उपादानात्मकादीनां कारणानाम् अभावतः । अकारणं च भावानाम् अशेषाणाम् असम्भवात्
मूळ कारणं, जसं की उपादान वगैरे, अस्तित्वातच नाहीत. आणि सर्व गोष्टींना कारण असणं शक्य नाही, म्हणून त्या प्रत्यक्षात कारणरहित आहेत.
एवम् अज्ञावबुद्धात्म जगद् यस्मान् न विद्यते । तस्माद् यद् इदम् आभाति भासनं ब्राह्मम् एव तत्
अज्ञान किंवा न समजलेल्याच्या दृष्टीने हे जग अस्तित्वातच नाही. म्हणून जे काही प्रकट होतं, ते फक्त ब्रह्माचं तेज आहे.
अनाख्यो ऽनाकृतिर् देवः करोतीदम् इति त्व् असत् । भाषितं नोपपत्त्यात्म न सत्येनानुभूयते
कोणतेही नाव नसलेला, रूप नसलेला देव हे विश्व निर्माण करतो असे म्हणणे खरे नाही; ते योग्यही नाही आणि तसे प्रत्यक्ष अनुभवासही येत नाही.
अनाख्यो ऽप्रतिघः खात्मा निराकारो य ईश्वरः । स करोति जगन्तीति हासायैव वचो ऽधियाम्
कोणतेही नाव नसलेला, अडथळा नसलेला, आकाशासारखा, रूपरहित ईश्वर जग निर्माण करतो असे म्हणणे ज्ञानी लोकांसाठी फक्त हसण्यासारखे आहे.
अनेनैव प्रयोगेण राजंश् चेतो न विद्यते । जगद् एव न सत् साधो कुतश् चित्तादि तद्गतम्
हेच विचार करता, राजन, मन अस्तित्वातच नाही; हे जगच खरे नाही, मग सज्जना, मन आणि त्याच्याशी संबंधित गोष्टी कुठून येतील?
चेतो हि वासनामात्रं वास्ये तु सति वासना । वास्यं जगत् तद् एवासद् अतश् चित्तास्तिता कुतः
मन म्हणजे फक्त एक प्रवृत्ती असते; जेव्हा त्या प्रवृत्तीला आधार मिळतो तेव्हा ती उगवते. तो आधार म्हणजे हे जग, पण हे जगच खोटे आहे, मग मनाचे अस्तित्व कसे असू शकते?
यद् इदं कचति ब्रह्म स्वयम् आत्मात्मनात्मनि । कृतं तस्यैव तेनैव चित्तम् इत्यादिनामकम्
हे ब्रह्म, म्हणजेच आत्मा, स्वतःच्याच अंतःकरणात जे काही प्रकट करतो, त्यालाच मन वगैरे नावे दिली जातात. हे सर्व त्यानेच स्वतःसाठी निर्माण केलेले आहे.
जगद् दृश्यम् इदं वास्यं तद् एवोत्पन्नम् एव नो । कारणाभावतः पूर्वम् एवातश् चित्तता कुतः
हे दिसणारे जग खरं तर निर्माणच झालेलं नाही; कारण आधीच काही कारण नव्हतं, मग मन कसं निर्माण होईल?
अतश् चिद्व्योममात्रात्म परमाकाशनामकम् । स्फारं वेदनम् एवेदं कचत्य् अस्तीह नो जगत्
म्हणूनच, ही शुद्ध चैतन्याची जागा, जी पराकाश म्हणून ओळखली जाते, हाच एक अनुभव आहे; इथे जग खरं अस्तित्वातच नाही.
यत् किञ्चित् परमाकाशम् ईषत् कचकचायते । चिदादर्शे निजाच्छत्वात् तच् चित्तं तज् जगत् कृतम्
पराकाशात जरा जरी काही प्रतिबिंब उमटले, ते चैतन्याच्या स्वच्छतेमुळे उमटते; त्यालाच मन म्हणतात आणि त्यालाच जग मानले जाते.
अहं त्वं जगद् इत्य् एषा प्रतिपत्तिर् न वास्तवी । मिथ्या स्वप्न इवाभाता नूनम् अप्य् अर्थकारिणी
‘मी’, ‘तू’ आणि ‘हे जग’ अशी जी कल्पना आहे, ती खरी नाही; ती स्वप्नासारखी खोटीच भासते, पण कधीकधी काही उपयोगी पडते असे वाटते.
