सवृक्षादिवनश्वभ्राद् विपिनाद् अपि वासना । परित्यक्ता मया नूनं सर्वत्यागस् स्थितो मम
माझ्या मनात झाडांनी भरलेलं जंगल, गुहा किंवा निर्जन वन यांसारख्या कुठल्याही गोष्टींची इच्छा उरलेली नाही. मी सर्व प्रकारच्या आसक्तींपासून पूर्णपणे मुक्त झालो आहे.
अद्रेस् तटवनं श्वभ्रं सलिलं पादपास् स्थलम् । इत्यादि तव नो सर्वं सर्वत्यागः कथं तव
डोंगर, त्याच्या कडेकपारींवरील जंगल, गुहा, पाणी, झाडाखालील जागा—हे सगळं अजून तुझ्याकडे आहे, तर मग तुझं सर्वस्वी त्याग कसा म्हणता येईल?
तवास्त्य् एवापरित्यक्तस् सर्वस्माद् भाग उत्तमः । तं परित्यज्य निश्शेषं पराम् आयास्य् अशोकताम्
तुझ्याकडे अजून एक श्रेष्ठ भाग उरलेला आहे, जो तू सोडलेला नाहीस. तो पूर्णपणे सोडून दिलास, तर तुला सर्वोच्च आणि दुःखरहित शांती मिळेल.
एतच् चेन् मम नो सर्वं तत् सर्वं स्वाश्रमो मुने । वापीस्थलोटजयुतस् तम् एवाशु त्यजाम्य् अहम्
हे सगळं जर माझं नाहीच, तर मग माझं आश्रम, त्यातली विहीर, जागा आणि झोपडी—हे सगळंही मी लगेच सोडून देईन, हे ऋषी.
इति राम वदन्न् एव कुम्भवाक्यप्रचोदितः । निमेषध्यानमात्रेण वशी वीरश् शिखिध्वजः
कुंभाच्या शब्दांनी प्रेरित होऊन, रामाशी असे बोलताना, संयमी आणि धाडसी शिखिध्वज क्षणभराच्या ध्यानातच सर्वस्वी शांत झाला.
प्रममार्जाश्रमास्थां तां संविदा शुद्धया हृदि । स्फुरन्तीं स्फुरणेनैव रजोरेखाम् इवानिलः
शुद्ध जाणिवेने मन भरून, त्याने आश्रमावरील आपली आसक्ती अगदी वाऱ्याने धुळीची रेघ पुसावी तशी सहज दूर केली.
सवृक्षोटजवीरुत्काद् वासना स्वाश्रमाद् अपि । परित्यक्ता मया नूनं सर्वत्यागस् स्थितो मम
झाडे, झोपड्या, वेलींवरील आणि अगदी माझ्या स्वतःच्या आश्रमावरीलही सर्व इच्छा मी नक्कीच सोडून दिल्या आहेत; मी आता पूर्ण त्यागात स्थिर झालो आहे.
वृक्षो वापी स्थलं गुल्म उटजं व्रततीवृतिः । इति किञ्चिन् न ते सर्वं सर्वत्यागः कुतस् तव
झाड, विहीर, जमीन, झुडूप, झोपडी, व्रत किंवा अशी कोणतीही गोष्ट अजून तुझ्याजवळ उरली असेल, तर तुझा पूर्ण त्याग कसा म्हणता येईल?
तवास्त्य् अन्यो ऽपरित्यक्तस् सर्वस्माद् भाग उत्तमः । तं परित्यज्य निश्शेषं पराम् आयास्य् अशोकताम्
तुझ्याकडे अजून एक श्रेष्ठ भाग आहे, जो सर्व गोष्टींपासून पूर्णपणे सोडलेला नाही. तो भागही पूर्णपणे सोडून दे आणि दुःखरहित सर्वोच्च स्थिती प्राप्त कर.
एतच् चेन् मम नो सर्वं तत् सर्वं भाजनादि मे । चर्मकुट्यक्षसूत्रादि तत् तावत् सन्त्यजाम्य् अहम्
जर हे सर्व माझं नाही, तर हे भांडी वगैरे, कातडीची पिशवी, माळ, दोरा आणि इतर वस्तू — मी आता या सगळ्यांचा त्याग करतो.
