वासना विविधाश् शाखाः फलस्कन्धादिनान्विताः । अभाविता भवन्त्य् अन्तर् लूनास् संविद्बलेन ते
वासनांचे अनेक फांद्या असतात, त्यांना फळांचे घड वगैरे लागतात; पण त्या वाढविल्या नाहीत तर, जागृतीच्या सामर्थ्याने त्या आतूनच छाटल्या जातात.
असंसक्तमना मौनी शान्तवादविचारणः । सम्प्राप्तकारी यस् सो ऽन्तर् लूनचित्तलतो भवेत्
ज्याचे मन कुठल्याही गोष्टीला जोडलेले नाही, जो मौन आहे, वादविवाद सोडून दिला आहे आणि आवश्यक तेवढेच करतो, तो मनातील अस्वस्थतेच्या मुळापासून मुक्त होतो.
चित्तद्रुमलताजालं पौरुषेण विकर्तयन् । यस् तिष्ठति स मूलस्य योग्यो निकषणे भवेत्
जो मनरूपी झाडावर वाढलेल्या वेलींना प्रयत्नपूर्वक कापतो, तोच त्या झाडाच्या मुळापर्यंत जाऊन ते उपटण्यास योग्य ठरतो.
गौणं शाखाविलवनं मुख्यं मूलविकर्तनम् । चित्तवृक्षस्य तेन त्वं मूलकाषपरो भव
फांद्या छाटणे हे दुय्यम आहे; मुख्य म्हणजे मूळ कापणे. म्हणून मनरूपी झाडाचे मूळ उपटण्यावरच तू लक्ष केंद्रित कर.
मुख्यत्वेन महाबुद्धे मूलदाहम् अलं कुरु । चित्तकण्टकषण्डस्य भवत्य् एवम् अचित्तता
हे महाबुद्धीमान, सर्वांत महत्त्वाचं मूळ जाळून टाक. असं केल्यावर मनाच्या काटेरी जाळीचं खरंच मन नसलेपण होतं.
अहम्भावात्मनश् चित्तद्रुमबीजस्य हे मुने । को ऽनलो दाह्यदहनसमर्थो ऽर्थकरो भवेत्
हे मुनी, 'मी'पण असणाऱ्या मनरुपी झाडाच्या बीजाला जाळण्यासाठी कोणती आग समर्थ आणि योग्य आहे?
राजन् स्वात्मविचारो ऽयं को ऽहं स्याम् इति रूपधृत् । चित्तदुर्द्रुमबीजस्य दहने दहनस् स्मृतः
राजा, 'मी कोण आहे?' असा स्वरूपाचा आत्मचिंतन हेच मनाच्या कठीण झाडाच्या बीजाला जाळणारं अग्नी मानलं जातं.
मुने मया महाबुद्ध्या बहुशः प्रविचारितम् । यावन् नाहं जगन् नोर्वी न च मण्डलमण्डलम्
हे मुनी, मी माझ्या मोठ्या बुद्धीने अनेकदा विचार केला आहे: मी हे जग नाही, ही पृथ्वी नाही, आणि कोणतंही मंडळ नाही.
नाद्रेस् तटं न विपिनं न पर्णसदनादि वा । जडत्वान् न च देहादि न मांसास्थ्यसृगादि च
इथे ना नदीचा काठ आहे, ना जंगल आहे, ना पानांची झोपडी किंवा असं काही आहे. जडपणामुळे इथे शरीर, मांस, हाडं, रक्त किंवा असं काहीही नाही.
कर्मेन्द्रियाण्य् अपि न च न च बुद्धीन्द्रियाणि च । न मनो नापि च मतिर् नाहम्भावश् च जाड्यतः
इथे कर्मेंद्रिये नाहीत, ज्ञानेद्रियेही नाहीत. मन, बुद्धी किंवा 'मी'पणपण सुद्धा जडपणामुळे नाही.
