शिवे शान्ते निराभासे परे ऽनुल्लङ्घितात्मनि । द्रष्टृदर्शनदृश्याख्यो विश्वात्मा प्रत्ययः कुतः
शुभ, शांत, निराकार, सर्वोच्च आणि कधीही न बदलणाऱ्या आत्म्यात, हा सृष्टीचा अनुभव — पाहणारा, पाहणे आणि जे पाहिले जाते — कसा निर्माण होईल?
साधु पृष्टं महाराज राजसे बोधभास्वता । एतद् एव हि ते शिष्टं ज्ञतायास् तद् इदं शृणु
राजा, तू फार छान विचारलेस! तुझ्या बुद्धीचा तेज तुझ्या बोलण्यात दिसतो. आता तुला फक्त हेच जाणून घ्यायचे आहे; म्हणून नीट ऐक.
यद् इदं दृश्यते किञ्चिज् जगत् स्थावरजङ्गमम् । सर्वं सर्वप्रकाराढ्यं कल्पान्ते तत् प्रणश्यति
या जगात जे काही दिसते — हलणारे असो किंवा स्थिर — सर्व काही, कितीही प्रकारांनी भरलेले असले तरी, कल्पाच्या शेवटी नष्ट होते.
ततस् स्तिमितगम्भीरं न तेजो न तमस् ततम् । महाकल्पविलासान्ते सत् सारम् अवशिष्यते
मग अगदी शांत आणि खोल स्थितीत, तिथे ना प्रकाश उरतो ना अंधार; महाकल्पाचा खेळ संपल्यावर फक्त सत्य आणि सार उरते.
चिन्मात्रम् अमलं कान्तम् आभातम् अमलं नभः । समस्तकलनोन्मुक्तं युक्तं परमया श्रिया
फक्त शुद्ध चैतन्य, ज्यात कुठलाही कलंक नाही, ते तेजस्वी आणि निर्मळ आकाशासारखे चमकते, सर्व भेदभावांपासून मुक्त आहे आणि त्यात सर्वोच्च ऐश्वर्य आहे.
यद् एकोदितम् अत्यच्छं शान्तम् आततम् उज्ज्वलं । परमात्मात्मकं तेजस् स्तिमितं ज्ञप्तिमात्रकम्
जे एकटं प्रकट होतं, ते अगदी स्वच्छ, शांत, सर्वत्र पसरलेलं आणि उजळ आहे—तेच परब्रह्म, पूर्ण शांत, आणि फक्त ज्ञानरूप आहे.
अप्रतर्क्यम् अविज्ञेयं समं शिवम् अनिङ्गनम् । ब्रह्म निर्वाणम् आपूर्णम् आघूर्णद् इव सम्पदा
ते मनाने समजता येत नाही, जाणता येत नाही, सर्वांसाठी सारखं आहे, मंगल आहे, कुठलाही दोष नाही—तेच ब्रह्म, निर्वाण, पूर्ण आहे आणि जणू काही सर्व संपत्तीने भरलेलं आहे.
अणीयसाम् अणीयस् तत् स्थविष्ठं च स्थवीयसाम् । गरीयसां गरिष्ठं च श्रेष्ठं च श्रेयसाम् अपि
ते सर्वात सूक्ष्माहूनही सूक्ष्म, सर्वात मोठ्याहूनही मोठं, सर्वात जडाहूनही जड आणि सर्व उत्तमांमध्येही श्रेष्ठ आहे.
ईदृशं तत् परं सूक्ष्मं तस्याग्रे यद् इदं नभः । अणोः पार्श्वे महामेरुर् इव स्थूलात्म लक्ष्यते
ती परम सूक्ष्म वस्तु अशी आहे की, तिच्या सान्निध्यात हे आकाशसुद्धा अगदी लहान वाटते—जणू एखाद्या कणाजवळ मेरू पर्वत जसा मोठा आणि स्थूल दिसतो, तसंच.
ईदृशं तत् परं स्थूलं तस्याग्रे यद् इदं जगत् । परमाणुवद् आभाति क्वचिद् एव न भाति वा
ती परम स्थूल वस्तु अशी आहे की, तिच्या सान्निध्यात हे जग अगदी कणासारखं भासतं—कधी ते दिसतं, तर कधी अजिबातच दिसत नाही.
