अकारणं कारणिभिर् बोधार्थम् उपमीयते । उपमानैस् तूपमेयसदृशैर् एकदेशतः
ज्याला काही कारण नाही, त्याची तुलना समजून घेण्यासाठी कारण असलेल्या गोष्टींशी केली जाते; मात्र उपमा वापरली, तरी फक्त काही प्रमाणातच त्या विषयाशी साधर्म्य दाखवता येते.
स्थातव्यं नेह भोगेषु विवेकविकलात्मना । उपलोदरसञ्जातपरिपीनान्धभेकवत्
ज्याच्या मनात विवेक नाही, त्याने या जगातील सुखांमध्ये गुंतून राहू नये; कारण तो विहिरीत वाढलेल्या, अंध आणि फुगलेल्या बेडकासारखा होतो.
दृष्टान्तैर् युक्तिभिर् यत्नाद् वाञ्छितं त्यजतेतरत् । विचारणवता भाव्यं शान्तिशास्त्रार्थशालिना
उदाहरणे आणि योग्य विचार यांच्या मदतीने, मनुष्याने इच्छित नसलेली गोष्ट प्रयत्नपूर्वक सोडावी; शांततेच्या शिकवणीचा अर्थ समजून घेणाऱ्याने त्याचा विचार करावा.
शास्त्रोपशमसौजन्यप्रज्ञातज्ज्ञसमागमैः । अन्तरान्तरसम्पन्नधर्म्यार्थोपार्जनक्रियः
शास्त्राध्ययन, मनःशांती, सौजन्य, प्रज्ञा आणि सत्य जाणणाऱ्यांच्या संगतीमुळे, मनुष्याला अंतर्बाह्य धर्म आणि अर्थ मिळवण्याची साधने प्राप्त होतात.
तावद् विचारयेत् प्राज्ञो यावद् विश्रान्तिम् आत्मनि । सम्प्रयात्य् अपुनर्नाशां शान्तिं तुर्यपदाभिधाम्
शहाण्या माणसाने आपल्यातल्या आत्म्यात पूर्ण शांतता मिळेपर्यंत विचार करत राहावा. ही जी शांतता आहे, तीच नाश न होणाऱ्या अवस्थेला, म्हणजेच चौथ्या अवस्थेला, म्हणतात.
तुर्यविश्रान्तियुक्तस्य प्रतीर्णस्य भवार्णवात् । जीवतो ऽजीवतश् चैव गृहस्थस्याथ वा यतेः
ज्याने चौथ्या अवस्थेत विश्रांती मिळवली आहे आणि संसाराच्या समुद्रातून पार गेला आहे, तो जिवंत असो वा मृत, गृहस्थ असो वा संन्यासी—
न कृतेनाकृतेनार्थो न श्रुतिस्मृतिविभ्रमैः । निर्मन्दर इवाम्भोधिस् स तिष्ठति यथास्थितम्
त्याला कृती किंवा अकृती यांचा काहीही उपयोग राहत नाही, तसेच शास्त्र किंवा परंपरेतील गोंधळाचाही काही अर्थ उरत नाही. मंदार पर्वताने न हलणाऱ्या समुद्रासारखा तो जसा आहे तसाच स्थिर राहतो.
एकांशेनोपमानानाम् उपमेयसधर्मता । बोद्धव्या बोध्यबोधाय न स्थेयं चोद्यचञ्चुना
कोणत्याही उपमेतील एकच साम्याचा भाग समजून घ्यावा, समजून घेण्यासाठी तेवढेच पुरे. त्यातल्या बारकाव्यांमध्ये किंवा शंका-कुशंकांमध्ये अडकू नये.
यया कयाचिद् युक्त्याशु बोद्धव्यं बोध्यम् एव ते । मुक्तये तन् न पश्यन्ति व्याकुलाश् चोद्यचञ्चवः
कुठल्याही योग्य कारणानं, तुला जे समजून घ्यायचं आहे ते लवकर समजून घे. जे लोक नेहमी प्रश्न विचारून गोंधळलेले असतात, त्यांना हे कळत नाही आणि तेच गोंधळात राहतात.
हृदये संविदाकाशे विश्रान्ते ऽनुभवात्मनि । वस्तुन्य् अनर्थं यः प्रष्टा चोद्यचञ्चुस् स उच्यते
ज्याचं मन अनुभवाच्या आत्म्यात, म्हणजेच हृदयातील चैतन्याच्या आकाशात शांत आहे, तरीही जो खरे आणि खोटे याबद्दल वारंवार विचारतो, त्याला प्रश्न विचारून त्रास देणारा म्हणतात.
