मन्त्राटव्यां चिरं भ्रान्तं विहृतं कार्यवर्त्मसु । दृष्टानि धर्मस्थानानि विश्राम्याम्य् अधुना सखि
मंत्रांच्या जंगलात मी फार काळ भटकत राहिलो, कर्तव्याच्या वाटांवरून फिरलो; धर्माचे ठिकाणे पाहिली आहेत—आता, सखे, मी विश्रांती घेतो.
इत्य् अक्षमालां ज्वलने चिक्षेपोक्त्वा शिखिध्वजः । कल्पान्ताग्नाव् इव व्योमतारालीं पवनो ऽमलाम्
असं म्हणून शिखिध्वजाने ती अक्षतांची माळ अग्नीत टाकली, जणू कल्पांताच्या आगीमध्ये वारा निर्मळ ताऱ्यांची माळ विखुरतो तसं.
मया नरमृगेण त्वं चिरं वनमृगच्युतम् । अबोधेन धृतं वृत्त्या दययेव मृगाजिन
हे माळे, मी एक अज्ञानी माणूस म्हणून तुला फार काळ धरून ठेवलं, जसं कोणी हरणावर दया म्हणून त्याची कातडी जपून ठेवतो.
इदानीं गच्छ सच्छाय पन्थानस् सन्तु ते शिवाः । वह्निना व्योमतां गच्छ सतारं व्योम ते समम्
आता तू तुझ्या खरी सावलीसह निघून जा; तुझे मार्ग मंगलमय होवोत. अग्नीतून आकाशात जा, आणि तारे असलेलं आकाश तुझ्या सोबत असो.
उन्मोच्याङ्गात् कराभ्यां च धृत्वा चर्म जहाव् इति । नृपो ऽग्नाव् अम्बुदं वातो दववह्नाव् इवाचलात्
राजाने आपले कातडे शरीरापासून सैल करून, हातांनी धरून ते टाकून दिले, जसे वारा आगीपासून ढग दूर करतो किंवा जंगलातील मोठ्या आगीत डोंगर जळून जातो.
मया धृतेन भवता त्वया वारि धृतं मम । साधो कमण्डलो सम्यक्कृते प्रतिकृतं कृतम्
तू ज्या पाण्याचा आधार घेतलास, ते मीच आधी धरले होते; आणि मी जे केले, तेच तूही केलेस. साधू, कमंडलू योग्य रीतीने वापरला गेला आणि जे करायचे होते, ते पूर्ण झाले.
सौहृदस्य मनोज्ञस्य सौजन्यस्य स्थिरस्य च । साधुत्वस्य च सर्वस्य त्वम् एकः परमास्पदम्
स्नेह, मनोहरता, स्थिरपणा, सज्जनता आणि सर्व सद्गुण यांचे खरे ठिकाण फक्त तूच आहेस.
येनैव वह्निना देहं संशोध्याभ्यागतो ऽसि माम् । तेनैव गच्छ हे मित्र पन्थानस् सन्तु ते शिवाः
मित्रा, ज्या अग्नीने तू आपले शरीर शुद्ध करून माझ्याकडे आला आहेस, त्याच मार्गाने आता पुढे जा. तुझे सर्व मार्ग मंगलमय होवोत.
इत्य् उक्त्वा श्रोत्रियायैष कमण्डलुम् अदात् तदा । अग्नये महते वापि दातव्यं साधु यद् भवेत्
असं म्हणून त्याने तो कमंडलू त्या विद्वान ब्राह्मणाला दिला. जे काही चांगलं असतं, ते मोठ्या अग्नीला किंवा योग्य माणसाला द्यावं.
मूर्खस्येव मतिर् गुप्ते नित्यम् एव वसस्य् अधः । उचिता ते गतिः केव बृसिके भस्मतां व्रज
जसं मूर्खाचं मन नेहमी लपून राहतं, तसं तुझं खरं स्थान म्हणजे राख होणं, केव, या काठी, आता राख हो.
