सर्वत्यागमणाव् एवं गते कमललोचन । तपःकाचमणिर् दृष्टस् त्वया सङ्कल्पचक्षुषा
कमलासारख्या डोळ्यांच्या प्रिय, जेव्हा सर्वस्वत्यागाचा तो मौल्यवान रत्न असा स्थितीत पोहोचला, तेव्हा तू आपल्या संकल्पाच्या नजरेने तपश्चर्येचा पारदर्शक काच पाहिला.
त्वया तस्मिंस् तपस्य् एव दुःखे दृष्टिभ्रमोदिते । ग्राह्यैकभावना बद्धा जलेन्दौ शिशुना यथा
त्या तपश्चर्येत, जी स्वतः दुःखमय आणि भ्रमित दृष्टीने जन्मलेली होती, तिथे तू एकाच गोष्टीला धरून ठेवण्याचा हट्ट केला, जणू एखादे मूल पाण्यातील चंद्र पकडण्याचा हट्ट धरते.
अवासनम् अनारभ्य कृतानन्दा सवासना । आद्यन्तमध्यविषमा दुःखायैव तपःक्रिया
मनातील वासनांना न सोडता, आणि खरी सुरुवात न करता, तू वासनांनी भरलेली तपश्चर्याच केली; जी सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी सुद्धा असमान होती, अशी तपश्चर्या शेवटी फक्त दुःखच देते.
अमितानन्दम् उत्सृज्य सुसाधं यः प्रवर्तते । मिते वस्तुनि दुस्साधे स्वात्महा स शठस् स्मृतः
जो अमर्याद आनंद सोडून, मर्यादित आणि कठीण मिळणाऱ्या गोष्टीसाठी धावतो, तो स्वतःची फसवणूक करणारा मूर्ख समजला जातो.
सर्वत्यागस् समारभ्य न विनिष्पादितस् त्वया । तपोदुःखैकतज्ज्ञेन बद्धेन वनसद्मनि
तू सर्वस्वाचा त्याग केला नाहीस, फक्त तपश्चर्येच्या दुःखाचंच ज्ञान घेऊन, वनात राहून स्वतःला बांधून घेतलंस.
राज्यबन्धाद् विनिष्क्रम्य गजवद् दुःखपूरिते । वनवासाभिधे साधो बद्धो ऽसि दृढबन्धने
राज्याच्या बंधनातून सुटून, हे सज्जन, तू हत्तीप्रमाणे दुःखांनी भरलेल्या वनवास नावाच्या कठोर बंधनात अडकला आहेस.
द्विगुणा एव ते चिन्ताश् शीतवातातपादयः । बन्धनाद् अधिकं मन्ये वनवासम् अजानतः
थंडी, वारा, ऊन यांसारख्या तुझ्या चिंता दुपटीने वाढल्या आहेत; बंधनाचं खरं स्वरूप न कळणाऱ्यासाठी वनवास हेच मोठं बंधन आहे असं मला वाटतं.
चिन्तामणिर् मया प्राप्त इत्य् अलं बुद्धवान् असि । न लब्धवान् भवान् साधो स्फटिकस्यापि खण्डिकाम्
‘मला इच्छित वस्तू देणारा रत्न मिळालं’ असं तुला वाटतं, पण प्रत्यक्षात, हे सज्जन, तुला स्फटिकाचाही तुकडा मिळालेला नाही.
इत्य् एतद् अङ्ग मणियत्नकथासमानं सम्यङ् मया प्रकटितं तव पद्मनेत्र । उद्बोध्य बोधम् अमलं स्वयम् एव बुद्ध्या यद् वच्मि तत् परिणतिं कुरु चित्तकोशे
कमलासारख्या डोळ्यांनो, मी हे सर्व तुला अगदी काळजीपूर्वक, मौल्यवान गोष्टीसारखे सांगितले आहे. आता स्वतःच्या समजुतीने निर्मळ ज्ञान जागृत कर आणि मी जे सांगितले ते आपल्या मनाच्या गाभ्यात रुजव.
इदानीं राजशार्दूल वस्तुसम्प्रतिपत्तये । शृणु विन्ध्येभवृत्तान्तविवृतिं स्मयकारिणीम्
राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजा, आता खरी वस्तुस्थिती समजून घेण्यासाठी, विंध्याच्या जंगलात घडलेल्या रम्य गोष्टीचे वर्णन ऐक.
