तस्यावच्छिन्नपाशस्य मूर्ध्नि तालतरो रिपुः । पपाताक्रमतस् स्वर्गं हरिर् मेरोर् बडेर् इव
ज्याचे सर्व बंधन तुटले होते, तो शत्रू पिंपळाच्या झाडाच्या टोकावरून खाली पडला, जसा हरि स्वर्ग मिळवताना मेरू किंवा बड या पर्वतावरून खाली पडला होता.
स पतन् पादपान् मोहाद् अप्राप्य करिणश् शिरः । पपातोर्ध्व्यां फलं पक्वं वाताहतम् इवाकुलः
तो पडताना, मोहामुळे अंध झाला होता, त्याला हत्तीचे डोके गाठता आले नाही, आणि तो गोंधळात खाली कोसळला, जसा वाऱ्याने हललेले पिकलेले फळ खाली पडते.
तं पुरः पतितं दृष्ट्वा महेभः करुणां ययौ । स्फुरत्स्फारगुणास् सन्तस् सन्ति तिर्यग्गताव् अपि
तो समोर पडलेला पाहून मोठ्या हत्तीच्या मनात दया आली; कारण ज्यांच्यात सद्गुण भरपूर असतात, ते सुद्धा खाली पडलेल्या माणसावर दया करतात.
पतितं दलयामीति किं नाम मम पौरुषम् । वारणो ऽपीति कलयन् न जघान च तं रिपुम्
'आधीच पडलेल्या माणसाला चिरडण्यात माझे काय शौर्य?' असे हत्तीने मनाशी विचार केले आणि 'मी हत्ती असून याला मारणे योग्य नाही' असे समजून त्याने त्या शत्रूला मारले नाही.
केवलं निगडव्यूहं विदार्याशु जगाम ह । विततं सेतुम् उत्सार्य विपुलौघ इवाम्भसः
त्याने फक्त त्या साखळ्यांची जाळी फोडली आणि पटकन निघून गेला, जणू काही मोठ्या पुराने धरण फोडून पाणी सगळीकडे पसरावे तसे.
तम् अनादृत्य मातङ्गो भङ्क्त्वा जालं जवाद् ययौ । विदार्य मेघसङ्घातं नभसीव दिवाकरः
त्याची काहीच पर्वा न करता, हत्तीने ते जाळे फोडले आणि वेगाने निघून गेला, जणू आकाशात सूर्य मेघांचा समूह फाडून पुढे जातो तसा.
गते गजे समुत्तस्थौ हस्तिपस् स्वस्थदेहधीः । गजेनैव समं तस्य व्यथा दूरतरं गता
हत्ती निघून गेल्यावर, महावत उठला आणि त्याचे शरीर व मन दोन्ही पूर्ववत झाले; हत्ती गेल्यावर त्याच्या वेदना देखील दूर निघून गेल्या.
प्रोत्तालतालविटपात् स तथा पतितो ऽपि सन् । न भेदम् आप दुर्भेदा मन्ये देहा दुरात्मनाम्
तो उंच ताडाच्या झाडावरून खाली पडला तरी त्याला काहीच इजा झाली नाही; वाईट माणसांची शरीरं तुटायला फार कठीण असतात असं मला वाटतं.
वर्धते प्रावृषीवाब्दः कुकार्येष्व् असतां बलम् । अतीवासीत् समुत्साही स गजाक्रमणे तदा
पावसाळ्यात नदी जशी फुगते, तशी वाईट माणसांची ताकद वाईट कृत्यांत वाढते. त्या वेळी तो अत्यंत उत्साहाने हत्तीवर हल्ला करण्यास सज्ज झाला.
वारणारिर् असिंहो ऽसौ गतेभो दुःखम् आययौ । आगत्योपगते ऽन्तर्धिं निधान इव निर्धनः
तो सिंह, जो हत्तीचा शत्रू होता, हत्ती निघून गेल्यावर खूपच उदास झाला. तो जेव्हा आला आणि हत्ती तिथे नव्हता, तेव्हा तो जणू रिकाम्या खजिन्याजवळ आलेला गरीब माणूस गायब होतो, तसा नाहीसा झाला.
