसं असू शकेल?
देशकालवशात् सर्वा हेतुमत्यः प्रमोपमाः । अकर्तृ ब्रह्म विषयः प्रमाकारणयोः कथम्
कारणावर आधारलेल्या सगळ्या उपमा देश आणि काळानुसार बदलतात; पण जेथे कर्ता नाही, अशा ब्रह्माच्या बाबतीत उपमा किंवा कारणता कशी लागू होईल?
अकर्तृकर्मकरणे नास्ति कारणता शिवे । तस्माद् अकारणं नास्ति जगच्छब्दार्थवेदनम्
जिथे कर्ता, कर्म किंवा साधनच नाही, तिथे शुभात कारणता असूच शकत नाही; म्हणून 'जगत्' या शब्दाचा अर्थ जाणण्याला कोणतंही कारण नसतं.
ब्रह्मैव स्वं स्वरूपं सद् यत् स्थितं धारयत् ततम् । असम्यग्दर्शिविषयं तद् एव जगद् आचितम्
ब्रह्म म्हणजेच स्वतःचं खरं स्वरूप, जे अस्तित्वाचं मूळ आहे, सर्वत्र व्यापलेलं आणि टिकवून ठेवणारं आहे. हेच सत्य जेव्हा अपूर्णपणे पाहिलं जातं, तेव्हा तेच जग म्हणून दिसतं.
चिन्मात्रम् अजरं शान्तं यद् एकं तत् प्रगीयते । तेनैवाजं जगद्ब्रह्म सच् छान्तं बुध्यते वपुः
शुद्ध चैतन्य, ज्याला वय नाही, शांत आहे आणि एकमेव आहे, त्याचं नेहमी गौरव केलं जातं. त्या अजन्मा ब्रह्मामुळंच हे जग, जे अस्तित्व आणि शांतता आहे, त्याचं स्वतःचं रूप म्हणून ओळखलं जातं.
अस्य स्व एव यो भावश् चेतसः पृथिवीपते । स एव नाशः कथितश् चानुभूतश् च पण्डितैः
राजा, मनाचं स्वतःचं जे स्वरूप आहे, तेच त्याचं नाहीसं होणं असं ज्ञानी लोकांनी सांगितलं आहे आणि प्रत्यक्ष अनुभवलंही आहे.
चित्तं नाशस्वभावं त्वं विद्धि नाशात्मकं नृप । क्षणनाशाय सङ्कल्पश् चित्तशब्देन कथ्यते
राजन, मन हे नाशवंतचं आहे, त्याचं मूळच नाश आहे असं समज. क्षणात नाहीसं होणारं जे संकल्प असतं, त्यालाच 'मन' असं म्हणतात.
असङ्कल्पनमात्रेण सम्यग्ज्ञानोदयं विना । सङ्कल्पः क्षीयते सिद्ध्यै स्वयम् एवासदात्मकः
फक्त मनात कल्पना न करता, खरी जाणीव न येता सुद्धा, मनातील कल्पना आपोआप नाहीशी होते आणि पूर्णत्व मिळतं, कारण ती कल्पना मूळातच खोटी असते.
नाम्नैवाङ्गीकृताभावं यद् अविद्येति कथ्यते । विद्यमानं कथं तत् स्याच् चित्तं तामरसेक्षण
‘अज्ञान’ हे नाव फक्त नसलेल्या गोष्टीला नाव देणं आहे; कमळासारख्या डोळ्यांच्या प्रिय, जी वस्तू अस्तित्वातच नाही, ती मनात कशी येईल?
हस्ताव् उत्क्षिप्य यो ब्रूते शूद्रो ऽस्मीति भृशं गिरा । कथं स विप्रो भवति विप्रत्वं तस्य कीदृशम्
कोणी जर दोन्ही हात वर करून मोठ्याने म्हणाला, ‘मी शूद्र आहे,’ तर तो ब्राह्मण कसा होईल? त्याचं ब्राह्मणपण कसलं असणार?
विवृत्तधातुर् अत्युच्चैर् मृतो ऽस्मीति विरौति यः । मृतम् एवाङ्ग तं विद्धि जीवितं तस्य तु भ्रमः
ज्याचं शरीराचं काम थांबलं आहे आणि जो मोठ्याने ओरडतो, ‘मी मेलो,’ त्याला खरंच मेला असं समज; त्याचं जगत असल्याचं भान हे फक्त भ्रम आहे.