इत्य् उक्त्वादाय बृसिकाम् अग्नाव् इन्धनवृद्धिदाम् । शुद्ध्यर्थम् आसनार्थं चेत्य् अग्नौ तत्याज भासुरे
असं म्हणून त्याने इंधन वाढवणारी ती काठी शुद्धीसाठी आणि आसनासाठी म्हणून तेजस्वी अग्नीत टाकली.
यत् त्याज्यम् अचिरेणैव त्यक्तव्यं किल तत् सता । उपायः क्रियते सद्भिर् उपादेये मते सति
जे लवकरच सोडावं लागणार आहे, ते सज्जनांनी लगेचच सोडावं. जेव्हा काही स्वीकारायचं कारण असतं, तेव्हा शहाणे लोक योग्य उपाय करतात.
शीघ्रम् अग्नाव् इदं सर्वं भाण्डजालं त्यजाम्य् अहम् । एकवारं दहन्न् अग्निर् दाह्यं भवति तुष्टये
मी पटकन ही सगळी भांडी आगीत टाकली; एकदा आग पेटली की, जळणारे सगळे तिच्या तृप्तीसाठी जळून जाते.
साधो क्रियोपकरण निष्क्रियस् त्वां त्यजाम्य् अहम् । न खेदस् त्व् अत्र कर्तव्यो ऽनुपयोग्यं बिभर्ति कः
सज्जना, आता मला तुझी काही गरज नाही म्हणून मी हे सगळे कामाचे साधन सोडतो; यात काहीच वाईट वाटण्यासारखे नाही—जे उपयोगाचे नाही, ते कोण ठेवतो?
इत्य् उक्तवाञ् झगिति भोजनभाजनाद्यं सर्वं जुहाव वनवासविलासयोग्यम् । तद् भाण्डजालम् अनले समम् एव राजा कल्पान्ततेजसि जगज् ज्वलतीव कालः
असे म्हणून त्याने झटक्यातच जेवणाची भांडी व इतर वनवासातील सुखासाठीची सगळी साधने आगीत टाकली; ती भांडी ज्या आगीत जळत होती, ती जणू कल्पांताची ज्वाळा होती आणि त्या ज्वाळेत काळ जसा जग जाळतो तशी ती भांडी जळत होती.
अथोत्थाय ददाहासौ शुष्कं तत् पर्णमन्दिरम् । अज्ञेन स्वेन मनसा वृथा सङ्कल्प्यकल्पितम्
मग तो उठला आणि आपल्या अज्ञानाने मनात उगाचच कल्पना करून बांधलेली ती वाळलेल्या पानांची झोपडीही त्याने जाळून टाकली.
शिष्टं यत् किञ्चिद् अभवत् तत्र तत् स शिखिध्वजः । असंरब्धमना मौनी क्रमेण समया धिया
तेथे उरलेली जी काही वस्तू होती, ती शिखिध्वज शांत मनाने, मौन राखून, हळूहळू आणि विचारपूर्वक—
ददाह दूरे चिक्षेप तत्याज च बभञ्ज च । भाण्डजातं स्ववसनभोजनाद्य् अपि रुष्टवत्
—जाळली, दूर फेकून दिली, टाकून दिली, किंवा फोडून टाकली; आपली वस्त्रे, अन्न आणि इतर सर्व वस्तू, जणू काही रागावल्यासारखे.
स बभूवाश्रमस् तस्य दग्धनष्टनिजस्थितिः । वीरभद्रबलध्वस्तदक्षयज्ञाश्रमोपमः
त्याच्या आश्रमात त्याच्या स्वतःच्या वस्तू जाळून, नष्ट करून टाकल्यावर, तो आश्रम वीरभद्राच्या बळामुळे उद्ध्वस्त झालेल्या दक्षाच्या यज्ञाच्या आश्रमासारखा झाला.
आश्रमात् ते मृगखगास् त्यक्तरोमन्थम् उद्ययुः । साग्निदाहात् पुरवराद् भीतभीता जना इव
त्या आश्रमातून, हरणे आणि पक्षी आपली चराई सोडून पळून गेले, जसे मोठ्या आगीत घाबरून लोक शहर सोडून जातात.