यो ऽसौ विन्ध्यवने हस्ती सो ऽस्मिन् भूमितले भवान् । यौ वैराग्यविवेकौ ते तौ तस्य दशनौ शितौ
विंध्याच्या जंगलातील जो हत्ती आहे, तो या पृथ्वीवर तूच आहेस; आणि त्याचे दोन तीक्ष्ण सुळे म्हणजे तुझी वैराग्य आणि विवेक ही आहेत.
यश् चासौ वारणाक्रान्तितत्परो हस्तिपस् स्थितः । तद् अज्ञानं त्वदाक्रान्तितत्परं तव दुःखदम्
जसा हत्तीला वश करणारा एक महावत असतो, तसाच तुला वश करण्यासाठी असलेला अज्ञान हेच तुझे दुःख निर्माण करणारे आहे.
अतिशक्तो ऽप्य् अशक्तेन दुःखाद् दुःखं भयाद् भयम् । हस्ती हस्तिपकेनेव राजन् मौर्ख्येण नीयसे
राजा, जरी तुझ्यात खूप ताकद असली तरी, अशक्त माणसांनी तुला दुःखातून दुःखाकडे, भीतीतून भीतीकडे नेलं आहे. जसं हत्तीला त्याचा राखणारा हाकतो, तसंच मूर्खपणामुळे तू चालवला जातोस.
यल् लोहरज्जुसारेण वारणः परियन्त्रितः । तद् आशापाशजालेन भवान् आपदम् आगतः
जसं हत्तीला लोखंडाच्या साखळीने बांधून ठेवतात, तसंच तू देखील आशेच्या जाळ्यात अडकून संकटात सापडलास.
आशा हि लोहरज्जुभ्यो विषमा विपुला दृढा । कालेन क्षीयते लोहं तृष्णा तु परिवर्धते
खरं तर, इच्छा या लोखंडाच्या साखळीपेक्षा अधिक धोकादायक, मोठ्या आणि मजबूत असतात. काळाच्या ओघात लोखंड झिजतं, पण तृष्णा मात्र दिवसेंदिवस वाढतच जाते.
यद् बद्धं प्रेक्षते वैरी गजम् आराद् अलक्षितः । प्रेक्षते त्वां तद् अज्ञानं क्रीडार्थं बद्धम् एककम्
जसा एखादा शत्रू बांधलेल्या हत्तीला लपून पाहतो, तसंच अज्ञान तुला एकट्याला, खेळ म्हणून, बांधलेलं पाहत असतं.
यद् बभञ्ज गजश् शस्त्रशृङ्खलाजालबन्धनम् । तत् तत्याज भवान् भोगभूमिं राज्यम् अकण्टकम्
ज्या शस्त्रांच्या साखळ्या, जाळी आणि बेड्या हत्तीने फोडल्या, तीच सुखांची भूमी आणि काट्यांशिवायचं राज्य तुम्ही सोडलं.
कदाचित् सुकरं शस्त्रशृङ्खलाजालभेदनम् । न त्व् अस्य मनसस् साधो भोगाशाविनिवारणम्
कधी कधी शस्त्रांच्या साखळ्या आणि जाळी फोडणं सोपं असतं, पण हे सच्च्या माणसा, मनातील भोगाची इच्छा सोडणं तितकं सोपं नाही.
यद् इभे पाटयत्य् उच्चैर् बन्धं हस्तिपको ऽपतत् । त्वयि त्यजति तद् राज्यम् अज्ञानं पतितं क्षतम्
जसं हत्तीने आपली बेडी फाडली की हत्तीचा राखणारा खाली पडतो, तसंच तुम्ही राज्य सोडलं तेव्हा अज्ञानही पडून जखमी झालं.
यदा विरक्तः पुरुषो भोगाशां त्यक्तुम् इच्छति । तदा प्रकम्पते ऽज्ञानं छेद्यवृक्षपिशाचवत्
जेव्हा एखादा माणूस विरक्त होऊन भोगाची इच्छा सोडायचं ठरवतो, तेव्हा अज्ञान छाटायच्या झाडाला बांधलेल्या राक्षसासारखं थरथरू लागतं.