कटकत्वं यथा हेम्नि तथाहन्त्वं चिदात्मनि । जडं त्व् असद्रूपतया तेन तन् नास्मि हे मुने
जसं सोन्याला कठीणपण असतं, तसं चैतन्यात 'मी'पण असतं. पण जडपण हे अस्तित्वातच नसतं, म्हणून हे मुनी, मी ते नाही.
सन्निवेशविशेषात्मशब्दार्थादि परे पदे । विद्यते नात्यनन्तत्वान् नभसीव महाद्रुमः
परम अवस्थेत कुठलाही ठराविक रचना नसते, म्हणून तिथे 'आत्मा' हा शब्द किंवा त्याचा अर्थही नसतो. कारण ते अनंत आहे, जसं आकाशात मोठं झाड नसतं तसं.
जानन्न् अपीति भगवन्न् अहन्त्वमलमार्जनम् । अन्तर् यदा न जानामि तेन तप्ये महामुने
भगवंत, 'मी'पणाच्या अशुद्धतेचं शुद्धीकरण हे मला समजलं असलं तरी, जेव्हा ते अंतर्यामी मला उमगत नाही, तेव्हा त्यामुळं मला खूप त्रास होतो, हे महर्षे.
एतावन्मात्रकं वृन्दं यदि न त्वं महीपते । जडत्वात् तन् महाबुद्धे यो ऽसि तं वद मे नवम्
राजन, जर तू फक्त ह्या लहान समूहापुरता मर्यादित नाहीस, तर मग जडत्वामुळे, हे महाबुद्धिमान, तू खरं म्हणजे कोण आहेस ते मला पुन्हा सांग.
चिन्मात्रम् अहम् अच्छात्मवेदनं विदुषां वर । यत्र भावास् स्वदन्त्य् एते निर्मीयन्ते च येन वा
विद्वानांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, मी म्हणजे शुद्ध चैतन्य, स्वच्छ आत्म्याचं अनुभवणं आहे; जिथे हे सर्व भाव आपापल्या आनंदात रमतात आणि ज्याच्यामुळे ते निर्माण होतात.
एवंरूपस्य मे लग्नं नूनं मलम् अकारणम् । सकारणं चाहम् इति यत् तत् त्यक्तुं न वेद्म्य् अहम्
अशा स्वरूपाच्या माझ्याशी चिकटलेली ही अशुद्धता नक्कीच कारणाशिवाय आहे; पण 'मी आहे' असं वाटण्याचं कारण असलेलं जे आहे, ते कसं सोडावं हे मला कळत नाही.
असद् एतद् अनात्मीयं प्रमार्ष्टुं मलम् आत्मनः । मुने यदा न शक्तो ऽस्मि तेन तप्ये सुदारुणम्
हे मल खरं नाही आणि माझं स्वतःचंही नाही, पण हे माझ्या मनातून काढून टाकता येत नाही, म्हणून मी फार दुःखी होतो, ऋषीवर.
ब्रूहि किं तन् महाबाहो लग्नं तव मलं महत् । स्थितो ऽसि येन संसारी सता वाप्य् असताथ वा
हे महाबाहो, तुझ्यावर कोणतं मोठं मल चिकटलं आहे, ज्यामुळे तू या जन्ममरणाच्या फेर्यात अडकून राहिलास, खरं असो वा खोटं, ते मला सांग.
चित्तद्रुमस्य यद् बीजम् अहम्भावस् स मे मलम् । तच् च त्यक्तुं न जानामि त्यक्तं त्यक्तम् उपैति माम्
मनरुपी झाडाचं बीज म्हणजे 'मी'पणाची भावना, हेच माझं मल आहे. हे कसं सोडावं मला कळत नाही, कारण सोडलं तरी ते पुन्हा माझ्याकडे येतं.
कारणाज् जायते कार्यं यत् तत् सर्वत्र सद् भवेत् । अन्यत् त्व् असद् द्विचन्द्राभं दृष्टम् एव न विद्यते
कारणामुळे परिणाम निर्माण होतो आणि असं जे काही निर्माण होतं ते सगळीकडे खरंच असतं; पण इतर काही, जसं दोन चंद्र दिसतात तसं, ते फक्त दिसतं, खरं नसतं.
