कार्यम् अण्व् अपि काले तु कृतम् एत्य् उपकारताम् । महद् अप्य् उपकारेण रिक्तताम् एत्य् अकालतः
योग्य वेळी अगदी लहान काम केलं तरी त्याचा मोठा उपयोग होतो; पण वेळ न साधता मोठं काम केलं, तर त्याचा काहीच फायदा होत नाही.
इत्य् एवम् उक्त्वा धर्मात्मा धर्मार्थसहितं वचः । विरराम महातेजा विश्वामित्रो मुनीश्वरः
असं म्हणून धर्मशील आणि तेजस्वी महर्षी विश्वामित्रांनी धर्मयुक्त आणि अर्थपूर्ण वचन सांगून मौन धरलं.
श्रुत्वा वचो मुनिवरस्य महाप्रभावस् तूष्णीम् अतिष्ठद् उपपन्नम् इदं स वक्तुम् । नो युक्तियुक्तकथनेन विनैति तोषं धीमान् अपूरितमनोऽभिमतश् च लोकः
त्या महान ऋषींचं बोलणं ऐकून तो सामर्थ्यशाली मनुष्य गप्प उभा राहिला, कारण तसं करणं योग्य होतं; कारण ज्यांच्या मनातली इच्छा पूर्ण झालेली नाही, अशा बुद्धिमानांना किंवा लोकांना कितीही युक्तिवाद केला तरी समाधान मिळत नाही.
तच् छ्रुत्वा राजशार्दूलो विश्वामित्रस्य भाषितम् । मुहूर्तम् आसीन् निश्चेष्टस् सदैन्यं चेदम् अब्रवीत्
विश्वामित्रांचं बोलणं ऐकून राजसिंह काही क्षण स्तब्ध बसला, मनात दुःख घेऊन, आणि मग अशा शब्दांत बोलू लागला.
ऊनषोडशवर्षो ऽयं रामो राजीवलोचनः । न युद्धयोग्यताम् अस्य पश्यामि सह राक्षसैः
हा राजीव डोळ्यांचा राम अजून सोळा वर्षांचाही झाला नाही; मला वाटत नाही की तो राक्षसांशी लढायला तयार आहे.
इयम् अक्षौहिणी पूर्णा यस्याः पतिर् अहं प्रभो । तया परिवृतो युद्धं दास्यामि पिशिताशिनाम्
ही पूर्ण अक्षौहिणी माझी आहे, प्रभो, आणि मीच तिचा स्वामी आहे; तिच्या संगतीने मी त्या मांसाहारी राक्षसांशी युद्ध करीन.
इमे हि शूरा विक्रान्ता भृत्या अस्त्रविशारदाः । अहं चैषां धनुष्पाणिर् गोप्ता समरमूर्धनि
हे माझे सेवक धाडसी आणि पराक्रमी आहेत, शस्त्रविद्येत निपुण आहेत; आणि मी धनुष्य हातात घेऊन युद्धाच्या अग्रभागी त्यांचा रक्षणकर्ता आहे.
एभिस् सह तवारीणां महेन्द्रमहताम् अपि । ददामि युद्धं मत्तानां करिणाम् इव केसरी
या सर्वांसह, मी तुझ्या महेंद्रासारख्या बलाढ्य शत्रूंनाही युद्ध देऊ शकतो; जसा मदमस्त हत्तींमध्ये सिंह असतो तसा.
बालो रामस् त्व् अनीकेषु न जानाति बलाबलम् । अन्तःपुराद् ऋते दृष्टा नानेनान्या रणावनिः
लहान राम सैन्यात असताना कोण बलवान, कोण दुर्बल हे ओळखू शकत नाही. अंतःपुराखेरीज त्याने कधीच दुसरे रणांगण पाहिलेले नाही.
न चास्त्रैः परमैर् युक्तो न च युद्धविशारदः । न भटभ्रूकुटीनां च तज्ज्ञस् समरमूर्धसु
त्याच्याकडे उत्तम शस्त्रास्त्र नाहीत, तो युद्धकलेतही पारंगत नाही आणि रणभूमीत शूर सैनिकांच्या ताठ मस्तकांचा अनुभव त्याला नाही.