सो ऽन्वियेष गजं यत्नाद् गुल्मकान्तरितं वने । पयोदपिहितं भोक्तुं राहुर् इन्दुम् इवाम्बरे
तो सिंह जंगलात झुडपांच्या आड लपलेल्या हत्तीला शोधू लागला, जसा राहू आकाशात ढगांनी झाकलेल्या चंद्राला गिळण्यासाठी शोधतो.
चिरेणालभतेभेन्द्रं कस्मिंश्चित् कानने स्थितम् । विश्राम्यन्तं तरुतले समराद् इव निर्गतम्
बराच वेळ शोधल्यानंतर, त्याला एका जंगलात झाडाखाली विश्रांती घेत असलेला हत्तींचा राजा सापडला, जणू तो युद्धातून बाहेर पडून शांत बसला आहे.
अथ यत्र स्थितो नागस् तत्र तद्बन्धनक्षमम् । परया राजसामग्र्या गजलम्पटरूपया
मग ज्या ठिकाणी हत्ती उभा होता, तिथे त्याने हत्ती पकडण्यासाठी योग्य असा फंदा, उत्तम राजकीय कौशल्याने आणि हत्ती मिळवण्याच्या लालसेने, तयार केला.
स खातवलयं चक्रे हस्तिपः कानने नवम् । सर्वदिक्कं विधिर् भूमौ समुद्रवलयं यथा
त्या शिकाऱ्याने जंगलात एक नवीन खड्डा खोदला आणि त्याच्या भोवती खंदक केला, जणू काही समुद्राने पृथ्वीला वेढले आहे तसा सर्व बाजूंनी तो मांडला.
उपर्य् अस्थगयज् जीर्णलतौघेन स तं शठः । शून्यं तन्वभ्रजालेन शरत्काल इवाम्बरम्
त्या चलाखाने वरून तो खड्डा वाळलेल्या वेलांनी झाकला आणि पातळ जाळ्याने तो रिकामा भासत असे, जसा शरद ऋतूत आकाश निर्मळ दिसते.
दिनैः कतिपयैर् एव वारणो विहरन् वने । तस्मिन् निपतितः खाते शुष्काब्धाव् इव पर्वतः
काहीच दिवसांत, हत्ती जंगलात फिरताना त्या खड्ड्यात पडला, जणू एखादा डोंगर सुकलेल्या समुद्रात कोसळावा.
व्रजन् सर्पाकृतौ कूपे पातालतलभीषणे । खाते शुष्काब्धिखाताभे गजरत्नसमुद्गके
पुढे जात असताना तो हत्ती सर्पासारख्या आकाराच्या, पाताळासारख्या भीषण अशा विहिरीत पडला. ती विहीर जणू कोरड्या समुद्राच्या खड्ड्यासारखी होती आणि हत्तीच्या मौल्यवान रत्नांसाठी एखाद्या पेटीसारखी होती.
इति भूयो दृढं बद्धस् तेन हस्तिपकेन सः । तिष्ठत्य् अद्यापि दुःखेन भूसद्मनि यथा बडिः
त्या हत्ती पकडणाऱ्याने पुन्हा घट्ट बांधल्यामुळे तो हत्ती अजूनही दुःखातच राहिला आहे, जणू काही कोरड्या जमिनीवर पडलेल्या माशासारखा.
अहनिष्यत् पुरैवासौ यद्य् अग्रोपगतं रिपुम् । तन् नालप्स्यत तद् दुःखं गजः खातनिबन्धनम्
जर त्याने सुरुवातीलाच जवळ येणाऱ्या शत्रूचा नाश केला असता, तर त्या हत्तीला खड्ड्यात बांधल्या जाण्याचे ते दुःख भोगावे लागले नसते.
मौर्ख्याद् आगामिनं कालं वर्तमानक्रियाक्रमैः । अशोधयन् नरो दुःखं याति विन्ध्यगजो यथा
जो मनुष्य मूर्खपणाने वर्तमानातील कृतींनी भविष्यात येणाऱ्या काळाचा विचार करत नाही, तो विंध्य पर्वतातील त्या हत्तीप्रमाणे दुःखाला जातो.
मुक्तो ऽस्मि शस्त्रनिगडाद् इति तुष्टो ऽपि वारणः । दूरस्थो ऽपि पुनर् बद्धो मौर्ख्यं क्वेव न बाधते
हत्तीला जेव्हा शस्त्राच्या साखळ्यांतून सुटलो असं वाटतं, तेव्हा तो खूश होतो; पण दूर असतानाही तो पुन्हा बांधला जातो. मूर्खपणा कुठे त्रास देत नाही असं आहे का?