वास्यस्य जगतो ऽभावाद् यतो नास्त्य् एव वासना । अतस् तदात्मकं चित्तं कीदृशं क्व कुतः कथम्
कल्पनेने दिसणारे हे जगच नसल्यामुळे, तशी कल्पनाही उरत नाही; मग असे मन कुठे, कसे आणि कोणत्या प्रकारे असू शकते?
अप्रबुद्धैर् अवगतं चैत्तं दृश्यम् इदं जगत् । असद् एव निराकारं पूर्वम् उत्पन्नम् एव नो
जे अजून जागे झालेले नाहीत, त्यांना हे जग मनाने जाणवते; पण खरे पाहता, हे जग अस्तित्वातच नाही आणि त्याला कोणताही आकार नाही; ते कधीच खरेपणाने निर्माण झालेले नाही.
नोत्पन्नं कारणाभावात् सर्गादाव् एव सर्वदा । लोकशास्त्रानुभवतो न च दृश्यस्य वस्तुनः
कारणच नसल्यामुळे हे जग कधीच निर्माण झाले नाही; सृष्टीच्या आरंभी आणि नेहमीच, लोकांच्या अनुभवाने आणि शास्त्रांनी सांगितले आहे की, दिसणाऱ्या गोष्टींना खरे अस्तित्व नाही.
अनादित्वम् अजत्वं वा स्थैर्यं वाप्य् उपपद्यते । साकारस्यास्य जगतस् स्थूलसप्रतिघाकृतेः
हे जग जे स्पष्ट आणि जड स्वरूपाचं आहे, त्याला अनादित्व, अजन्मत्व किंवा कायमपणा असं म्हणणं योग्य नाही.
समस्तकारणाभावाल् लोकशास्त्रानुभूतिभिः । युज्यन्ते च निराकर्तुं न महाप्रलयोदयाः
सर्व कारणं नसल्यामुळे, आणि हे गोष्ट लोकांचा अनुभव, शास्त्रं आणि प्रत्यक्ष ज्ञान यावरूनही सिद्ध होते, त्यामुळे मोठ्या सृष्टी-विनाशाच्या घटना घडतात असं मानणं योग्य नाही.
शास्त्रानुभववेदार्थसिद्धान् एतांश् च यो ऽपि वा । प्रलयादीन् न सन्तीति वक्त्य् उन्मत्तक एव सः
शास्त्र, अनुभव आणि वेद यांच्यावरून सिद्ध झालेल्या सृष्टी-विनाशासारख्या गोष्टी नाहीत असं जो म्हणतो, तो खरंच वेडा आहे.
लोकाश् शास्त्राणि वेदाश् च प्रमाणं यस्य नामतेः । असत्योक्तेस् सुमूढस्य स पशुस् तं न संश्रयेत्
ज्याच्यासाठी लोक, शास्त्रं किंवा वेद हे प्रमाण नाहीत, आणि जो एखाद्या अति-मूढ माणसाच्या शब्दांवर विश्वास ठेवतो, त्याच्यावर कधीच अवलंबून राहू नये, कारण तो जनावरासारखा आहे.
न च सप्रतिघस्यास्य दृश्यस्याप्रतिघं क्वचित् । कारणं भवितुं शक्तं साकारस्य निराकृतिः
ज्याचं स्वतःचं कोणतंही रूप नाही, असं निराकार कधीच रूप असलेल्या, प्रतिघात असलेल्या या दृश्याचं कारण होऊ शकत नाही; निराकारापासून साकार निर्माण होत नाही.
इत्थम् आलक्ष्यमाणं सन् न चेदं नावभासते । न च नार्थक्रियाकारि न चैवेत्थम् इदं जगत्
हे जरी दिसतंय असं वाटत असलं, तरी खरं तर हे प्रकट होत नाही; याचा खरा काही उपयोग नाही, आणि हे जग जसं दिसतं तसं खरंच नाही.