केवलं पुष्पषण्डेषु नगरोपवनेषु च । उद्यानवनकुञ्जेषु सदैव परिशीलितः
तो फक्त फुलांच्या बागांमध्ये, नगराजवळच्या वनीत आणि उद्यानातील झाडीतच नेहमी वावरलेला आहे.
विहर्तुम् एष जानाति सह राजकुमारकैः । कीर्णपुष्पोपकारासु स्वकास्व् अजिरभूमिषु
राजकुमारांसोबत खेळायला तो जाणतो, आणि आपल्या अंगणात फुलांनी सजलेल्या जागांमध्ये तो आनंदाने रमतो.
अद्य त्व् अतितरां ब्रह्मन् मम भाग्यविपर्ययात् । हिमेनेवाहतः पद्मस् सम्पन्नो हरितः कृशः
आज, हे ब्राह्मण, माझ्या नशिबाच्या उलटफेरीमुळे मी जणू हिमाने सुकलेले कमळ आहे; जे कधी हिरवेगार व फुललेले होते, ते आता कोमेजून गळून गेले आहे.
नात्तुम् अन्नानि शक्नोति न विहर्तुं गृहावनौ । अन्तःखेदपरीतात्मा तूष्णीं तिष्ठति केवलम्
त्याला ना अन्न खाता येते, ना घरात किंवा बाहेर कुठे आनंद मिळतो; त्याचे मन आतून दुःखाने भरून गेले आहे, आणि तो फक्त शांतपणे बसून राहतो.
सदारस् सहभृत्यो ऽहं तत्कृते मुनिनायक । शरदीव पयोवाहो नूनं निस्सहतां गतः
पत्नी आणि सेवकांसह मीही, हे मुनीश्रेष्ठ, त्याच्यामुळे अगदी असहाय्य झालो आहे, जणू शरद ऋतूतील पाऊस नसलेले ढग.
ईदृशो ऽसौ सुतो बाल आधिना विवशीकृतः । कथं ददामि तं तुभ्यं योद्धुं सह निशाचरैः
माझा हा मुलगा अजून लहान आहे, दुःखाने अगदी हतबल झाला आहे; अशा अवस्थेत मी त्याला राक्षसांशी लढायला तुमच्याकडे कसा देऊ?
अपि बालाङ्गनासङ्गाद् अपि साधो सुधारसात् । राज्याद् अपि सुखायैष पुत्रस्नेहो महामते
अति बुद्धिमान मित्रा, मुलावरचं प्रेम हे तरुण स्त्रियांच्या संगापेक्षा, अमृताच्या स्वादापेक्षा, किंवा राज्यसत्तेपेक्षाही जास्त आनंद देणारं असतं.
ये दुरन्ता महारम्भास् त्रिषु लोकेषु खेददाः । पुत्रस्नेहेन सन्तो ऽपि कुर्वते ते न संश्रयम्
तीनही लोकांतले कठीण आणि दमवणारे उद्योग संत लोक सहजपणे करत नाहीत, पण मुलावरच्या प्रेमासाठी मात्र ते काहीही मागेपुढे पाहत नाहीत.
असवो ऽथ धनं दारास् त्यज्यन्ते मानवैस् सुखम् । न पुत्रा मुनिशार्दूल स्वभावो ह्य् एष जन्तुषु
मुनिश्रेष्ठा, माणसं आपला जीव, धन किंवा पत्नी सहज सोडू शकतात, पण मुलांना मात्र नाही. सर्व जीवांची हीच स्वाभाविक वृत्ती आहे.
राक्षसाः क्रूरकर्माणः कूटयुद्धविशारदाः । रामस् तान् योधयत्व् इत्थम् उक्तिर् एवातिदुस्सहा
राक्षस क्रूर कृत्य करणारे आणि कपटी युद्धात पटाईत असतात. रामाने त्यांच्याशी लढावं, ही कल्पनाच सहन करायला फार कठीण आहे.
