इदं विवर्तते सर्वं चित्तम् एव जगत्तया । देहाद्याकारजालेन बीजं वृक्षतया यथा
हे मनच सगळ्या जगात वेगवेगळ्या रूपांनी दिसतं — शरीर वगैरे रूपांनी. जसं बीज झाडाच्या अनेक फांद्यांमध्ये दिसतं, तसं.
पादपः पवनेनेव भूकम्पेनेव पर्वतः । भस्त्रा भस्त्राहिनेवायं देहश् चित्तेन चाल्यते
जसं झाड वाऱ्याने हलतं, पर्वत भूकंपाने हलतो, किंवा भाता फुंकणाऱ्याने हलतो, तसंच हे शरीर मनामुळे हलतं.
सर्वभूतोपभोग्यानां जरामरणजन्मनाम् । महामणीनां सुदृढं चित्तं विद्धि समुद्गकम्
सर्व जीवांच्या अनुभवांचा, तसेच जन्म, वृद्धापकाळ आणि मृत्यू या मोठ्या मौल्यवान रत्नांचा मजबूत पेटारा म्हणजे मन आहे, हे जाण.
चित्तं जीवो मनो माया प्राणश् चेत्यादिभिर् मुने । क्रियानुरूपैर् अभिधाव्यापारैश् चित्तम् उच्यते
हे मुनी, मनालाच जीव, बुध्दी, माया आणि प्राण असे वेगवेगळ्या क्रिया आणि कार्यांनुसार अनेक नावे दिली जातात.
चित्तं सर्वम् इति प्राहुस् तस्मिंस् त्यक्ते महीपते । सर्वाधिव्याधिसीमान्ते सर्वत्यागः कृतो भवेत्
सर्व काही मनच आहे असे म्हटले जाते; राजन, जेव्हा ते मन सोडले जाते, तेव्हा सर्व दुःख आणि त्यांची सीमा संपते आणि पूर्ण त्याग साध्य होतो.
चित्तत्यागं विदुस् सर्वत्यागं त्यागविदां वर । तस्मिन् सिद्धे महाबाहो सत्यं केनापि भूयते
मनाचा त्याग म्हणजेच सर्वात मोठा त्याग असे त्याग जाणणारे समजतात; हे साध्य झाले की, महाबाहो, कोणतेही सत्य उरलेले राहत नाही.
चित्ते त्यक्ते लयं याति द्वैतम् ऐक्यं च सर्वतः । केनचिद् भूयते शान्तं स्वच्छम् एकम् अनामयम्
मन सोडले की, सर्वत्रच द्वैत नाहीसे होऊन एकत्व येते; मग कुणालाही केवळ शांतता उरते—ती शुद्ध, एक आणि कुठलाही त्रास नसलेली असते.
अस्याः क्षेत्रं विदुश् चित्तं संसृतेस् सस्यसन्ततेः । क्षेत्रे त्व् अक्षेत्रतां याते शालेः क इव सम्भवः
हे जाणणारे म्हणतात की, मन हेच या संसाराच्या अनंत पीकाचे शेत आहे; पण जेव्हा हे शेतच राहात नाही, तेव्हा तांदळाचे रोप कसे उगवणार?
चित्तम् एव विचित्रेहं भावाभावविलासिना । विवर्तते ऽर्थभावेन जलम् ऊर्मितया यथा
इथे फक्त मनच अस्तित्व आणि अनस्तित्वाचा खेळ करतं, आणि तेच वस्तूंच्या रूपात दिसतं, जसं पाणी लाटांच्या रूपात बदलतं.
चित्तोत्सादनरूपेण सर्वत्यागेन भूपते । सर्वम् आसाद्यते सम्यक् साम्राज्येनेव सर्वदा
राजन, मनाचा संपूर्ण त्याग म्हणजेच त्याचे विरघळणे, यामुळे सर्व काही खऱ्या अर्थाने मिळते—जसं सम्राटाला सर्वकाही नेहमीच मिळतं.