यदा विवेकी पुरुषो भोगान् सन्त्यज्य तिष्ठति । तदा पलायते ऽज्ञानं छिन्नवृक्षपिशाचवत्
जेव्हा विवेकी माणूस भोग सोडून ठामपणे उभा राहतो, तेव्हा अज्ञान जणू छाटलेल्या झाडावरून पिशाच्च पळून जावं तसं दूर पळतं.
भोगौघे नूनम् उन्मुक्ते पतत्य् अज्ञानम् अस्थिति । पादपे क्रकचच्छिन्ने कुलायस् तद्गतो यथा
खरंच, जेव्हा भोगांची लाट वळवली जाते, तेव्हा अज्ञान कोसळतं, जसं झाड छाटलं की त्यावरचं घरटं खाली पडतं.
यदा वनं प्रयातस् त्वं तदाज्ञानं क्षतं त्वया । पतितं सन् न विहतं मनस्त्यागमहासिना
जेव्हा तू वनात गेलास, तेव्हा अज्ञानाला तू जखमी केलंस; ते खाली पडलं खरं, पण मनाच्या त्यागाच्या मोठ्या तलवारीने ते पूर्णपणे नष्ट झालं नाही.
तेन भूयस् समुत्थाय स्मृत्वा परिभवः कृतः । तपःप्रपञ्चखाते ऽस्मिन् गहने त्वं नियोजितः
म्हणूनच, ते पुन्हा उभं राहून, झालेला अपमान आठवून, या कठीण तपस्येच्या जंगलात तुला गुंतवलं गेलं.
तदैवाघातयिष्यस् त्वं यद्य् अज्ञानं यदा पतत् । राज्यत्यागविधौ तत् त्वां नाहनिष्यत् क्षयं गतम्
त्याच क्षणी, जेव्हा अज्ञान निर्माण झालं, तेव्हा तू ते नष्ट केलं असतंस, तर राज्यत्यागाच्या वेळी ते अज्ञान आधीच संपलेलं असतं आणि त्याचा तुला काहीही त्रास झाला नसता.
यत् खातवलयस् तेन वैरिणा हस्तिनः कृतः । तत् तपोदुःखम् अतुलम् अज्ञानेन तवार्पितम्
तुला जे कठोर तपाचं दुःख सहन करावं लागलं, ते त्या शत्रू—म्हणजे हत्ती—याने खड्ड्याच्या कड्यांनी दिलं, आणि हे सर्व तुझ्या अज्ञानामुळेच तुझ्यावर ओढवलं; असं दुःख दुसरं कुठेच नाही.
यां तस्य राजसामग्रीं गजारेर् आहरन् नृपः । सा त्वदज्ञाननृपतेश् चित्तभूतिर् विसारिणी
त्या राजाने हत्तीच्या गुहेतून जी राजसंपत्ती आणली, ती खरंतर तुझ्या अज्ञानरुपी राजाच्या मनाचीच बाहेर फूटलेली अवस्था होती.
त्वं गजेन्द्रस् तपःखाते दीर्घे वनगतो ऽपि सन् । अज्ञानवैरिणा तेन निक्षिप्तस् तरसाचिति
तू हत्तींच्या राजासारखा दीर्घकाळ वनात तपस्येच्या खड्ड्यात राहिलास, पण हे सगळं अज्ञान या शत्रूने तुला जबरदस्तीने तिथे टाकलं होतं.
यत् खातवलयो बाललताभिर् अवगुण्ठितः । आवृतं तत् तपोदुःखम् ईषत्सज्जनवृत्तिभिः
बालपणीच्या कोवळ्या वेलींनी झाकलेले ते तपश्चर्येचे दुःख, थोड्याफार चांगल्या लोकांच्या वागणुकीमुळे काहीसे लपले होते.
इत्य् अद्यापि तपःखाते दुःखे ह्य् अस्मिन् सुदारुणे । स्थितो ऽसि पातालतले नृप बद्धो यथा बडिः
राजा, आजही तू या कठीण तपश्चर्येच्या खोल खड्ड्यात, जणू काही पाताळात अडकलेल्या माशासारखा, बांधलेला आहेस.