विप्रयुक्तो हि रामेण मुहूर्तम् अपि नोत्सहे । जीवितुं जीविताकाङ्क्षी न रामं नेतुम् अर्हसि
रामापासून वेगळं झाल्यावर, जरी मला जगायचं खूप वाटतं, तरी एक क्षणही मी जगू शकत नाही. म्हणून तू रामाला माझ्यापासून दूर नेऊ नकोस.
नववर्षसहस्राणि मम यातानि कौशिक । दुःखेनोत्पादितास् त्व् एते चत्वारः पुत्रका मया
कौशिक, मला या नऊ हजार वर्षांत खूप दुःख सहन करावं लागलं, आणि मोठ्या कष्टानं मी हे चार मुलं जन्माला घातली आहेत.
प्रधानभूतस् तेष्व् एषु रामः कमललोचनः । तं विना ते त्रयो ऽप्य् अन्ये धारयन्ति न जीवितम्
या सर्व मुलांमध्ये कमळासारखी डोळे असलेला रामच सर्वात महत्त्वाचा आहे. त्याच्याशिवाय उरलेले तिघंही जगू शकणार नाहीत.
स एव रामो भवता नीयते राक्षसान् प्रति । यदि तत् पुत्रहीनं त्वं मृतम् एवाशु विद्धि माम्
तू हाच राम राक्षसांशी लढायला घेऊन चालला आहेस. जर माझा मुलगा माझ्यापासून गेला, तर मी लगेचच मरण पावल्यासारखा होईन, हे जाणून ठेव.
चतुर्णाम् आत्मजानां हि प्रीतिर् अत्र हि मे परा । ज्येष्ठं धर्ममयं तस्मान् न रामं नेतुम् अर्हसि
या माझ्या चारही मुलांवर माझे अपार प्रेम आहे; त्यातला ज्येष्ठ राम हा धर्मनिष्ठ आहे, म्हणून तू रामाला घेऊन जाऊ नकोस.
निशाचरबलं हन्तुं मुने यदि तवेप्सितम् । चतुरङ्गसमायुक्तं मया सह बलं नय
मुनिवर, जर तुला त्या रात्री हिंडणाऱ्या राक्षसांचा नाश करायचा असेल, तर माझ्यासह चारही अंगांनी सज्ज असे सैन्य घेऊन जा.
किंवीर्या राक्षसास् ते तु कस्य पुत्राः कथं च ते । कियत्प्रमाणाः के चैते इति वर्णय मे स्फुटम्
त्या राक्षसांची शक्ती किती आहे? ते कोणाचे पुत्र आहेत आणि कसे आहेत? त्यांचा आकार किती आहे आणि ते कोण आहेत, हे मला स्पष्टपणे सांग.
कथं तेन प्रहर्तव्यं तेषां रामेण रक्षसाम् । मामकैर् वा बलैर् ब्रह्मन् मया वा कूटयोधिनाम्
ब्रह्मन्, त्या कपटी युद्ध करणाऱ्या राक्षसांवर रामाने, माझ्या सैन्याने किंवा मी स्वतः कसे वार करावे, हे सांग.
सर्वं मे शंस भगवन् यथा तेषां मया रणे । स्थातव्यं दुष्टसत्त्वानां वीर्योत्सिक्ता हि राक्षसाः
भगवंत, मला सर्व काही सांग, या दुष्ट राक्षसांशी रणांगणात कसे ठामपणे उभे राहावे हे सांग. कारण हे राक्षस खूपच बलवान आणि गर्विष्ठ आहेत.
श्रूयते हि महावीरो रावणो नाम राक्षसः । साक्षाद् वैश्रवणभ्राता पुत्रो विश्रवसो मुनेः
ऐकले आहे की रावण नावाचा एक महान वीर राक्षस आहे. तो थेट वैश्रवणाचा भाऊ आणि महर्षी विश्रवास यांचा मुलगा आहे.