सर्वत्यागस्य विषयो यथैवान्यो ऽस्ति ते तथा । त्वम् अप्य् अन्यस्य भवसि त्यागिन् गृह्णासि चेन् नृप
जसा पूर्ण त्यागाचा एक वेगळा विषय असतो, तसंच, राजन, तू काही स्वीकारलंस तर दुसऱ्याचाच होतोस; मग तू खरा त्यागी राहत नाहीस.
सूत्रं मुक्ताफलेनेव जगज्जालं त्रिकालगम् । सर्वम् अन्तःकृतं तेन येन सर्वं समुज्झितम्
जसं मण्यांच्या माळेत दोर असतो, तसं हे जगाचं जाळं, जे तिन्ही काळात आहे, ते पूर्णपणे त्याने व्यापलेलं आहे, ज्याने सर्व काही सोडलं आहे.
येन सर्वं परित्यक्तं तस्मिञ् शून्ये ऽपि संस्थितं । जगत् सर्वं त्रिकालस्थं तन्तुर् मुक्ताफले यथा
ज्याने सर्व काही सोडलं आहे, तो जरी शून्यात स्थिर असला, तरीही तोच तिन्ही काळात असणारं हे सगळं जग धरून ठेवतो, जसं दोर मण्यांना धरून ठेवतो.
सस्नेहेनेव दीपेन तेन सर्वं प्रकाशितम् । स्थितस् सर्वं परित्यज्य यश् शान्तो ऽस्नेहदीपवत्
जसा तेल असलेल्या दिव्याने सर्व काही उजळतं, तसंच त्याच्यामुळे सर्व काही प्रकाशमान होतं; ज्याने सर्व काही सोडलं आहे, तो शांतपणे, तेल नसलेल्या दिव्यासारखा, स्थिर राहतो.
अस्नेहेनेव दीपेन येन सर्वं तिरोहितम् । स राजते प्रकाशात्मा समस् सस्नेहदीपवत्
जसा तेलाशिवाय दिवा असतो, तसा जो सर्व गोष्टींना अलिप्त असतो, त्याच्याकडून सर्व काही लपून राहतं; पण तो स्वतः प्रकाशमय असतो, सर्वांमध्ये सम आहे, जणू तेल असलेल्या दिव्यासारखा.
समस्तवस्तुनिष्कासे यथा खम् अवशिष्यते । सर्वत्यागे कृते तादृग् विज्ञानम् अवशिष्यते
सर्व वस्तू बाजूला केल्या की, आकाश उरतं; तसंच, सर्व काही सोडलं की, फक्त असं ज्ञानच उरतं.
समस्तवस्तूदासो हि यथा खं नेतरन् नृप । सर्वसन्त्याग एवाङ्ग तथा निर्वाणम् उच्यते
राजा, जसं आकाश सर्व वस्तूंना तटस्थ असतं, तसंच इतर काही नव्हे, तर सर्व काही सोडलं कीच खऱ्या अर्थाने मुक्ती मिळते.
सर्वत्यागो हि शून्यात्माप्य् आश्रयस् सर्वसम्पदाम् । अनन्तानाम् उदाराणां खम् इवेदं दिवौकसाम्
सर्व काही सोडणं जरी रिकामं वाटत असलं, तरी तेच सर्व संपत्तीचं आधारस्थान आहे, जसं हे आकाश देवांसाठी विशाल आणि उदार आहे.
सर्वत्यागरसापानाज् जरामरणभीतयः । न काश्चन प्रबाधन्ते खस्येव मललेखिकाः
जो सर्वस्वाचा त्याग करतो आणि त्या अमृताचा आस्वाद घेतो, त्याला वार्धक्य आणि मृत्यूची भीती कधीच छळत नाही, जशी आकाशाला कधीच मळाचे डाग चिकटत नाहीत.
सर्वत्यागो महत्त्वस्य कारणं निर्मलद्युतेः । सर्वं त्यजति खं यस्मात् तस्माच् छुद्धं स्थिरं बृहत्
संपूर्ण त्यागामुळेच माणसाला मोठेपणा आणि निर्मळ तेज मिळते; कारण आकाश सगळं सोडून दिल्यामुळेच ते शुद्ध, स्थिर आणि विशाल असतं.
