तद् उत्थाय पुरस्संस्थभृगुपाताद् अविघ्नजात् । विनाशात्मकतां नीत्वा सर्वत्यागी भवाम्य् अहम्
म्हणून मी उठून भृगु ऋषींच्या समोर जाऊन, कोणतीही अडचण न येऊ देता, हे शरीर संपवीन आणि सर्वस्वाचा त्याग करणारा होईन.
इत्य् उक्त्वा देहम् अग्रस्थे श्वभ्रे त्यक्तुम् असौ जवात् । करोति यावद् उत्थानं तावत् कुम्भो ऽभ्युवाच ह
असे म्हणून तो आपल्या शरीराला खोल दरीत टाकण्यासाठी झपाट्याने उठू लागला, तेवढ्यात कुंभाने त्याला हाक मारली.
राजन् किम् इति देहं त्वं निरागस्कं महावटे । त्यजस्य् अज्ञो हि वृषभः कुपितो हन्ति तर्णकम्
राजा, हे शरीर तू या मोठ्या खड्ड्यात आसक्ती सोडून का टाकू पाहतोस? कारण, रागावलेला मूर्ख बैल कोवळ्या गवताचाही नाश करतो.
जडो वराको मूकात्मा तपस्वी देहको ह्य् अयम् । न कश्चन तवैतस्मै मा मुधैव रुषं कुरु
हे शरीर मूढ, दीन, मूक आणि तपस्वी आहे; ते खरं तर तुझं नाहीच. म्हणून अज्ञानाने त्याच्यावर राग करू नकोस.
आत्मन्य् एवैष मूढात्मा ध्यानवान् इव तिष्ठति । सञ्चाल्यते परेणैव तरङ्गेणेव काष्ठकम्
हा भ्रमित जीव स्वतःमध्येच ध्यानस्थ असल्यासारखा राहतो; तो दुसऱ्याच्या प्रभावानेच हलतो, जसं लाटेने लाकडाचा तुकडा हलतो.
क्षोभयत्य् अन्य एवैनं निग्रहार्हो मुहुर् बलात् । तपस्विनं यथैकान्तसंस्थितं मत्ततस्करः
दुसराच कुणीतरी या तपस्व्याला पुन्हा पुन्हा जबरदस्तीने हलवतो आणि आवरतो, जसं एखादा मद्यपी चोर एकांतात बसलेल्या माणसाला त्रास देतो.
सुखदुःखानुभूत्या हि नापराधि शरीरकम् । नात्मनः फलपातात् स स्पन्दैर् वृक्षो ऽपराधवान्
आनंद-दुःख यांचा अनुभव घेताना, शरीराला काहीच दोष लागत नाही; जसं वाऱ्यामुळे झाडावरची फळं खाली पडली, म्हणून झाडाला दोष देता येत नाही.
वातः फलशिखापुष्पपातनं कुरुते स्फुरन् । तरुणा साधुना साधोर् अपराद्धं किम् आत्मनः
वाऱ्याच्या झुळकीने फळं, फांद्या आणि फुलं खाली पडतात; पण हे सगळं झाडाच्या चुकीमुळे होतं असं नाही, हे सज्जनांनो.
त्यक्तेनापि शरीरेण किल तामरसेक्षण । सर्वत्यागो न ते याति निष्पत्तिं विषमो हि सः
कमळासारख्या डोळ्यांनो, शरीर सोडून दिलं तरी पूर्णपणे सर्व त्याग साधता येत नाही; कारण तो मार्ग खूप कठीण आहे.
भृगोः केवलम् एतत् त्वं निरागस्कं शरीरकम् । मुधा क्षिपसि नो देहत्यागेन त्यागिता भवेत्
भृगु, तुझं हे शरीर आसक्तीपासून मुक्त आहे; फुकटच ते टाकून देतोस, कारण फक्त शरीर सोडल्याने खरी त्यागाची भावना येत नाही.