इत्य् उक्त्वा स समुत्तस्थाव् अविक्षुब्धमनाश् शमी । विष्टराद् अवदातात्मा शृङ्गाद् इव शरद्घनः
असं म्हणून, शमी शांत आणि स्थिर मनाने उठला. आपल्या आसनावरून, त्याचं निर्मळ मन जणू डोंगरशिखरावरून शरद ऋतूतील मेघाप्रमाणे चमकत होतं.
कुम्भस् त्व् आलोकयन्न् एव तत्क्रियां संस्थितस् समाम् । आसने लोककार्येषु स्वे स्यन्दन इवांशुमान्
कुंभ फक्त ती कृती पाहत होता आणि आपल्या आसनावर स्थिर राहिला. तो जसा आपल्या कर्तव्यांत मग्न होता, तसाच सूर्य आपल्या रथात असतो.
यत् करोति करोत्व् एतद् अस्यैतत् पावनं परम् । इति तूष्णीं स्थितः कुम्भश् शिखिध्वजम् अवैक्षत
तो जे काही करतो आहे, तेच त्याच्यासाठी सर्वश्रेष्ठ शुद्धी आहे, असे मनात ठेवून कुम्भ शांतपणे उभा राहिला आणि शिखिध्वजाकडे पाहू लागला.
शिखिध्वजस् तु तत् सर्वं भाण्डोपस्करम् आश्रमात् । एकत्रैवानयाम् आस भुवो वार्य् अब्धिभूर् इव
शिखिध्वजाने आश्रमातील सर्व भांडी आणि उपयोगी वस्तू एकत्र करून, जणू समुद्र जसा पृथ्वीवर पाणी एकत्र आणतो तसा, एक जागी ठेवले.
तत् संस्थाप्येन्धनैश् शुष्कैर् ज्वलयाम् आस पावकम् । करसञ्चारवान् अर्कस् सूर्यकान्ततटं यथा
त्याने कोरड्या लाकडांनी अग्नी रचला आणि हातांनी हलकेच स्पर्श करत जणू सूर्यकिरण जसा स्फटिकाच्या कडेला स्पर्श करतो तसा, अग्नी पेटवला.
भाण्डोपस्करजातं तद् अग्नौ त्यक्तुं विवेश सः । बृसिकायां जगद् दग्धुं मेरुशृङ्गे यथा रविः
मग त्याने ती सर्व भांडी आणि वस्तू अग्नीत टाकण्यासाठी त्या अग्नीजवळ गेला, जणू मेरू पर्वताच्या शिखरावर सूर्य एका गवताच्या पातीवरून संपूर्ण जग जाळतो तसा.
एतावन्तं मया कालं वृतो यत् त्वं व्रतिप्रिय । अजातबुद्धिभेदेन तेनैवानृण्यम् अस्तु ते
हे व्रतप्रिय, इतका काळ मी तुला माझ्या एकचित्ततेने सांभाळले आहे. त्यामुळे आता तुझ्यावर माझे काहीही देणे राहिले नाही.
भ्रान्तौ तु विनिवर्तिन्यां नाधुनोपकरोषि मे । देवपुत्रप्रसादेन दण्डकाष्ठ नमो ऽस्तु ते
पण आता भ्रम नाहीसा झाल्यावर, तू मला मदत करत नाहीस. देवपुत्राच्या कृपेने, हे व्रताचे दांडा, तुला नमस्कार.
इत्य् उक्त्वा वैणवं दण्डं चिक्षेपाग्नौ शिखिध्वजः । गाङ्गं प्रवाहम् आदीर्घं वडवाग्नाव् इवार्णवः
असे म्हणून शिखिध्वजाने वैष्णव दांडा अग्नीत टाकला, जणू समुद्र गंगेचे दीर्घ प्रवाह वडवानळीच्या ज्वाळेत सोडतो.
प्रसङ्ख्यातान्य् असङ्ख्यानि जन्मानीव त्वया मया । सखि मन्त्रपदान्य् अद्य याहि नोपकरोषि मे
सखे, जशी असंख्य जन्म आपण घेतले, तशी असंख्य मंत्रपदे आपण दोघांनी उच्चारली. आता तू जा, मला तुझी गरज उरलेली नाही.