भाण्डजातं दहत्य् अग्नौ सह शुष्केन्धनेन तत् । केवलाकृतिर् अस्नेहस् तुष्टिमान् आह भूपतिः
भांडी आणि कोरड्या लाकडासकट सर्व वस्तू ज्या वेळी आगीत जळतात, तेव्हा समाधानी राजा म्हणतो, 'मी फक्त एक रूप आहे, मला कुठल्याही गोष्टीचा आसक्ती नाही.'
अहो नु चिरकालेन देवपुत्र प्रबोधितः । सम्पन्नः केवलश् शुद्धस् सुखितो बोधवान् अहम्
अरे देवराजा, खूप दिवसांनी मला जागृती मिळाली! आता मी पूर्ण, शुद्ध, आनंदी आणि समजूतदार झालो आहे.
किं नाम किल वस्त्व् एतद् भवेत् साङ्कल्पिकक्रमम् । यद् भाण्डोपस्करस्थानसदनाद्यवलम्बनम्
हे भांडी, साधनं, जागा, घर वगैरे यांच्यावर अवलंबून राहणं, हे सगळं कल्पनेच्या ओघानेच होतं, खरंतर हे नक्की काय आहे?
यावद् यावत् प्रहीयन्ते विबन्धा बन्धहेतवः । तावत् तावत् समायाति परमां निर्वृतिं मनः
ज्यापर्यंत सर्व बंधने आणि त्यांची कारणं हळूहळू नाहीशी होत नाहीत, तोपर्यंत मनाला सर्वोच्च शांतता मिळत नाही.
शाम्यामि परिनिर्वामि सुखितो ऽस्मि जयाम्य् अहम् । विबन्धाः प्रक्षयं यातास् सर्वत्यागो मया कृतः
मी शांत आहे, पूर्णपणे निवांत आहे, मला आनंद झाला आहे, मी जिंकलो आहे; सर्व बंधने संपली आहेत, आणि मी सर्व काही सोडून दिलं आहे.
दिगम्बरो दिक्सदनो दिक्सखो ऽयम् अहं स्थितः । देवपुत्र महात्यागात् किम् अन्यद् अवशिष्यते
देवपुत्रा, मी दिशांनी झाकलेला, दिशांनाच घर आणि आकाश मानून इथे उभा आहे; एवढं मोठं त्याग केल्यावर आता काय उरलंय?
सर्वम् एव न सन्त्यक्तं त्वया राजञ् शिखिध्वज । सर्वत्यागपरानन्दं मा मुधाभिनयीकुरु
राजा शिखिध्वज, तू अजून सर्व काही सोडलं नाहीस; म्हणून सर्वस्वत्यागाच्या आनंदाचा खोटा देखावा करू नकोस.
तवास्त्य् एवापरित्यक्तस् सर्वस्माद् भाग उत्तमः । यं परित्यज्य निश्शेषं पराम् आयास्य् अशोकताम्
तुझ्याकडे अजून एक श्रेष्ठ भाग उरला आहे, जो तू अजून सोडलेला नाहीस; तो पूर्णपणे सोडून दिलास तरच तुला सर्वोच्च दुःखमुक्ती मिळेल.
इति श्रुतवता तेन किञ्चित् सञ्चिन्त्य भूभृता । इदम् उक्तं महाबाहो राम राजीवलोचन
हे ऐकून त्या राजाने थोडा विचार केला आणि मग म्हणाला, "राम, कमळासारख्या डोळ्यांच्या वीर, मी तुला सांगतो."
इन्द्रियव्यालसङ्घातो रक्तमांसमयाकृतिः । शिष्यते सर्वसन्त्यागे देहो मे देवतात्मज
देवतापुत्रा, सर्व काही सोडल्यावर शेवटी हेच शरीर उरते, जे रक्त आणि मांसाने बनलेले आहे आणि जंगली इंद्रियांच्या झुंडीपासून तयार झाले आहे.