येनायं क्षोभ्यते देहो मत्तेभेनेव पादपः । तत् सन्त्यजसि चेत् पापं तन् महात्यागवान् भवान्
ज्यामुळे हे शरीर अस्वस्थ होतं, जसं एखाद्या वेड्या हत्तीमुळे झाड हलतं, ते जर तू सोडलंस तर, खऱ्या अर्थानं तू मोठा त्यागी होतोस आणि पापमुक्त होतोस.
तस्मिंस् त्यक्ते भवेत् त्यक्तं सर्वं देहादि भूपते । नो चेन् निर्दग्धम् अप्य् एतद् भूयो भूयः प्ररोहति
हे सोडलं की, राजन, शरीरासकट सर्व काही सोडलेलं होतं; पण जर ते सोडलं नाही, तर हे जरी जाळून टाकलं तरी पुन्हा पुन्हा उगवतं.
केनायं चाल्यते देहः किं बीजं जन्मकर्मणाम् । कस्मिंस् त्यक्ते परित्यक्तं सर्वं भवति सुन्दर
हे शरीर कशामुळे हलतं? जन्म आणि कर्मांचं मूळ बीज काय आहे? सुंदर मना, ते सोडलं की खरं तर सर्व काहीच सोडलेलं होतं.
साधो न देहत्यागेन न राज्यत्यजनेन च । न चोटजादिप्लोषेण सर्वत्यागो भवेन् नृणाम्
सज्जना, केवळ शरीराचा त्याग करून, राज्य सोडून किंवा झोपडी वगैरे जाळून टाकून सर्वस्वाचा त्याग होत नाही.
यत् सर्वं सर्वतो यच् च तस्मिन् सर्वैककारणे । सर्वस्मिन् सम्परित्यक्ते सर्वत्यागः कृतो भवेत्
जेव्हा सर्व काही, सर्वत्र असलेलं आणि जे काही आहे ते त्या एकाच सर्वांच्या कारणात सोडून दिलं जातं, तेव्हा सर्व गोष्टींचं पूर्णपणे त्याग केल्यावर खरा त्याग साध्य होतो.
सर्वं सर्वगतं सार्वं हेयं त्याज्यं च सर्वथा । सर्वं किम् उच्यते ब्रूहि सर्वतत्त्वविदां वर
सर्व, जे सर्वत्र आहे आणि जे सर्व प्रकारे टाकावं, सोडावं असं आहे—म्हणजे खरं 'सर्व' म्हणजे नेमकं काय? हे मला सांग, सर्व तत्त्वांचा जाणकारांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या.
साधो सर्वकलाधारं जीवप्राणादिनामकम् । न जडं नाजडं भ्रान्तं चित्तं सर्वम् इति स्मृतम्
सज्जना, सर्व कला ज्यावर आधारलेल्या आहेत, ज्याला जीव, प्राण अशा नावांनी ओळखतात, असं मनच 'सर्व' असं म्हटलं जातं; ते ना जड आहे, ना अजड, पण ते भ्रमित झालेलं असतं.
राज्यादेर् अथ देहादेर् आश्रमादेर् महीपते । सर्वस्यैव मनो बीजं तरुबीजं तरोर् इव
राजन्, जसं झाडाचं मूळ बी असतं, तसं राज्य, देह किंवा आश्रम यांचं मूळ कारण मनच आहे.
सर्वस्य बीजे सन्त्यक्ते सर्वं त्यक्तं भवत्य् अलम् । सम्भवासम्भवाद् भूयस् सर्वत्यागो भवेद् इति
सर्व गोष्टींचं मूळ सोडलं, की खरंच सर्व काही सोडलं जातं. कारणच सोडलं, की सर्वाचा त्याग आपोआप होतो.
सर्वं धर्माद्य् अधर्मादि राज्यादि विपिनादि च । सचित्तस्य परं दुःखं निश्चित्तस्य परं सुखम्
धर्म, अधर्म, राज्य, जंगल — या सगळ्या गोष्टी ज्या माणसाचं मन आहे त्याला मोठं दुःख देतात, पण ज्याचं मन नाही त्याला त्यातलं खरं सुख मिळतं.