मन्त्राटव्यां चिरं भ्रान्तं विहृतं कार्यवर्त्मसु । दृष्टानि धर्मस्थानानि विश्राम्याम्य् अधुना सखि
मंत्रांच्या जंगलात मी फार काळ भटकत राहिलो, कर्तव्याच्या वाटांवरून फिरलो; धर्माचे ठिकाणे पाहिली आहेत—आता, सखे, मी विश्रांती घेतो.
इत्य् अक्षमालां ज्वलने चिक्षेपोक्त्वा शिखिध्वजः । कल्पान्ताग्नाव् इव व्योमतारालीं पवनो ऽमलाम्
असं म्हणून शिखिध्वजाने ती अक्षतांची माळ अग्नीत टाकली, जणू कल्पांताच्या आगीमध्ये वारा निर्मळ ताऱ्यांची माळ विखुरतो तसं.
मया नरमृगेण त्वं चिरं वनमृगच्युतम् । अबोधेन धृतं वृत्त्या दययेव मृगाजिन
हे माळे, मी एक अज्ञानी माणूस म्हणून तुला फार काळ धरून ठेवलं, जसं कोणी हरणावर दया म्हणून त्याची कातडी जपून ठेवतो.
इदानीं गच्छ सच्छाय पन्थानस् सन्तु ते शिवाः । वह्निना व्योमतां गच्छ सतारं व्योम ते समम्
आता तू तुझ्या खरी सावलीसह निघून जा; तुझे मार्ग मंगलमय होवोत. अग्नीतून आकाशात जा, आणि तारे असलेलं आकाश तुझ्या सोबत असो.
उन्मोच्याङ्गात् कराभ्यां च धृत्वा चर्म जहाव् इति । नृपो ऽग्नाव् अम्बुदं वातो दववह्नाव् इवाचलात्
राजाने आपले कातडे शरीरापासून सैल करून, हातांनी धरून ते टाकून दिले, जसे वारा आगीपासून ढग दूर करतो किंवा जंगलातील मोठ्या आगीत डोंगर जळून जातो.
मया धृतेन भवता त्वया वारि धृतं मम । साधो कमण्डलो सम्यक्कृते प्रतिकृतं कृतम्
तू ज्या पाण्याचा आधार घेतलास, ते मीच आधी धरले होते; आणि मी जे केले, तेच तूही केलेस. साधू, कमंडलू योग्य रीतीने वापरला गेला आणि जे करायचे होते, ते पूर्ण झाले.
सौहृदस्य मनोज्ञस्य सौजन्यस्य स्थिरस्य च । साधुत्वस्य च सर्वस्य त्वम् एकः परमास्पदम्
स्नेह, मनोहरता, स्थिरपणा, सज्जनता आणि सर्व सद्गुण यांचे खरे ठिकाण फक्त तूच आहेस.
येनैव वह्निना देहं संशोध्याभ्यागतो ऽसि माम् । तेनैव गच्छ हे मित्र पन्थानस् सन्तु ते शिवाः
मित्रा, ज्या अग्नीने तू आपले शरीर शुद्ध करून माझ्याकडे आला आहेस, त्याच मार्गाने आता पुढे जा. तुझे सर्व मार्ग मंगलमय होवोत.
इत्य् उक्त्वा श्रोत्रियायैष कमण्डलुम् अदात् तदा । अग्नये महते वापि दातव्यं साधु यद् भवेत्
असं म्हणून त्याने तो कमंडलू त्या विद्वान ब्राह्मणाला दिला. जे काही चांगलं असतं, ते मोठ्या अग्नीला किंवा योग्य माणसाला द्यावं.
मूर्खस्येव मतिर् गुप्ते नित्यम् एव वसस्य् अधः । उचिता ते गतिः केव बृसिके भस्मतां व्रज
जसं मूर्खाचं मन नेहमी लपून राहतं, तसं तुझं खरं स्थान म्हणजे राख होणं, केव, या काठी, आता राख हो.