अहम्भावासम्भवतश् चित्तम् अन्यत् किम् उच्यते । इति चित्तम् अहंरूपं नास्त्य् अतो भव विन्नभः
‘मी’पणाची भावना निर्माणच होत नाही, मग मन म्हणावं असं दुसरं काय उरतं? म्हणून, ‘मी’ असं रूप असलेलं मन नाहीच; म्हणून, भेदभावमुक्त हो.
निर्वासनश् शान्तमना मौनी परनभोमयः । सदेहो वा विदेहो वा भव स्थायी चलो ऽथ वा
ज्या वेळी मनातील सगळ्या वासनांचा लोप होतो, मन शांत होतं, मौनात जातं आणि परब्रह्माशी एकरूप होतं, तेव्हा शरीर असो वा नसो, स्थिर राहा किंवा हलत राहा—जसं वाटेल तसं रहा.
सर्वत्वाच् छुद्धविद्दृष्टेः पदार्थाभावसिद्धितः । भावनाभावतश् चित्ते नास्त्य् एवाहम् अतश् शिवम्
सर्वत्र पवित्र दृष्टी असली, वस्तूंचा अभाव जाणवला आणि मनात कल्पना राहिली नाही, तर ‘मी’ असं काही राहत नाही; म्हणूनच खरी शांती मिळते.
सर्वं ब्रह्मेति वेदार्थभावनाद् अनुभूतितः । चेतितार्थैकसत्यत्वाच् चित्तं नाम न विद्यते
‘सर्व काही ब्रह्म आहे’ हा वेदांचा अर्थ मनाशी घट्ट धरला आणि त्याचा प्रत्यक्ष अनुभव आला, तसेच केवळ वस्तूंच्या जाणिवेचं अस्तित्व खरं आहे, म्हणून मन नावाचं काही राहत नाही.
तेनासि निर्मलम् अकारणम् आदिमुक्तं तद् ब्रह्म शाश्वतम् अशेषम् अनेकम् एकम् । शून्यं विनामयम् असत् सद् अनादिमध्यं सर्वं न किञ्चिद् अपि चास्स्व यथास्थितं सत्
म्हणून तू पूर्णपणे निर्मळ आहेस, तुला कोणताही कारण नाही, सुरुवातीपासूनच मुक्त आहेस — ते ब्रह्म, शाश्वत, मर्यादा नसलेलं, अनेक असूनही एकच; शून्य, बदल न होणारं, खोटंही नाही आणि खरंही नाही, सुरुवात किंवा मध्य नाही; सर्व काही असूनही काहीच नाही, जसं आहे तसं अस्तित्वात आहे.
चित्तं नास्तीति मे बोधो यथा युक्त्या स्फुटो भवेत् । ताम् अन्याम् अन्यथा ब्रूहि बुद्धं न निपुणं मया
‘चित्त नाही’ हे स्पष्टपणे समजून यावं यासाठी तुझ्या सांगण्यापेक्षा दुसऱ्या प्रकारे समजावून सांग, कारण तुझं सांगणं मला पुरेसं सूक्ष्म वाटलं नाही.
चित्तं नास्त्य् एव राजर्षे कदाचित् किञ्चन क्वचित् । यच् चेदं चित्तवद् भाति तद् ब्रह्माभिधम् अव्ययम्
राजर्षी, चित्त कधीच, कुठेही अस्तित्वात नाही; आणि जे काही चित्तासारखं दिसतं, ते खरंतर नाश न होणारं ब्रह्म आहे.
अज्ञज्ञातात्मकं यत्र जगद् एव न विद्यते । तत्राहं त्वं तद् इत्यादिकलनाकलनाः कुतः
जिथे अज्ञान किंवा ज्ञान असं काहीच नाही, तिथे जगच अस्तित्वात नसतं; मग तिथे ‘मी’, ‘तू’, ‘ते’ अशा कल्पना कशा येतील?
नास्त्य् एव जगद् एवेदं यत् त्व् इदं किञ्चनोदितम् । ब्रह्मैवात्मनि तद् भाति शृण्व् एतद् बुध्यते कथम्
हे जग असं काही आहे असं जे म्हटलं जातं, ते खरंतर अस्तित्वातच नाही. आत्म्यात फक्त ब्रह्मच प्रकट होतं. हे कसं ऐकावं किंवा समजावं, ते सांग.
