यथाक्षणं यथादेशं प्रविचारयता सुखम् । यथासम्भवसत्सङ्गम् इदं शास्त्रम् अथेतरत्
वेळ आणि जागेप्रमाणे सुखाचा विचार करताना, योग्य संगती ठेवून, हे आणि इतर शास्त्र समजून येतात.
आसाद्यते महाज्ञानबोधस् संसारशान्तिदः । स भूयो येन नायाति योनियन्त्रप्रपीडनम्
मोठं ज्ञान मिळालं की, जगाचा त्रास शांत होतो; त्या ज्ञानामुळे पुन्हा जन्ममरणाच्या यातना भोगाव्या लागत नाहीत.
एतावत्य् एव ये भूता भोगान् प्राप्य रसे स्थिताः । स्वमातृविष्ठाक्रिमयः कीर्तनीया न ते ऽधमाः
ज्या जीवांनी विविध सुखांचा अनुभव घेतला आणि त्या आनंदात रमले, आणि जे आपल्या आईच्या अंगातून निर्माण झाले आहेत, त्यांना नीच मानू नये.
शृणु तावद् इदानीं त्वं कथ्यमानम् इमं मया । राघव ज्ञानविस्तारं बुद्धिसारतरान्तरम्
राघव, आता मी तुला ज्ञानाचा विस्तार आणि बुद्धीच्या सूक्ष्म भेदांची समजावून सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐक.
ययेदं श्रूयते शास्त्रं तां तु विस्तरतश् शृणु । विचार्यते यथार्थो ऽयं यया च परिभाषया
हे शास्त्र कसे ऐकले जाते, त्याचा अर्थ कसा विचारात घेतला जातो आणि कोणत्या स्पष्टीकरणाने तो स्पष्ट होतो, हे मी तुला सविस्तर सांगतो, ते नीट ऐक.
येनेहाननुभूते ऽर्थे दृष्टेनार्थावबोधनम् । बोधोपकारफलदं तं दृष्टान्तं विदुर् बुधाः
ज्यामुळे न पाहिलेल्या गोष्टीचा अर्थ पाहिलेल्या उदाहरणातून समजतो आणि ज्यामुळे समजायला मदत होते, त्या उदाहरणाला ज्ञानी लोक दृष्टांत म्हणतात.
दृष्टान्तेन विना राम नापूर्वो ऽर्थो ऽवबुध्यते । यथा दीपं विना रात्रौ भाण्डोपस्करणं गृहे
राम, उदाहरणाशिवाय नवा अर्थ समजत नाही, जसं रात्री दिवा नसताना घरातली भांडी किंवा वस्तू दिसत नाहीत.
यैर् यैः काकुत्स्थ दृष्टान्तैस् त्वं मयेहावबोध्यसे । सर्वे सकारणास् ते हि प्राप्यं तु सद् अकारणम्
काकुत्स्थ, मी तुला ज्या ज्या उदाहरणांनी समजावतो, ती सर्व कारणासहितच असतात; कारणाशिवाय काहीच मिळत नाही.
उपमानोपमेयानां कार्यकारणतोदिता । वर्जयित्वा परं ब्रह्म सर्वेषाम् एव विद्यते
उपमा आणि उपमेय यांचं नातं नेहमी कार्य-कारणावर आधारलेलं असतं; फक्त परब्रह्म सोडून, ते सर्वत्र आहे.
ब्रह्मोपदेशदृष्टान्तो यस्य वेह हि कथ्यते । एकदेशसधर्मत्वं तत्रातः परिगृह्यते
इथे जेव्हा ब्रह्मविषयी उदाहरण दिलं जातं, तेव्हा त्या ठिकाणी फक्त काही प्रमाणातच साम्य मानलं जातं.
यो यो नामेह दृष्टान्तो ब्रह्मतत्त्वावबोधने । दीयते स स बोद्धव्यस् स्वप्नदृष्टजगद्गतः
इथे ब्रह्मतत्त्व समजण्यासाठी जे जे उदाहरण दिलं जातं, ते स्वप्नात दिसणाऱ्या जगासारखंच समजावं.
