यो यो नामेह दृष्टान्तो ब्रह्मतत्त्वावबोधने । दीयते स स बोद्धव्यस् स्वप्नदृष्टजगद्गतः
इथे ब्रह्मतत्त्व समजण्यासाठी जे जे उदाहरण दिलं जातं, ते स्वप्नात दिसणाऱ्या जगासारखंच समजावं.
एवं सति निराकारे ब्रह्मण्य् आकारवान् कथम् । दृष्टान्त इति नोद्यन्ति मूर्खवैकल्पिकोक्तयः
ब्रह्म निर्गुण आणि निराकार असताना त्याला रूप कसं असू शकतं? म्हणून, उदाहरणांवर आक्षेप घेणाऱ्या अज्ञ लोकांच्या गोष्टी लक्षात घेऊ नयेत.
अन्या सिद्धविरुद्धादिदृग् दृष्टान्तप्रदूषणे । स्वप्नोपमत्वाज् जगतस् समुदेति न काचन
जगाचं स्वप्नाशी केलेलं उदाहरण हे सिद्ध गोष्टींना विरोध करतं असं इतर आक्षेप येत नाहीत, कारण हे जग खरंच स्वप्नासारखंच आहे.
अवस्तु पूर्वापरयोर् वर्तमानविचारितम् । यथा जाग्रत् तथा स्वप्नस् सिद्ध आबालम् अक्षतम्
भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्य यांचा विचार केला तर, जागेपणी जसं अखंड सत्य असतं, तसंच स्वप्नातही सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत सत्य अखंड राहतं.
स्वप्नसङ्कल्पनध्यानवरशापौषधादिभिः । ये ऽर्थास् त इह दृष्टान्तास् तद्रूपत्वाज् जगत्स्थितेः
स्वप्न, कल्पना, ध्यान, वरदान, शाप, औषध अशा गोष्टींमुळे जी वस्तू दिसते, त्या इथे उदाहरण म्हणून आहेत. कारण या जगाचं अस्तित्व ह्याच स्वरूपाचं आहे.
मोक्षोपायकृता ग्रन्थकारेणान्ये ऽपि ये कृताः । ग्रन्थास् तेष्व् इयम् एवैका व्यवस्था बोध्यबोधने
मोक्ष मिळवण्यासाठी इतर लेखकांनी जे ग्रंथ लिहिले आहेत, त्यातही अशीच उदाहरणं दिली आहेत. पण सर्व ग्रंथांमध्ये समजावून सांगण्याची आणि समजून घेण्याची हीच एक पद्धत ठरलेली आहे.
स्वप्नाभत्वं च जगतश् श्रुते शास्त्रे ऽवभोत्स्यते । शीघ्रं न पार्यते वक्तुं वाक् किल क्रमवर्तिनी
शास्त्रात जग हे स्वप्नासारखं आहे असं सांगितलं आहे, ते लवकरच समजावून सांगितलं जाईल. कारण बोलणं क्रमानेच पुढे जातं, सगळं एकदम सांगता येत नाही.
स्वप्नसङ्कल्पसुध्याननगराद्युपमं जगत् । यतस् त एव दृष्टान्तास् तस्माद् भान्तीह नेतरे
हे जग स्वप्न, कल्पना, मनाचं नगर अशा गोष्टींशी तुलना करता येईल, म्हणून इथे याच उदाहरणांचा वापर केला आहे, इतर कुठल्याच नाही.
अकारणं कारणिना यद् बोधायोपमीयते । न तत्र सर्वसाधर्म्यं सम्भवत्य् उपमाभ्रमैः
समजून घेण्यासाठी कधी कधी दोन गोष्टींची तुलना केली जाते, जरी त्यांचा एकमेकांशी खरा संबंध नसला तरी. पण उपमेच्या मर्यादेमुळे त्या दोन्ही गोष्टींमध्ये पूर्णपणे सारखेपणा कधीच शक्य होत नाही.
उपमेयस्योपमानाद् एकांशेन सधर्मता । अङ्गीकार्यावबोधाय धीमता निर्विवादिना
समजायला सोपे व्हावे म्हणून शहाणे आणि विचार करणारे लोक उपमेय आणि उपमान यांच्यात फक्त काही प्रमाणातच साम्य मान्य करतात; दोन्ही पूर्णपणे सारखे आहेत असे ते धरत नाहीत.
