न किञ्चिज् जायते शान्ते न च किञ्चित् प्रलीयते । स्वसत्तया स्थितं ब्रह्म न बीजं न च कारणम्
शांत अवस्थेत काहीच उत्पन्न होत नाही आणि काहीच नाहीसेही होत नाही. ब्रह्म स्वतःच्या अस्तित्वावरच टिकून आहे, त्याला ना बीज आहे ना कारण.
शुद्धानुभवमात्रं तत् तस्माद् अन्यन् न विद्यते । किञ्चिज् जगदहन्तादि तद् एवानन्तम् अस्ति हि
ते फक्त शुद्ध अनुभूतीच आहे; त्यापलीकडे काहीच नाही. हे जग, अहंकार वगैरे सगळे त्याचंच रूप आहे, जे खरं तर अनंत आहे.
शिवे जगदहन्तादि मुने नास्तीति वेद्म्य् अहम् । सर्गवेदनम् आभाति कथम् एतद् वदाशु मे
मुनिवर, मला माहीत आहे की शिवामध्ये जग, अहंकार वगैरे काहीही अस्तित्वात नाही. मग हे सृष्टीचं भान कसं वाटतं, ते लवकर मला सांग.
चित्सारं तद् अनाद्यन्तं तत् स्वसंविदि तिष्ठति । तत् तद्भवनम् अत्यच्छं तत्तामात्रं जगद् विदुः
ती चैतन्याची मूळ तत्त्व, जी अनादी आणि अनंत आहे, ती स्वतःच्या जाणिवेतच स्थिर आहे. ज्ञानी लोक हे जग त्या तत्त्वाचंच एक प्रकट रूप आहे असं ओळखतात.
चित्स्वात्मकचनं नाम यद् असम्भवचेत्यदृक् । तद् अहंवेदनं विद्धि विराडात्म जगत् स्थितम्
शुद्ध चैतन्याचा जो स्वरूपभाव आहे, जो अशक्य गोष्टींनाही प्रत्यक्ष घडल्यासारखं पाहतो, तोच 'मी' असं जाणण्याचं भान आहे. हाच विराट आत्मा म्हणून जग टिकून आहे, हे जाण.
वातस्य वातस्पन्दस्य यथा भेदो न विद्यते । शून्यत्वखत्वोपमयोश् चिन्मात्राहन्त्वयोस् तथा
जसं वाऱ्याला आणि वाऱ्याच्या हालचालीला वेगळेपण नाही, तसं शुद्ध चैतन्य आणि 'मी'पण या दोघांमध्येही काही भेद नाही. दोन्ही अगदी आकाश आणि शून्य यांसारखेच एकरूप आहेत.
जले ऽस्ति देशकालात्ते यथोर्म्यादि सकारणम् । परे ऽस्त्य् अदेशकालात्ते तथा जगद् अकारणम्
पाण्यात, देश आणि काळ यामुळे लाटा वगैरे विविध रूपं आणि त्यांची कारणं निर्माण होतात. पण परमात्म्यात, जो देशकाळापलीकडे आहे, तिथे जग कोणत्याही कारणाशिवाय अस्तित्वात आहे.
जलादौ यत् तरङ्गादि तत् सकारणम् अस्त्व् इह । परे जगदहन्तादि नाकारणम् अवैम्य् अहम्
पाणी वगैरे ठिकाणी, ज्या लाटा किंवा इतर रूपं निर्माण होतात, त्यांना इथे कारण असतं. पण परमात्म्यात, मला असं समजतं की जग आणि 'मी'पण यांना कोणतंही कारण नाही.
इदानीं भवता ज्ञातम् एतत् सत्यं महीपते । इदं जगदहन्तादि नेह किञ्चन विद्यते
राजा, आता तुला हे सत्य कळलं आहे की, हे जग आणि 'मी' असं वाटणं—इथे खरं तर काहीच अस्तित्वात नाही.
जगच्छब्दार्थरहितं जगद् अस्ति शिवात्मकम् । व्योम्न्य् एव निर्मितं शान्तं व्योम्नस् सूक्ष्मतरेण वा
हे जग 'जग' या शब्दाचा अर्थ न ठेवता, शुद्ध चैतन्य स्वरूपात आहे; ते फक्त आकाशात निर्माण झालं आहे, शांत आहे, किंवा त्याहूनही सूक्ष्म आकाशात आहे.