ईदृशं तद् गरिष्ठं च जगद्राज्यं यद् अक्षतम् । बुद्ध्वैतद् अमलं शान्तं जरत्तृणलवायते
हे जगाचं सर्वात मोठं आणि अखंड राज्य खरं समजल्यावर, जेव्हा ते निर्मळ आणि शांत आहे, तेव्हा ते वाळलेल्या गवतासारखं किंवा काडीसारखं क्षुल्लक वाटतं.
ईदृशं तत् परं श्रेयस् तस्मिन् सति यद् ईश्वरे । जगत्पदार्थसार्थश्रीस् स्वसत्तोदेति वेदनात्
ती परम कल्याणकारी वस्तु अशी आहे की, ती ईश्वरामध्ये असताना, या जगातील सर्व पदार्थांची श्रीमंती आणि सार्थकता स्वतःच्या अस्तित्वाच्या जाणिवेतूनच प्रकट होते.
तत् सारम् एकम् एवेह विद्यते भूपते ततम् । एकम् एकान्तबुद्ध्यात्तं नैकम् अप्य् अद्वितावशात्
राजा, या जगात एकच खरा सार आहे, जो सर्वत्र पसरलेला आहे. एकाग्र बुद्धीने तो एकच आहे असं समजावं, पण अद्वैताच्या सत्यामुळे तो एकही नाही असंही म्हणता येईल.
तस्माद् द्वितीया कलना काचिन् नाम न विद्यते । आत्मतत्त्वम् अलं भातं तद् एवापूर्णम् अक्षतम्
म्हणून दुसरं काही अस्तित्वातच नाही. आत्म्याचं तत्त्वच नेहमी तेजस्वी आहे, ते पूर्ण आणि अखंड आहे.
संस्थितं सर्वदा सर्वं सर्वाकारम् इवोदितम् । अवाच्यत्वाद् अलभ्यत्वात् तन् न कार्यं न कारणम्
ते सर्वकाळ सर्वत्र स्थिर आहे आणि सर्व रूपांत प्रकट होतं. पण ते शब्दात सांगता येत नाही, मिळवता येत नाही, म्हणून ते ना कार्य आहे ना कारण.
प्रत्यक्षादेर् अगम्यत्वात् किम् अप्य् एकम् तद् उत्तमम् । सर्वं सर्वात्मकं सूक्ष्मम् अच्छानुभवमात्रकम्
प्रत्यक्ष किंवा इतर कोणत्याही मार्गाने ते गाठता येत नाही, म्हणून ते श्रेष्ठ तत्त्व अगदी वेगळं आहे—ते सूक्ष्म, सर्वव्यापी आणि शुद्ध अनुभूतीचं मूळ आहे.
तस्यानाख्यस्य रूपस्य निर्गतस्य प्रमादृशः । सतो वाप्य् असतो वापि कथं कारणता भवेत्
ज्याला नाव नाही, रूप नाही, जो असावस्था किंवा नसावस्था यातून निर्माण झाला आहे, तो काहीच कारण कसा होऊ शकतो?
यद् वै न कस्यचिद् बीजम् अनाख्यत्वान् न कारणम् । न किञ्चिज् जायते तस्मात् प्रमाणातिगतात्मनः
कारण त्याला नाव नाही, तो कुणाच्याही बीजासारखा नाही, म्हणून तो काहीच कारण ठरत नाही; ज्याचं स्वरूप सर्व प्रमाणांच्या पलीकडे आहे, त्यातून काहीच निर्माण होत नाही.
अकर्तृकर्मकरणम् सत्यं चिद्घनम् अक्षतम् । आत्मरूपम् अनाभासं स्वसंवेदनलक्षणम्
ते खरं स्वरूप म्हणजे शुद्ध चैतन्य, अखंड, न तुटणारं, ज्यात कर्ता, कृती किंवा साधन काहीच नाही; ते आत्म्याचं स्वरूप आहे, ज्याला कोणताही भास नाही आणि जे स्वतःच्या जाणिवेने ओळखता येतं.
तस्मान् न जायते किञ्चित् परस्माद् ब्रह्मणो मुने । कथं किल वदाव्यक्ते स्याज् जन्यजनकक्रमः
म्हणून, हे मुनी, त्या परम ब्रह्मातून काहीच निर्माण होत नाही; अव्यक्तात कारण आणि परिणाम यांचा क्रम कसा असू शकतो?