अर्थावलोकने दीपाद् आभामात्राद् ऋते किल । न स्थालतैलवर्त्यादि किञ्चिद् एवोपयुज्यते
एखादी वस्तू दिव्याच्या प्रकाशात पाहताना फक्त त्या प्रकाशाचा उपयोग होतो; दिव्यातील तेल, वात किंवा पात्र यांचा प्रत्यक्ष पाहण्यात काहीही उपयोग होत नाही.
एकदेशसधर्मत्वाद् उपमेयावबोधनम् । उपमानं करोत्य् अङ्ग दीपो ऽर्थं प्रभया यथा
जसा दिवा आपल्या प्रकाशाने वस्तू दाखवतो, तसाच उपमेय आणि उपमान यात थोडाफार साम्य असतो म्हणून उपमा त्या वस्तूचे ज्ञान करून देते.
दृष्टान्तस्यांशमात्रेण बोध्यबोधोदये सति । उपादेयतया ग्राह्यो महावाक्यार्थनिश्चयः
उदाहरणाच्या एखाद्या भागातून जेव्हा समज येते, तेव्हा त्या भागाचा अर्थच मुख्य विधान समजण्यासाठी स्वीकारावा.
न कुतार्किकताम् एत्य नाशनीया प्रबुद्धता । अनुभूत्यपलापात्तैर् अपवित्रैर् विकल्पितैः
जेव्हा खरी समज जागृत होते, तेव्हा ती चुकीच्या तर्काने किंवा अनुभव नाकारणाऱ्यांच्या अशुद्ध कल्पनांनी नष्ट करू नये.
विचारणाद् अनुभवकारि वाङ्मयप्रसङ्गताम् उपगतम् अस्मदादिषु । स्त्रियोक्तम् अप्य् अपरम् अथापि वैदिकं वचो वचःप्रलपनम् एव नागमः
अनुभवावर विचार न करता केवळ वादासाठी आलेले वचन, ते स्त्रीकडून असो वा वेदांमधून, हे फक्त बोलणेच ठरते, खरे ज्ञान मानता येत नाही.
अस्माकम् अस्ति मतिर् अङ्ग तयेति सर्वशास्त्रैकवाक्यकरणं फलितं यतो ऽतः । प्रातीतिकार्थमयशास्त्रनिजाङ्गपुष्टात् संवेदनाद् इतरद् अस्ति न नः प्रमाणम्
मित्रा, सर्व शास्त्रांचा खरा अर्थ एकत्र करून आमची श्रद्धा ठाम झाली आहे; आमच्यासाठी प्रत्यक्ष अनुभव आणि शास्त्राचा खरा हेतू यावर आधारलेले ज्ञानच प्रमाण आहे, बाकी काहीही आम्ही प्रमाण मानत नाही.
विशिष्टांशसधर्मत्वम् उपमानेषु गृह्यते । को भेदस् सर्वसादृश्ये तूपमानोपमेययोः
विशिष्ट गुणांची साम्य असलेली गोष्ट तुलना करताना घेतली जाते; पण जर दोन्ही गोष्टी सर्व बाबतीत सारख्याच असतील, तर त्यांच्यात फरक काय उरतो?
दृष्टान्तबुद्धाद् एकात्मज्ञानशास्त्रार्थवेदनात् । महावाक्यार्थसंवित्त्या शान्तिर् निर्वाणम् उच्यते
उदाहरणांची समज आणि आत्म्याचं एकत्व सांगणाऱ्या शिक्षेचा गाभा समजून घेतल्यावर, मोठ्या वचनांचा अर्थ उमगल्यामुळे मनाला शांती आणि मुक्ती मिळते असं म्हटलं आहे.
तस्माद् दृष्टान्तदार्ष्टान्तविकल्पोल्लसितैर् अलम् । यया कयाचिद् युक्त्याशु महावाक्यार्थम् आश्रयेत्
म्हणून, उदाहरण किंवा प्रतिउदाहरण यांसारख्या कोणत्याही योग्य कारणाने, ज्याने लवकर मोठ्या वचनांचा अर्थ गाठता येईल, तीच पद्धत पुरेशी आहे.
शान्तिश् श्रेयः परं विद्धि तत्प्राप्तौ यत्नवान् भवेत् । भोक्तव्य ओदनः प्राप्तः किं तत्सिद्धिविकल्पितैः
शांती हेच श्रेष्ठ कल्याण आहे असं समजावं आणि ती मिळवण्यासाठी प्रयत्न करावा. जसं भाकरी मिळाली की ती कशी बनवली याचा विचार करण्याचा अर्थ राहत नाही, तसंच.