मौर्ख्यं निबन्धनम् अवैहि परं महात्मन् बन्धो न बन्ध इह चेतसि तद्वियुक्ते । आत्मोदये त्रिजगद् आत्ममयं समस्तम् अश्वे स्थितस्य सहया ननु सर्वभूमिः
हे महात्म्या, मूर्खपणाच खरं बंधन आहे असं समज. मन त्या मूर्खपणापासून मोकळं असेल तर इथे बंधन उरत नाही. आत्मा जागृत झाला की, हे तिन्ही जग आपल्याच स्वरूपात दिसू लागतं; जसं घोड्यावर बसलेल्या माणसाला सगळी जमीन सहज मिळते.
मणिसाधनवन्येभबन्धनाद्य् अमरात्मज । सूचितं सत्कथाजालं पुनर् मे प्रकटीकुरु
अमरात्मज, तू मणी, साधन, जंगली हत्ती आणि बंधन यांची गोष्ट सांगितलीस; आता या उत्तम गोष्टींचं जाळं मला पुन्हा स्पष्ट करून सांग.
वाक्यार्थदृष्टेर् निष्पत्त्या हृद्गृहे चित्तभित्तिषु । शृणुष्व सत्कथाचित्रं चित्रम् उन्मीलयामि ते
शब्दांचा अर्थ आणि त्याचा परिणाम, हृदयाच्या घरात, मनाच्या भिंतींवर — हे सर्व लक्षात घेऊन, तू ऐक, मी तुला ही अद्भुत आणि उत्तम गोष्ट उलगडून सांगतो.
यो ऽसौ शास्त्रार्थकुशलस् तत्त्वज्ञाने त्व् अपण्डितः । रत्नसंसाधने प्रोक्तस् स त्वम् एव महीपते
जो शास्त्रार्थात पारंगत आहे, पण सत्यज्ञानात अजाण आहे, तो जणू रत्न गोळा करतो आहे असं म्हणतात. राजन, तो तूच आहेस.
तज्ज्ञो भवसि शास्त्रेषु रविर् मेरुतटेष्व् इव । तत्त्वज्ञाने तु विश्रान्तो न त्वं दृषद् इवाम्बरे
तू शास्त्रात तज्ञ आहेस, जसा सूर्य मेरूच्या शिखरांवर असतो; पण सत्यज्ञानात मात्र तू स्थिर नाहीस, जसा दगड आकाशात नसतो.
विद्धि चिन्तामणिं साधो सर्वत्यागम् अकृत्रिमम् । तम् अन्तं सर्वदुःखानां संसाधयसि शुद्धधीः
हे सज्जना, सर्वस्वाचा निःस्वार्थ त्याग हाच खरी चिंतामणी आहे असं समज. शुद्ध मनाने तू सर्व दुःखांचा शेवट गाठतोस.
सर्वत्यागेन शुद्धेन सर्वम् आसाद्यते ऽनघ । सर्वत्यागो हि साम्राज्यं किं चिन्तामणिना भवेत्
शुद्ध मनाने सर्वस्वाचा त्याग केला तर सर्व काही मिळतं, हे पापरहित. कारण पूर्ण त्यागाचं साम्राज्य मिळाल्यावर चिंतामणीचं काय करायचं?
सिद्धस् स सर्वसन्त्यागस् साधो संसाधितस् तव । खर्वीकुर्वञ् जगद्भूतिं विन्ध्यस्यात्मोदयो यथा
तुम्ही सर्व प्रकारच्या त्यागात सिद्ध झाला आहात, हे सज्जनहो, आणि सर्व काही साध्य केले आहे. जसा विंध्य पर्वताचा उदय त्याच्या उंचीला कमी करतो, तसाच तुम्ही या जगाच्या वैभवाला लहान केले आहे.
सन्त्यक्तं भवता राज्यं सदारधनबान्धवम् । ब्रह्मणेव जगत्सर्गव्यापारस् स्वनिशागमे
तुम्ही राज्य, पत्नी, धन आणि नातेवाईक हे सर्व सोडून दिले आहे; जसा ब्रह्मदेव रात्रीच्या शेवटी जगाच्या सृष्टीचे कार्य थांबवतो.