कारणाज् जायते कार्यम् अहम्भावात्मकं ततः । इतिकारणम् अन्विष्य कथयाशु ममात्मना
कारणामुळे परिणाम निर्माण होतो, आणि त्यातून 'मी' अशी जाणीव निर्माण होते. म्हणून, हे कारण शोधून मला लवकर सांग, हे ऋषिवर.
मुने ऽहम् इति दोषस्य वेदनं वेद्मि कारणम् । तद् यथोपशमं याति तन् मे वद मुनीश्वर
हे मुनी, 'मी आहे' या दोषाचे कारण मला माहीत आहे. हे श्रेष्ठ ऋषी, ते कसे शांत होते ते मला सांग.
चितश् चेत्योन्मुखत्वेन दुःखायाहम् इति स्थितः । चेत्योपशमनं ब्रूहि मुने तदुपशान्तये
चित्त जेव्हा विषयांकडे वळते, तेव्हा 'मी आहे' अशी जाणीव दुःखाला कारणीभूत ठरते. हे मुनी, त्या विषयांना कसे शांत करावे ते मला सांग, म्हणजे मन शांत होईल.
कारणं कारणज्ञो ऽसि वेदनस्य वदाशु मे । ततस् त्वां बोधयिष्यामि कारणाकारणक्रमम्
तुला कारण माहीत आहे, म्हणून या जाणिवेचे कारण मला लवकर सांग. त्यानंतर मी तुला कारण आणि अकारण यांचा क्रम स्पष्ट सांगेन.
वेद्यवेदनरूपस्य चेत्यसञ्चेतनस्य च । अकारणं कारणतां यद् गतं तव तद् वद
तुला सांग, जे जाणणारे आणि जे जाणले जाते, तसेच ज्या गोष्टींना चेतना आहे आणि ज्या गोष्टींना नाही, त्या सर्वांनी कारण नसताना कसे कारणपद मिळवले हे मला सांग.
चेत्यचेतनरूपस्य वेद्यसंवेदनाकृतेः । इयं पदार्थसत्तेह देहाद्या कारणं मुने
मुनिवर, या देह वगैरे वस्तूंच्या अस्तित्वाचा शोध घेताना, जाणणारे-जाणले जाणारे आणि ज्या गोष्टींना चेतना आहे किंवा नाही, त्यांचीच मूळ कारण म्हणून सांगितली जाते.
शरीरादितयोदेति वेदनं वस्तुसत्तया । असत्याभासया स्पन्दो यथा पवनलेखया
वस्तू खरी आहे म्हणून जाणिवेला देह वगैरे रूप येते; पण ही हालचाल खरी नसून, जशी वाऱ्याच्या ओळीने उमटलेली रेघ असते, तशीच ती फक्त भास आहे.
असत्तां वस्तुसत्ताया नावगच्छाम्य् अहं यया । अहन्त्ववेदनं चित्तबीजं समुपशाम्यति
वस्तूची खरीपणाची स्थिती कोणत्या खोट्या आधारावर टिकते हे मला समजत नाही; कारण 'मी आहे' ही भावना आणि जाणिवा, मनाचं मूळ शांत झालं की आपोआप निवळतात.
विद्यते यदि देहादिवस्तुसत्ता तद् अस्ति ते । अभावाद् देहसत्तादेः किंनिष्ठं तव वेदनम्
जर शरीर वगैरे वस्तू खरंच अस्तित्वात असतील, तर ते तुला आहेच. पण जर शरीराचं अस्तित्वच नाही, तर तुझं जाणणं कोणत्या आधारावर आहे?
यस्योपलभ्यते किञ्चित् स्वरूपं कलनात्मकम् । असद्रूपं कथं तत् स्यात् प्रकाशस् स्यात् कथं तमः
ज्याचं स्वरूप मनाच्या कल्पनेतून जाणवतं, ते कसं खोटं असू शकतं? जिथे प्रकाश आहे तिथे अंधार कसा राहील?