अकारणं कारणिभिर् बोधार्थम् उपमीयते । उपमानैस् तूपमेयसदृशैर् एकदेशतः
ज्याला काही कारण नाही, त्याची तुलना समजून घेण्यासाठी कारण असलेल्या गोष्टींशी केली जाते; मात्र उपमा वापरली, तरी फक्त काही प्रमाणातच त्या विषयाशी साधर्म्य दाखवता येते.
स्थातव्यं नेह भोगेषु विवेकविकलात्मना । उपलोदरसञ्जातपरिपीनान्धभेकवत्
ज्याच्या मनात विवेक नाही, त्याने या जगातील सुखांमध्ये गुंतून राहू नये; कारण तो विहिरीत वाढलेल्या, अंध आणि फुगलेल्या बेडकासारखा होतो.
दृष्टान्तैर् युक्तिभिर् यत्नाद् वाञ्छितं त्यजतेतरत् । विचारणवता भाव्यं शान्तिशास्त्रार्थशालिना
उदाहरणे आणि योग्य विचार यांच्या मदतीने, मनुष्याने इच्छित नसलेली गोष्ट प्रयत्नपूर्वक सोडावी; शांततेच्या शिकवणीचा अर्थ समजून घेणाऱ्याने त्याचा विचार करावा.
शास्त्रोपशमसौजन्यप्रज्ञातज्ज्ञसमागमैः । अन्तरान्तरसम्पन्नधर्म्यार्थोपार्जनक्रियः
शास्त्राध्ययन, मनःशांती, सौजन्य, प्रज्ञा आणि सत्य जाणणाऱ्यांच्या संगतीमुळे, मनुष्याला अंतर्बाह्य धर्म आणि अर्थ मिळवण्याची साधने प्राप्त होतात.
तावद् विचारयेत् प्राज्ञो यावद् विश्रान्तिम् आत्मनि । सम्प्रयात्य् अपुनर्नाशां शान्तिं तुर्यपदाभिधाम्
शहाण्या माणसाने आपल्यातल्या आत्म्यात पूर्ण शांतता मिळेपर्यंत विचार करत राहावा. ही जी शांतता आहे, तीच नाश न होणाऱ्या अवस्थेला, म्हणजेच चौथ्या अवस्थेला, म्हणतात.
तुर्यविश्रान्तियुक्तस्य प्रतीर्णस्य भवार्णवात् । जीवतो ऽजीवतश् चैव गृहस्थस्याथ वा यतेः
ज्याने चौथ्या अवस्थेत विश्रांती मिळवली आहे आणि संसाराच्या समुद्रातून पार गेला आहे, तो जिवंत असो वा मृत, गृहस्थ असो वा संन्यासी—
न कृतेनाकृतेनार्थो न श्रुतिस्मृतिविभ्रमैः । निर्मन्दर इवाम्भोधिस् स तिष्ठति यथास्थितम्
त्याला कृती किंवा अकृती यांचा काहीही उपयोग राहत नाही, तसेच शास्त्र किंवा परंपरेतील गोंधळाचाही काही अर्थ उरत नाही. मंदार पर्वताने न हलणाऱ्या समुद्रासारखा तो जसा आहे तसाच स्थिर राहतो.
एकांशेनोपमानानाम् उपमेयसधर्मता । बोद्धव्या बोध्यबोधाय न स्थेयं चोद्यचञ्चुना
कोणत्याही उपमेतील एकच साम्याचा भाग समजून घ्यावा, समजून घेण्यासाठी तेवढेच पुरे. त्यातल्या बारकाव्यांमध्ये किंवा शंका-कुशंकांमध्ये अडकू नये.
यया कयाचिद् युक्त्याशु बोद्धव्यं बोध्यम् एव ते । मुक्तये तन् न पश्यन्ति व्याकुलाश् चोद्यचञ्चवः
कुठल्याही योग्य कारणानं, तुला जे समजून घ्यायचं आहे ते लवकर समजून घे. जे लोक नेहमी प्रश्न विचारून गोंधळलेले असतात, त्यांना हे कळत नाही आणि तेच गोंधळात राहतात.
हृदये संविदाकाशे विश्रान्ते ऽनुभवात्मनि । वस्तुन्य् अनर्थं यः प्रष्टा चोद्यचञ्चुस् स उच्यते
ज्याचं मन अनुभवाच्या आत्म्यात, म्हणजेच हृदयातील चैतन्याच्या आकाशात शांत आहे, तरीही जो खरे आणि खोटे याबद्दल वारंवार विचारतो, त्याला प्रश्न विचारून त्रास देणारा म्हणतात.