तस्माद् इदं निरंशस्य चिद्व्योम्नो ऽप्रतिघाकृतेः । निराकृतेर् अनन्तस्य पूर्वात् पूर्वतरं सतः
म्हणून हे जग अखंड, अनंत, चैतन्याच्या आकाशातून, ज्याला कोणतंही रूप नाही आणि जे सर्वापूर्वी आहे, त्यातून उत्पन्न झालं आहे.
ब्रह्मणस् सर्वरूपस्य शान्तं शान्तस्य यत् समम् । स्वत एवात्मकचनं सर्गप्रलयरूपधृत्
ब्रह्म, जे सर्व रूपांचं मूळ आहे, शांत आहे आणि सर्वत्र सम आहे, त्याचं स्वतःचं स्वरूपच सृष्टी आणि प्रलय यांच्या रूपात प्रकट होतं.
स्वकं वपुस् तत् तेनैव ज्ञातं जगद् इदं क्षणम् । क्षणान्तरे तु बुद्धं सद् ब्रह्मैवास्ते निजात्मनि
क्षणभरासाठी या जगाला आपलेच शरीर वाटते; पण पुढच्या क्षणी जागृती आली, की केवळ ब्रह्मच आपल्या स्वरूपात राहते.
ब्रह्मैवेदम् अतस् सर्वं क्व चैत्तजगदादिधीः । क्व चित्तादि क्व देहादि क्व द्वैतैक्यादिकल्पनाः
हे सर्व काही ब्रह्मच आहे; मग मन, जग किंवा बुद्धीची कल्पना कुठे आहे? मन, शरीर किंवा द्वैत-अद्वैताची कल्पना कुठे राहिली?
सर्वं निरालम्बम् अजं प्रशान्तम् अनादिमध्यात्म यथास्थितं सत् । इदं च नानैव न चापि नाना यथास्थितं तिष्ठ सुकाष्ठमौनः
सर्व काही आधाररहित, अजन्मा, शांत आणि सुरुवात-मध्यम-शेवट नसलेले तसेच आहे; हे न अनेक आहे, न एक आहे—तू जसा आहेस तसाच राहा, सर्वोच्च मौनात स्थिर रहा.
नष्टो मोहस् स्मृतिर् लब्धा त्वत्प्रसादान् मया मुने । स्थितो ऽस्मि गतसन्देहो विश्रान्तमतिर् आत्मवान्
तुमच्या कृपेने माझा मोह नाहीसा झाला, स्मरणशक्ती परत आली; आता मी शंका विरहित, मन शांत आणि आत्म्यात स्थिर आहे.
ज्ञातज्ञेयो महामौनी तीर्णमायामहार्णवः । शान्तो ऽहम् अनहंरूपो ज्ञस् स्थितो ऽस्मि निरामयः
जे जाणायचं होतं ते मी जाणलं आहे, आता मी मोठ्या शांततेत आहे, माया या मोठ्या समुद्रातून पार गेलो आहे. मी शांत, 'मी'पणाचा अभाव असलेला, ज्ञानात स्थिर आणि सर्व दुःखांपासून मुक्त आहे.
अहो नु सुचिरं कालं प्रभ्रान्तो ऽहम् अवान्तरे । स्थानम् अव्ययम् अक्षुब्धम् अधुना प्राप्तवान् अहम्
अरे, किती दिवस मी मनात भटकत होतो! पण आता मी बदलत नाही, हलत नाही, आणि कधीही नष्ट न होणाऱ्या अवस्थेला पोहोचलो आहे.
एवं स्थिते मुने नास्ति साहन्तादिजगत्त्रयम् । मूर्खबुद्धम् इदं भाति यत् तद् ब्रह्मेति वेद्म्य् अहम्
मुनिवर, अशी स्थिती आल्यावर अहंकार वगैरे जगच उरत नाही. जरी हे मन मूर्खासारखं दिसत असलं, तरी तेच ब्रह्म आहे हे मला माहीत आहे.
जगद् एव न यत्रास्ति तत्राहन्त्वविभासनम् । संसाराम्बरसम्भारः क्व कुतः कीदृशः कथम्
जिथे जगच नाही, तिथे अहंकारही दिसत नाही. मग तिथे संसाराचा पसारा कुठे, कसा, आणि कशापासून निर्माण होईल?