एवं सति निराकारे ब्रह्मण्य् आकारवान् कथम् । दृष्टान्त इति नोद्यन्ति मूर्खवैकल्पिकोक्तयः
ब्रह्म निर्गुण आणि निराकार असताना त्याला रूप कसं असू शकतं? म्हणून, उदाहरणांवर आक्षेप घेणाऱ्या अज्ञ लोकांच्या गोष्टी लक्षात घेऊ नयेत.
अन्या सिद्धविरुद्धादिदृग् दृष्टान्तप्रदूषणे । स्वप्नोपमत्वाज् जगतस् समुदेति न काचन
जगाचं स्वप्नाशी केलेलं उदाहरण हे सिद्ध गोष्टींना विरोध करतं असं इतर आक्षेप येत नाहीत, कारण हे जग खरंच स्वप्नासारखंच आहे.
अवस्तु पूर्वापरयोर् वर्तमानविचारितम् । यथा जाग्रत् तथा स्वप्नस् सिद्ध आबालम् अक्षतम्
भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्य यांचा विचार केला तर, जागेपणी जसं अखंड सत्य असतं, तसंच स्वप्नातही सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत सत्य अखंड राहतं.
स्वप्नसङ्कल्पनध्यानवरशापौषधादिभिः । ये ऽर्थास् त इह दृष्टान्तास् तद्रूपत्वाज् जगत्स्थितेः
स्वप्न, कल्पना, ध्यान, वरदान, शाप, औषध अशा गोष्टींमुळे जी वस्तू दिसते, त्या इथे उदाहरण म्हणून आहेत. कारण या जगाचं अस्तित्व ह्याच स्वरूपाचं आहे.
मोक्षोपायकृता ग्रन्थकारेणान्ये ऽपि ये कृताः । ग्रन्थास् तेष्व् इयम् एवैका व्यवस्था बोध्यबोधने
मोक्ष मिळवण्यासाठी इतर लेखकांनी जे ग्रंथ लिहिले आहेत, त्यातही अशीच उदाहरणं दिली आहेत. पण सर्व ग्रंथांमध्ये समजावून सांगण्याची आणि समजून घेण्याची हीच एक पद्धत ठरलेली आहे.
स्वप्नाभत्वं च जगतश् श्रुते शास्त्रे ऽवभोत्स्यते । शीघ्रं न पार्यते वक्तुं वाक् किल क्रमवर्तिनी
शास्त्रात जग हे स्वप्नासारखं आहे असं सांगितलं आहे, ते लवकरच समजावून सांगितलं जाईल. कारण बोलणं क्रमानेच पुढे जातं, सगळं एकदम सांगता येत नाही.
स्वप्नसङ्कल्पसुध्याननगराद्युपमं जगत् । यतस् त एव दृष्टान्तास् तस्माद् भान्तीह नेतरे
हे जग स्वप्न, कल्पना, मनाचं नगर अशा गोष्टींशी तुलना करता येईल, म्हणून इथे याच उदाहरणांचा वापर केला आहे, इतर कुठल्याच नाही.
अकारणं कारणिना यद् बोधायोपमीयते । न तत्र सर्वसाधर्म्यं सम्भवत्य् उपमाभ्रमैः
समजून घेण्यासाठी कधी कधी दोन गोष्टींची तुलना केली जाते, जरी त्यांचा एकमेकांशी खरा संबंध नसला तरी. पण उपमेच्या मर्यादेमुळे त्या दोन्ही गोष्टींमध्ये पूर्णपणे सारखेपणा कधीच शक्य होत नाही.
उपमेयस्योपमानाद् एकांशेन सधर्मता । अङ्गीकार्यावबोधाय धीमता निर्विवादिना
समजायला सोपे व्हावे म्हणून शहाणे आणि विचार करणारे लोक उपमेय आणि उपमान यांच्यात फक्त काही प्रमाणातच साम्य मान्य करतात; दोन्ही पूर्णपणे सारखे आहेत असे ते धरत नाहीत.
अर्थावलोकने दीपाद् आभामात्राद् ऋते किल । न स्थालतैलवर्त्यादि किञ्चिद् एवोपयुज्यते
एखादी वस्तू दिव्याच्या प्रकाशात पाहताना फक्त त्या प्रकाशाचा उपयोग होतो; दिव्यातील तेल, वात किंवा पात्र यांचा प्रत्यक्ष पाहण्यात काहीही उपयोग होत नाही.