यथा नभसि शून्यत्वं तथेदं ब्रह्मणि स्थितम् । सदसद्वस्तुरूपेण न वा रूपेण केनचित्
जसं आकाशात रिकामेपण असतं, तसंच हे जग ब्रह्मात आहे—ते खरं किंवा खोटं असं नाही, किंवा कुठल्याही ठराविक रूपात नाही.
एवंरूपं जगद् इदं सम्यग्ज्ञानाच् छिवं भवेत् । सम्यग्ज्ञानप्रभावेण विषम् अप्य् अमृतं भवेत्
हे जग असं पाहिलं, खरी समजूत आल्यावर, मंगल होतं; खरी समजूत मिळाल्यावर विष सुद्धा अमृत होतं.
असम्यग्ज्ञानम् अखिलं जगद् दुःखप्रदं परम् । विषबुद्ध्यामृतम् अपि भुक्तं विषरसायते
अपूर्ण समज असल्यामुळे हे सगळं जग दुःख देणारं होतं; ज्या गोष्टीला आपण विष समजतो, ती अमृतसुद्धा घेतली, तरी ती विषासारखीच वाटते.
ईश्वरत्वाद् यथा वेत्ति यद् यद् एष चिदीश्वरः । तत् तथैवाशु भवति तादृग्रूपतया शिवम्
जसा हा चैतन्याचा स्वामी आपल्या सामर्थ्यामुळे जे काही जाणतो, ते लगेच तसंच घडतं आणि तेच शुभ आणि सत्य स्वरूप धारण करतं.
यथा ज्वालाभ्रमाला वा विचित्राकारविभ्रमैः । तिष्ठत्य् अनन्यरूपैव ब्रह्मसत्ता तथैव हि
जशी ज्वाळांची किंवा मेघांची माळ वेगवेगळ्या आकारात दिसते, पण तिचं खरं रूप एकच असतं, तसंच ब्रह्माचं अस्तित्वही एकच आहे.
यत् परं चित्स्वरूपेण स्थितम् आत्मनि मन्थरम् । तत् तेनेदम् अहन्तादि जगदाद्य् एव लक्ष्यते
जे परब्रह्म चैतन्यस्वरूपानं आत्म्यात स्थिर आहे, तेच हलत नसतानाही 'मी' या भावनेपासून सुरू होणाऱ्या या जगात दिसतं.
केवलं परम् एवेत्थं परमं भासते शिवम् । कुतो जगदहन्तादि प्रश्न एवेह नोचितः
इथे फक्त परब्रह्म, सर्वश्रेष्ठ आणि मंगल असेच तेजस्वीपणे प्रकट होते; म्हणून या जगाबद्दल किंवा 'मी'पणाबद्दल विचारणे योग्य नाही.
यद् वस्तु विद्यमानं सत् प्रश्नस् तत्र विराजते । प्रेक्षितं यत् तु नास्त्य् एव प्रेक्षाप्रश्नेन तत्र किम्
जेथे एखादी वस्तू खरोखर अस्तित्वात आहे, तेथे तिचा शोध घेणे योग्य ठरते; पण जिथे काहीच दिसत नाही, तिथे पाहण्याबद्दल विचारण्यात काय अर्थ आहे?
सन्निवेशं विना सत्ता यथा हेम्नो न विद्यते । तथा जगदहम्भावं विना नेशस्य संस्थितिः
जसे सोन्याला कोणताही आकार नसता ते अस्तित्वात राहत नाही, तसेच या जगाचा आणि 'मी'पणाचा भास नसता, तर परमेश्वराचीही स्थिती राहत नाही.
अकारणत्वान् नास्तीदं ब्रह्मैवेत्थं विजृम्भते । अजृम्भमाणम् एवाहंजगत्त्वेनेह संस्थितम्
कारण काहीच नसल्यामुळे हे एकटंच ब्रह्म म्हणून प्रकट होतं; आणि जेव्हा काही प्रकट होत नाही, तेव्हा मी इथेच जग आणि 'मी'पणाच्या रूपात स्थिर असतो.
यन्मया एव तेनैव मिथस् सम्प्रेरिताशयम् । चमत्कुर्वन्त्य् अमी भावाः पञ्चेषु मिथुनौघवत्
हे सर्व भाव माझ्यामुळे आणि स्वतःच्या प्रेरणेने एकमेकांशी वागत असतात, एकमेकांमध्ये आश्चर्य वाटवत असतात, जशी पाच महाभूतांमध्ये जोड्या तयार होतात.