महाप्रलयसर्गादाव् एवेदं नोदितं जगत् । निर्देशस् त्व् अयम् अन्यत्र त्वद्बोधाय मया कृतः
महाप्रलय किंवा सृष्टीच्या सुरुवातीला हे जग कुठेही सांगितलं जात नाही. पण तुझ्या समजून घेण्यासाठी मी ते दुसरीकडे वर्णन केलं आहे.
उपादानात्मकादीनां कारणानाम् अभावतः । अकारणं च भावानाम् अशेषाणाम् असम्भवात्
मूळ कारणं, जसं की उपादान वगैरे, अस्तित्वातच नाहीत. आणि सर्व गोष्टींना कारण असणं शक्य नाही, म्हणून त्या प्रत्यक्षात कारणरहित आहेत.
एवम् अज्ञावबुद्धात्म जगद् यस्मान् न विद्यते । तस्माद् यद् इदम् आभाति भासनं ब्राह्मम् एव तत्
अज्ञान किंवा न समजलेल्याच्या दृष्टीने हे जग अस्तित्वातच नाही. म्हणून जे काही प्रकट होतं, ते फक्त ब्रह्माचं तेज आहे.
अनाख्यो ऽनाकृतिर् देवः करोतीदम् इति त्व् असत् । भाषितं नोपपत्त्यात्म न सत्येनानुभूयते
कोणतेही नाव नसलेला, रूप नसलेला देव हे विश्व निर्माण करतो असे म्हणणे खरे नाही; ते योग्यही नाही आणि तसे प्रत्यक्ष अनुभवासही येत नाही.
अनाख्यो ऽप्रतिघः खात्मा निराकारो य ईश्वरः । स करोति जगन्तीति हासायैव वचो ऽधियाम्
कोणतेही नाव नसलेला, अडथळा नसलेला, आकाशासारखा, रूपरहित ईश्वर जग निर्माण करतो असे म्हणणे ज्ञानी लोकांसाठी फक्त हसण्यासारखे आहे.
अनेनैव प्रयोगेण राजंश् चेतो न विद्यते । जगद् एव न सत् साधो कुतश् चित्तादि तद्गतम्
हेच विचार करता, राजन, मन अस्तित्वातच नाही; हे जगच खरे नाही, मग सज्जना, मन आणि त्याच्याशी संबंधित गोष्टी कुठून येतील?
चेतो हि वासनामात्रं वास्ये तु सति वासना । वास्यं जगत् तद् एवासद् अतश् चित्तास्तिता कुतः
मन म्हणजे फक्त एक प्रवृत्ती असते; जेव्हा त्या प्रवृत्तीला आधार मिळतो तेव्हा ती उगवते. तो आधार म्हणजे हे जग, पण हे जगच खोटे आहे, मग मनाचे अस्तित्व कसे असू शकते?
यद् इदं कचति ब्रह्म स्वयम् आत्मात्मनात्मनि । कृतं तस्यैव तेनैव चित्तम् इत्यादिनामकम्
हे ब्रह्म, म्हणजेच आत्मा, स्वतःच्याच अंतःकरणात जे काही प्रकट करतो, त्यालाच मन वगैरे नावे दिली जातात. हे सर्व त्यानेच स्वतःसाठी निर्माण केलेले आहे.
जगद् दृश्यम् इदं वास्यं तद् एवोत्पन्नम् एव नो । कारणाभावतः पूर्वम् एवातश् चित्तता कुतः
हे दिसणारे जग खरं तर निर्माणच झालेलं नाही; कारण आधीच काही कारण नव्हतं, मग मन कसं निर्माण होईल?
अतश् चिद्व्योममात्रात्म परमाकाशनामकम् । स्फारं वेदनम् एवेदं कचत्य् अस्तीह नो जगत्
म्हणूनच, ही शुद्ध चैतन्याची जागा, जी पराकाश म्हणून ओळखली जाते, हाच एक अनुभव आहे; इथे जग खरं अस्तित्वातच नाही.
यत् किञ्चित् परमाकाशम् ईषत् कचकचायते । चिदादर्शे निजाच्छत्वात् तच् चित्तं तज् जगत् कृतम्
पराकाशात जरा जरी काही प्रतिबिंब उमटले, ते चैतन्याच्या स्वच्छतेमुळे उमटते; त्यालाच मन म्हणतात आणि त्यालाच जग मानले जाते.