अभिमानविकल्पांशैर् अज्ञो ज्ञप्तिं विकल्पयन् । बोधं मलिनयत्य् अन्तर् मुखं सर्प इवामलम्
अज्ञान माणूस, अहंकार आणि भेदभावाच्या कल्पना करून, आपल्या आतल्या ज्ञानाला गढूळ करतो, जसं साप स्वच्छ जागा घाण करतो.
सर्वप्रमाणसत्तानां पदम् अब्धिर् अपाम् इव । प्रमाणम् एकम् एवेह प्रत्यक्षं राम तच् छृणु
जसं समुद्र हा सगळ्या पाण्यांचं ठिकाण आहे, तसं इथे, हे राम, प्रत्यक्ष अनुभव हेच एकमेव खरे ज्ञानाचं साधन आहे—हे नीट ऐक.
सर्वार्थसारम् अध्यक्षं वेदनं विदुर् उत्तमाः । नूनं तत् प्रति यत् सिद्धं प्रत्यक्षं तद् उदाहृतम्
ज्ञानी लोक सर्व गोष्टींचा खरा गाभा आणि सर्वावर लक्ष ठेवणारी गोष्ट म्हणजे जाणिव हे मानतात. जे काही त्या जाणिवेशी निगडित आहे, तेच प्रत्यक्ष अनुभव म्हणून ओळखले जाते.
अनुभूतेर् वेदनस्य प्रतिपत्तेर् यथास्थितम् । प्रत्यक्षम् इति नामेह कृतं जीवस् स एव च
इथे 'प्रत्यक्ष अनुभव' हा शब्द, जशी जाणिव घडते तशी तिच्या जाणिवेच्या समजुतीसाठी वापरला आहे; आणि हीच जाणिव म्हणजे जिवंतपणा आहे.
स एव संवित् स पुनर् अहन्ताप्रत्ययात्मकः । स ययोदेति संवित्त्या सा पदार्थ इति स्मृता
हीच जाणिव म्हणजे चैतन्य आहे, आणि पुन्हा तीच 'मीपणा'ची भावना आहे; या चैतन्यातून जे काही प्रकट होतं, त्यालाच वस्तू असं मानलं जातं.
स सङ्कल्पविकल्पाद्यैः कृतनानाक्रमो भ्रमैः । जगत्तया स्फुरत्य् अम्बु तरङ्गादितया यथा
संकल्प, शंका आणि अशा अनेक भ्रमांनी तयार झालेल्या विविध अवस्थांमुळे हे जग दिसतं, जसं पाण्यातून लाटा आणि इतर रूपं प्रकट होतात.
प्राग् अकारणम् एवाशु सर्गादौ सर्गलीलया । स्फुरित्वा कारणीभूतं प्रत्यक्षं स्वयम् आत्मनि
सृष्टीच्या आधी, काहीही कारण नसताना, ती सहजपणे प्रकट होते आणि सृष्टीच्या आरंभी आपल्या खेळातून कारण बनते—हे सर्व काही आपल्याच अंतरंगात प्रत्यक्ष अनुभवास येते.
कारणत्वं विचारो ऽस्य जीवस्यासद् अपि स्थितम् । सद् इवास्यां जगद्रूपसम्पत्तौ व्यक्तिम् आगतम्
या जीवाचं कारणपण फक्त शोधून पाहिल्यावरच ठरतं, जरी ते खऱ्या अर्थानं अस्तित्वात नसतं; पण जगाच्या या रूपात ते खरं असल्यासारखं दिसतं.
स्वयम् एव विचारस् तु सनञर्थं स्वकं वपुः । नाशयित्वा करोत्य् आशु प्रत्यक्षं परमं पदम्
शोध स्वतःच, आपल्या स्वरूपासह त्याचा हेतूही नाहीसा करून, लगेचच प्रत्यक्ष अनुभवाचं सर्वोच्च स्थान प्राप्त करून देतो.
विचारयन् विचारो ऽपि नात्मानम् अधिगच्छति । यदा तदा निरुल्लेखं परम् एवावशिष्यते
शोध करत असतानाही तो स्वतःला कधीच सापडत नाही; आणि जेव्हा असं होतं, तेव्हा कुठलाही ठसा न उरता फक्त सर्वोच्चच उरतो.