चिन्मात्र एव चिन्मात्रं चिन्मात्रेणैव चीयते । नानात्मनेवानानैव स्वात्मनात्माप्य् अनात्मवत्
शुद्ध चैतन्य फक्त शुद्ध चैतन्यालाच ओळखते आणि शुद्ध चैतन्यानेच ओळखले जाते; अनेक जण वेगळे वाटतात, पण स्वतःच्या स्वरूपाने आत्मा जणू अनात्म्यासारखा भासतो.
पूर्णात् पूर्णम् उद्धरन्ति पूर्णात् पूर्णानि चक्रिरे । भवन्ति पूर्णात् पूर्णानि पूर्णम् एवावतिष्ठते
पूर्णातूनच पूर्ण घेतले जाते; पूर्णातूनच पूर्ण गोष्टी निर्माण होतात; पूर्णातून पूर्णच उत्पन्न होते आणि शेवटी पूर्णच उरते.
चिन्मात्रम् एव कचति यच् चिन्मात्रतयात्मनि । अकचत् त्व् एव तन् नाम कचितं सर्गवेदनम्
फक्त शुद्ध चैतन्यच कृती करते आणि जे काही घडते ते आत्म्यातील चैतन्यामुळेच होते; पण खऱ्या अर्थाने काहीही घडत नाही—कृती असे म्हणतात ते फक्त सृष्टीचे भान आहे.
अहं चिता चिद् एवासौ भवतीव स्वयं स्वतः । अभवन्त्य् एव रूपं स्वम् अत्यजन्ती निरामयम्
मीच चैतन्य आहे आणि तेही चैतन्यच आहे; ते आपोआप स्वतःच होतं, आणि स्वतःचं रूप सोडून, कुठलाही त्रास न होता नाहीसं होतं.
चितो रूपम् अनाद्यन्तं मनोरूपम् अनन्तकम् । सम्राट्छरीरम् आभासि भवतीव स्वयम्भुवः
चैतन्याचं रूप कधीच सुरू किंवा संपत नाही, मनाचं रूपही अंत नसलेलं आहे; तो सर्वांचा अधिपती असलेला देह आपोआप प्रकटतो, जणू तो स्वयंभूच आहे.
पश्यत्य् अथासद् एवेदं स्वरूपत्वात् सद् एव वा । भावनाद् घनताम् एति दृश्यं भवति च क्रमात्
हे कधी असत्य तर कधी सत्य असं दिसतं, कारण त्याचं मूळ असंच आहे; मनातल्या विचारांनी ते घट्ट होतं आणि हळूहळू दिसू लागतं.
शान्तं जगत्प्रसररूपतया स्वभावशब्दार्थमुक्तम् इदम् अव्यपदेश्यम् एकम् । वस्तुस्थितं निजचमत्करणावलोकरूपं जगत्त्वरहितानुभवात्मतत्त्वम्
हे जग शांत आहे, 'जगताचा विस्तार' या शब्दाचा अर्थ म्हणून सांगितलं जातं, पण खरंतर ते एकच आहे, वर्णन करता येणारं नाही; ते वस्तूप्रमाणे ठाम आहे, स्वतःच्या अनुभवातून उमगणारं, आणि जग नसल्याचा जो अनुभव येतो त्याचं खऱ्या स्वरूपाचं तत्त्व आहे.
न विज्ञानमयो ऽर्थो ऽस्ति न बाह्यो नापि शून्यता । वेदनामात्रसारत्वाद् यथावित् सो ऽर्थ उच्यते
जाणीवेमुळे तयार झालेली कोणतीही वस्तू नाही, बाहेर काही नाही आणि रिकामेपणही नाही; कारण अनुभव हाच त्याचा गाभा आहे, जे काही जाणवते त्यालाच आपण वस्तू म्हणतो.
द्रवत्वं सलिलस्येव विदो वित्त्वम् अकारणम् । खात्म नित्यम् अनन्तं तद् यथास्थितम् अवस्थितम्
पाण्याला जशी ओल असते, तशीच जाणिवेला ज्ञान असते, त्याला कुठलाही कारण लागत नाही; आकाशासारखे आत्मा कायमचा आणि अनंत आहे, तो जसा आहे तसाच राहतो.