सर्वत्यागः परानन्दो दुःखम् अन्यत् सुदारुणम् । इत्य् ॐ इत्य् उररीकृत्य यद् इच्छसि तद् आचर
संपूर्ण त्याग हाच खरा परम आनंद आहे; बाकी सगळं फारच दुःखदायक असतं. म्हणून 'ॐ' मनाशी धरून, तुला जे हवंय ते कर.
सर्वं त्यजति यस् तस्य सर्वम् एवोपतिष्ठते । यथैवाम्बु विशत्य् अग्नौ तथैवायाति वारिधौ
जो सर्व काही सोडून देतो, त्याच्याकडे सगळं आपोआप येतं; जसं पाणी अग्नीत मिसळतं आणि पुन्हा समुद्रात मिळतं.
सर्वत्यागान्तर् एवास्ति ज्ञानम् आत्मप्रसादकम् । यच् छून्यं किल भाण्डस्य तत्र रत्नादि तिष्ठति
पूर्णपणे सर्व त्याग केल्यावरच आत्म्याला शांती देणारे ज्ञान मिळते; जसे रिकाम्या भांड्यात रत्नं ठेवता येतात तसे.
सर्वत्यागवशाद् एव हतकाले कलाव् अपि । शाक्येन विगताशङ्कं मुनिना मेरुवत् स्थितम्
पूर्ण त्यागाच्या सामर्थ्यामुळेच युगाच्या शेवटीही शाक्य ऋषी कोणत्याही भीतीपासून मुक्त राहून मेरू पर्वतासारखे अढळ राहिले.
सर्वत्यागो महाराज सर्वसम्पत्समाश्रयः । न गृह्णाति हि यः कश्चित् सर्वं तस्मै प्रदीयते
राजा, सर्वस्वाचा त्याग म्हणजे सर्व संपत्तीचं मूळ आहे; जो काहीच धरून ठेवत नाही, त्याला सर्व काही मिळतं.
कृत्वा सर्वपरित्यागं शान्तस् स्वच्छो वियत्समः । सोम्यो भवसि यद्रूपस् तद्रूपो भव भूपते
सर्वस्वाचा त्याग केल्यावर तू शांत, निर्मळ आणि आकाशासारखा होतोस; राजन, जसा तू असा शांत आणि सौम्य हो.
सर्वं परित्यज्य महानुभाव त्यजस्य् अलं येन च तद् विहाय । त्यागं च सादानम् अलं विमुच्य विमुक्तरूपो भव भूमिपाल
सर्व काही सोडून दे, हे महात्मा. ज्या गोष्टींनी तू सोडतोस त्या सुद्धा टाकून दे. अगदी त्यागाचंही सोडून दे, आणि त्याच्या साधनांचंही. अशा रीतीने पूर्णपणे मुक्त हो, हे राजन.
एवं वदति वै कुम्भे चित्तत्यागं मुहुर् मुहुः । अन्तर् विचारयन् सोम्यो राजा वचनम् अब्रवीत्
कुंभाने अशा प्रकारे पुन्हा पुन्हा मन सोडण्याचा आग्रह केला, तेव्हा तो सौम्य राजा मनात विचार करू लागला आणि म्हणाला—
हृदयाकाशविहगो हृदयद्रुममर्कटः । भूयो भूयो निरस्तं हि समायात्य् एव मां मनः
माझं मन हृदयाच्या आकाशात उडणाऱ्या पक्षासारखं किंवा हृदयाच्या झाडावरच्या माकडासारखं आहे. ते कितीही हाकललं तरी पुन्हा पुन्हा माझ्याकडे येतंच.
जानामि नैतद् आदातुं मत्स्यं बाल इवाकुलम् । त्यागम् अस्य न जानामि चित्रम् अन्ध इवोत्तमम्
माझ्या मनाला पकडावं कसं, हे मला कळत नाही; जसं एखाद्या लहान मुलाला चंचल मासा पकडता येत नाही. आणि त्याग करावा तरी कसा, हेही मला समजत नाही; जसं एखाद्या आंधळ्याला उत्तम वस्तू कळत नाही.