मनस्य् अनीहिते शान्ते तैर् बुद्धीन्द्रियकर्मभिः । नेह कैश्चित् कृतैर् अर्थो नाकृतैर् अप्य् अभावनात्
जेव्हा मन निष्क्रिय आणि शांत असतं, तेव्हा बुद्धी, इंद्रियं किंवा शरीरानं केलेल्या कृतींनी इथे काहीच साध्य होत नाही; आणि काहीही न केल्यानेही काही घडत नाही, कारण कर्तेपणाचा भावच नसतो.
मनस्य् अनीहिते शान्ते न प्रवर्तन्त एव ते । कर्मेन्द्रियाणि कर्मादाव् असञ्चारितयन्त्रवत्
जेव्हा मन निष्क्रिय आणि शांत असतं, तेव्हा कर्मेंद्रियं कोणत्याही कृतीत गुंतत नाहीत; ती जणू काही हलवली नसलेली यंत्रं आहेत.
मनोयन्त्रस्य चलने कारणं वेदनं विदुः । प्राणाली दारुमेषस्य रज्जुर् अन्तर्गता यथा
मन नावाच्या यंत्राच्या हालचालीचं कारण वेदना आहे असं मानतात, जसं लाकडी बाहुल्याच्या हालचालीचं कारण आतल्या दोरीमुळे असतं.
रूपालोकमनस्कारपदार्थाद्याकुलं जगत् । विद्यते वेदनस्यान्तर् वाते ऽन्तस् स्पन्दनं यथा
रूप, प्रकाश, विचार, वस्तू आणि अशा अनेक गोष्टींनी भरलेलं हे जग वेदनेच्या आतच असतं, जसं वाऱ्याच्या आत स्पंदन असतं.
सर्वात्मवेदनं शुद्धं यथोदेति तदात्मकम् । भाति प्रसृतदिक्कालबाह्यान्तारूपदेहकम्
शुद्ध, सर्वत्र पसरलेली जाणीव जशी आहे तशीच प्रकट होते, ती शरीराच्या, बाह्य आणि अंतर्गत रूपांनी, सर्व दिशांना, काळात आणि अवकाशात पसरते.
द्रष्टैव दृश्यताभासं स्वं रूपं धारयन् स्थितः । स्वं यथा तत्र यद् रूपं प्रविभाति तथैव तत्
पाहणारा स्वतःच दिसणाऱ्या रूपाचा आधार घेत राहतो; ज्या ठिकाणी त्याचे जे रूप उजळते, तेच तिथे असते.
सर्वम् आत्मा यथा तत्र सङ्कल्पत्वम् इवागतः । तिष्ठत्य् आशु तथा तत्र तद्रूप इव राजते
तेथे सर्व काही आत्माच आहे, जणू काही तो संकल्पस्वरूप झाला आहे; तेथे ते लगेचच त्या रूपात तसंच चमकत उभं राहतं.
सर्वात्मकतया द्रष्टुर् दृश्यत्वम् इव युज्यते । द्रष्टृत्वं द्रष्ट्रसद्भावे दृश्यस्य त्व् अस्ति नासतः
पाहणारा सर्वत्र असल्यामुळे दिसणं जणू काही खरं वाटतं; पण पाहणारा असेल तेव्हाच पाहण्याचं अस्तित्व असतं, पाहणारा नसेल तर दिसणंही नसतं.
अकारणकम् एवातो ब्रह्मकल्पम् इदं स्थितम् । प्रत्यक्षम् एव निर्मातृ तस्यांशास् त्व् अनुपाधयः
म्हणून हे सृष्टीचे रूप कोणत्याही कारणाशिवाय, ब्रह्माच्या कल्पनेप्रमाणेच आहे. याचा कर्ता प्रत्यक्ष दिसतो आणि त्याचे सर्व भाग कोणत्याही विशेष गुणधर्मांशिवाय आहेत.
स्वयत्नमात्रेतररूपको यस् तद्दैवशब्दार्थम् अपास्य दूरे । शूरेण साधो पदम् उत्तमं तत् स्वपौरुषेणैव हि लभ्यते ऽन्तः
जो आपला सर्वस्व प्रयत्न स्वतःच करतो, आणि नशीब किंवा दैव या कल्पना दूर सारतो, तो धाडसी सज्जन स्वतःच्या सामर्थ्यानेच अंतःकरणात श्रेष्ठ अवस्था प्राप्त करतो.