अहं त्वं जगद् इत्य् एषा प्रतिपत्तिर् न वास्तवी । मिथ्या स्वप्न इवाभाता नूनम् अप्य् अर्थकारिणी
‘मी’, ‘तू’ आणि ‘हे जग’ अशी जी कल्पना आहे, ती खरी नाही; ती स्वप्नासारखी खोटीच भासते, पण कधीकधी काही उपयोगी पडते असे वाटते.
वास्यस्य जगतो ऽभावाद् यतो नास्त्य् एव वासना । अतस् तदात्मकं चित्तं कीदृशं क्व कुतः कथम्
कल्पनेने दिसणारे हे जगच नसल्यामुळे, तशी कल्पनाही उरत नाही; मग असे मन कुठे, कसे आणि कोणत्या प्रकारे असू शकते?
अप्रबुद्धैर् अवगतं चैत्तं दृश्यम् इदं जगत् । असद् एव निराकारं पूर्वम् उत्पन्नम् एव नो
जे अजून जागे झालेले नाहीत, त्यांना हे जग मनाने जाणवते; पण खरे पाहता, हे जग अस्तित्वातच नाही आणि त्याला कोणताही आकार नाही; ते कधीच खरेपणाने निर्माण झालेले नाही.
नोत्पन्नं कारणाभावात् सर्गादाव् एव सर्वदा । लोकशास्त्रानुभवतो न च दृश्यस्य वस्तुनः
कारणच नसल्यामुळे हे जग कधीच निर्माण झाले नाही; सृष्टीच्या आरंभी आणि नेहमीच, लोकांच्या अनुभवाने आणि शास्त्रांनी सांगितले आहे की, दिसणाऱ्या गोष्टींना खरे अस्तित्व नाही.
अनादित्वम् अजत्वं वा स्थैर्यं वाप्य् उपपद्यते । साकारस्यास्य जगतस् स्थूलसप्रतिघाकृतेः
हे जग जे स्पष्ट आणि जड स्वरूपाचं आहे, त्याला अनादित्व, अजन्मत्व किंवा कायमपणा असं म्हणणं योग्य नाही.
समस्तकारणाभावाल् लोकशास्त्रानुभूतिभिः । युज्यन्ते च निराकर्तुं न महाप्रलयोदयाः
सर्व कारणं नसल्यामुळे, आणि हे गोष्ट लोकांचा अनुभव, शास्त्रं आणि प्रत्यक्ष ज्ञान यावरूनही सिद्ध होते, त्यामुळे मोठ्या सृष्टी-विनाशाच्या घटना घडतात असं मानणं योग्य नाही.
शास्त्रानुभववेदार्थसिद्धान् एतांश् च यो ऽपि वा । प्रलयादीन् न सन्तीति वक्त्य् उन्मत्तक एव सः
शास्त्र, अनुभव आणि वेद यांच्यावरून सिद्ध झालेल्या सृष्टी-विनाशासारख्या गोष्टी नाहीत असं जो म्हणतो, तो खरंच वेडा आहे.
लोकाश् शास्त्राणि वेदाश् च प्रमाणं यस्य नामतेः । असत्योक्तेस् सुमूढस्य स पशुस् तं न संश्रयेत्
ज्याच्यासाठी लोक, शास्त्रं किंवा वेद हे प्रमाण नाहीत, आणि जो एखाद्या अति-मूढ माणसाच्या शब्दांवर विश्वास ठेवतो, त्याच्यावर कधीच अवलंबून राहू नये, कारण तो जनावरासारखा आहे.
न च सप्रतिघस्यास्य दृश्यस्याप्रतिघं क्वचित् । कारणं भवितुं शक्तं साकारस्य निराकृतिः
ज्याचं स्वतःचं कोणतंही रूप नाही, असं निराकार कधीच रूप असलेल्या, प्रतिघात असलेल्या या दृश्याचं कारण होऊ शकत नाही; निराकारापासून साकार निर्माण होत नाही.
इत्थम् आलक्ष्यमाणं सन् न चेदं नावभासते । न च नार्थक्रियाकारि न चैवेत्थम् इदं जगत्
हे जरी दिसतंय असं वाटत असलं, तरी खरं तर हे प्रकट होत नाही; याचा खरा काही उपयोग नाही, आणि हे जग जसं दिसतं तसं खरंच नाही.