इदं विवर्तते सर्वं चित्तम् एव जगत्तया । देहाद्याकारजालेन बीजं वृक्षतया यथा
हे मनच सगळ्या जगात वेगवेगळ्या रूपांनी दिसतं — शरीर वगैरे रूपांनी. जसं बीज झाडाच्या अनेक फांद्यांमध्ये दिसतं, तसं.
पादपः पवनेनेव भूकम्पेनेव पर्वतः । भस्त्रा भस्त्राहिनेवायं देहश् चित्तेन चाल्यते
जसं झाड वाऱ्याने हलतं, पर्वत भूकंपाने हलतो, किंवा भाता फुंकणाऱ्याने हलतो, तसंच हे शरीर मनामुळे हलतं.
सर्वभूतोपभोग्यानां जरामरणजन्मनाम् । महामणीनां सुदृढं चित्तं विद्धि समुद्गकम्
सर्व जीवांच्या अनुभवांचा, तसेच जन्म, वृद्धापकाळ आणि मृत्यू या मोठ्या मौल्यवान रत्नांचा मजबूत पेटारा म्हणजे मन आहे, हे जाण.
चित्तं जीवो मनो माया प्राणश् चेत्यादिभिर् मुने । क्रियानुरूपैर् अभिधाव्यापारैश् चित्तम् उच्यते
हे मुनी, मनालाच जीव, बुध्दी, माया आणि प्राण असे वेगवेगळ्या क्रिया आणि कार्यांनुसार अनेक नावे दिली जातात.
चित्तं सर्वम् इति प्राहुस् तस्मिंस् त्यक्ते महीपते । सर्वाधिव्याधिसीमान्ते सर्वत्यागः कृतो भवेत्
सर्व काही मनच आहे असे म्हटले जाते; राजन, जेव्हा ते मन सोडले जाते, तेव्हा सर्व दुःख आणि त्यांची सीमा संपते आणि पूर्ण त्याग साध्य होतो.
चित्तत्यागं विदुस् सर्वत्यागं त्यागविदां वर । तस्मिन् सिद्धे महाबाहो सत्यं केनापि भूयते
मनाचा त्याग म्हणजेच सर्वात मोठा त्याग असे त्याग जाणणारे समजतात; हे साध्य झाले की, महाबाहो, कोणतेही सत्य उरलेले राहत नाही.
चित्ते त्यक्ते लयं याति द्वैतम् ऐक्यं च सर्वतः । केनचिद् भूयते शान्तं स्वच्छम् एकम् अनामयम्
मन सोडले की, सर्वत्रच द्वैत नाहीसे होऊन एकत्व येते; मग कुणालाही केवळ शांतता उरते—ती शुद्ध, एक आणि कुठलाही त्रास नसलेली असते.
अस्याः क्षेत्रं विदुश् चित्तं संसृतेस् सस्यसन्ततेः । क्षेत्रे त्व् अक्षेत्रतां याते शालेः क इव सम्भवः
हे जाणणारे म्हणतात की, मन हेच या संसाराच्या अनंत पीकाचे शेत आहे; पण जेव्हा हे शेतच राहात नाही, तेव्हा तांदळाचे रोप कसे उगवणार?
चित्तम् एव विचित्रेहं भावाभावविलासिना । विवर्तते ऽर्थभावेन जलम् ऊर्मितया यथा
इथे फक्त मनच अस्तित्व आणि अनस्तित्वाचा खेळ करतं, आणि तेच वस्तूंच्या रूपात दिसतं, जसं पाणी लाटांच्या रूपात बदलतं.
चित्तोत्सादनरूपेण सर्वत्यागेन भूपते । सर्वम् आसाद्यते सम्यक् साम्राज्येनेव सर्वदा
राजन, मनाचा संपूर्ण त्याग म्हणजेच त्याचे विरघळणे, यामुळे सर्व काही खऱ्या अर्थाने मिळते—जसं सम्राटाला सर्वकाही नेहमीच मिळतं.