न किञ्चिज् जायते शान्ते न च किञ्चित् प्रलीयते । स्वसत्तया स्थितं ब्रह्म न बीजं न च कारणम्
शांत अवस्थेत काहीच उत्पन्न होत नाही आणि काहीच नाहीसेही होत नाही. ब्रह्म स्वतःच्या अस्तित्वावरच टिकून आहे, त्याला ना बीज आहे ना कारण.
शुद्धानुभवमात्रं तत् तस्माद् अन्यन् न विद्यते । किञ्चिज् जगदहन्तादि तद् एवानन्तम् अस्ति हि
ते फक्त शुद्ध अनुभूतीच आहे; त्यापलीकडे काहीच नाही. हे जग, अहंकार वगैरे सगळे त्याचंच रूप आहे, जे खरं तर अनंत आहे.
शिवे जगदहन्तादि मुने नास्तीति वेद्म्य् अहम् । सर्गवेदनम् आभाति कथम् एतद् वदाशु मे
मुनिवर, मला माहीत आहे की शिवामध्ये जग, अहंकार वगैरे काहीही अस्तित्वात नाही. मग हे सृष्टीचं भान कसं वाटतं, ते लवकर मला सांग.
चित्सारं तद् अनाद्यन्तं तत् स्वसंविदि तिष्ठति । तत् तद्भवनम् अत्यच्छं तत्तामात्रं जगद् विदुः
ती चैतन्याची मूळ तत्त्व, जी अनादी आणि अनंत आहे, ती स्वतःच्या जाणिवेतच स्थिर आहे. ज्ञानी लोक हे जग त्या तत्त्वाचंच एक प्रकट रूप आहे असं ओळखतात.
चित्स्वात्मकचनं नाम यद् असम्भवचेत्यदृक् । तद् अहंवेदनं विद्धि विराडात्म जगत् स्थितम्
शुद्ध चैतन्याचा जो स्वरूपभाव आहे, जो अशक्य गोष्टींनाही प्रत्यक्ष घडल्यासारखं पाहतो, तोच 'मी' असं जाणण्याचं भान आहे. हाच विराट आत्मा म्हणून जग टिकून आहे, हे जाण.
वातस्य वातस्पन्दस्य यथा भेदो न विद्यते । शून्यत्वखत्वोपमयोश् चिन्मात्राहन्त्वयोस् तथा
जसं वाऱ्याला आणि वाऱ्याच्या हालचालीला वेगळेपण नाही, तसं शुद्ध चैतन्य आणि 'मी'पण या दोघांमध्येही काही भेद नाही. दोन्ही अगदी आकाश आणि शून्य यांसारखेच एकरूप आहेत.
जले ऽस्ति देशकालात्ते यथोर्म्यादि सकारणम् । परे ऽस्त्य् अदेशकालात्ते तथा जगद् अकारणम्
पाण्यात, देश आणि काळ यामुळे लाटा वगैरे विविध रूपं आणि त्यांची कारणं निर्माण होतात. पण परमात्म्यात, जो देशकाळापलीकडे आहे, तिथे जग कोणत्याही कारणाशिवाय अस्तित्वात आहे.
जलादौ यत् तरङ्गादि तत् सकारणम् अस्त्व् इह । परे जगदहन्तादि नाकारणम् अवैम्य् अहम्
पाणी वगैरे ठिकाणी, ज्या लाटा किंवा इतर रूपं निर्माण होतात, त्यांना इथे कारण असतं. पण परमात्म्यात, मला असं समजतं की जग आणि 'मी'पण यांना कोणतंही कारण नाही.
इदानीं भवता ज्ञातम् एतत् सत्यं महीपते । इदं जगदहन्तादि नेह किञ्चन विद्यते
राजा, आता तुला हे सत्य कळलं आहे की, हे जग आणि 'मी' असं वाटणं—इथे खरं तर काहीच अस्तित्वात नाही.
जगच्छब्दार्थरहितं जगद् अस्ति शिवात्मकम् । व्योम्न्य् एव निर्मितं शान्तं व्योम्नस् सूक्ष्मतरेण वा
हे जग 'जग' या शब्दाचा अर्थ न ठेवता, शुद्ध चैतन्य स्वरूपात आहे; ते फक्त आकाशात निर्माण झालं आहे, शांत आहे, किंवा त्याहूनही सूक्ष्म आकाशात आहे.