एकदेशसधर्मत्वाद् उपमेयावबोधनम् । उपमानं करोत्य् अङ्ग दीपो ऽर्थं प्रभया यथा
जसा दिवा आपल्या प्रकाशाने वस्तू दाखवतो, तसाच उपमेय आणि उपमान यात थोडाफार साम्य असतो म्हणून उपमा त्या वस्तूचे ज्ञान करून देते.
दृष्टान्तस्यांशमात्रेण बोध्यबोधोदये सति । उपादेयतया ग्राह्यो महावाक्यार्थनिश्चयः
उदाहरणाच्या एखाद्या भागातून जेव्हा समज येते, तेव्हा त्या भागाचा अर्थच मुख्य विधान समजण्यासाठी स्वीकारावा.
न कुतार्किकताम् एत्य नाशनीया प्रबुद्धता । अनुभूत्यपलापात्तैर् अपवित्रैर् विकल्पितैः
जेव्हा खरी समज जागृत होते, तेव्हा ती चुकीच्या तर्काने किंवा अनुभव नाकारणाऱ्यांच्या अशुद्ध कल्पनांनी नष्ट करू नये.
विचारणाद् अनुभवकारि वाङ्मयप्रसङ्गताम् उपगतम् अस्मदादिषु । स्त्रियोक्तम् अप्य् अपरम् अथापि वैदिकं वचो वचःप्रलपनम् एव नागमः
अनुभवावर विचार न करता केवळ वादासाठी आलेले वचन, ते स्त्रीकडून असो वा वेदांमधून, हे फक्त बोलणेच ठरते, खरे ज्ञान मानता येत नाही.
अस्माकम् अस्ति मतिर् अङ्ग तयेति सर्वशास्त्रैकवाक्यकरणं फलितं यतो ऽतः । प्रातीतिकार्थमयशास्त्रनिजाङ्गपुष्टात् संवेदनाद् इतरद् अस्ति न नः प्रमाणम्
मित्रा, सर्व शास्त्रांचा खरा अर्थ एकत्र करून आमची श्रद्धा ठाम झाली आहे; आमच्यासाठी प्रत्यक्ष अनुभव आणि शास्त्राचा खरा हेतू यावर आधारलेले ज्ञानच प्रमाण आहे, बाकी काहीही आम्ही प्रमाण मानत नाही.
विशिष्टांशसधर्मत्वम् उपमानेषु गृह्यते । को भेदस् सर्वसादृश्ये तूपमानोपमेययोः
विशिष्ट गुणांची साम्य असलेली गोष्ट तुलना करताना घेतली जाते; पण जर दोन्ही गोष्टी सर्व बाबतीत सारख्याच असतील, तर त्यांच्यात फरक काय उरतो?
दृष्टान्तबुद्धाद् एकात्मज्ञानशास्त्रार्थवेदनात् । महावाक्यार्थसंवित्त्या शान्तिर् निर्वाणम् उच्यते
उदाहरणांची समज आणि आत्म्याचं एकत्व सांगणाऱ्या शिक्षेचा गाभा समजून घेतल्यावर, मोठ्या वचनांचा अर्थ उमगल्यामुळे मनाला शांती आणि मुक्ती मिळते असं म्हटलं आहे.
तस्माद् दृष्टान्तदार्ष्टान्तविकल्पोल्लसितैर् अलम् । यया कयाचिद् युक्त्याशु महावाक्यार्थम् आश्रयेत्
म्हणून, उदाहरण किंवा प्रतिउदाहरण यांसारख्या कोणत्याही योग्य कारणाने, ज्याने लवकर मोठ्या वचनांचा अर्थ गाठता येईल, तीच पद्धत पुरेशी आहे.
शान्तिश् श्रेयः परं विद्धि तत्प्राप्तौ यत्नवान् भवेत् । भोक्तव्य ओदनः प्राप्तः किं तत्सिद्धिविकल्पितैः
शांती हेच श्रेष्ठ कल्याण आहे असं समजावं आणि ती मिळवण्यासाठी प्रयत्न करावा. जसं भाकरी मिळाली की ती कशी बनवली याचा विचार करण्याचा अर्थ राहत नाही, तसंच.