दुःखानि मौर्ख्यविभवेन भवन्ति यानि नैवापदा न च जरामरणेन तानि । सर्वापदां शिरसि तिष्ठति मौर्ख्यम् एकं कृष्णं जनस्य वपुषाम् इव केशजालम्
अज्ञानाच्या संपत्तीमुळे होणारी दुःखे कोणत्याही संकटामुळे, वयामुळे किंवा मृत्युमुळे येत नाहीत; अज्ञान हेच सर्व दुःखांवर राज्य करते, जसे लोकांच्या अंगावर काळे केस असतात.
अथेमम् अपरं रम्यं वृत्तान्तं शृणु भूपते । परं प्रबोधनं बुद्धेस् साधो सदृशम् आत्मनः
राजा, आता हे दुसरे रम्य कथानक ऐक, जे बुद्धीला जागृत करणारे आहे आणि तुझ्यासारख्या सज्जन पुरुषाला योग्य आहे.
अस्ति विन्ध्यवने हस्ती महायूथपयूथपः । अगस्त्यरुद्धया वृद्ध्या विन्ध्येनेवैधितस् स्वतः
विंध्याच्या जंगलात एक मोठा हत्ती आहे, तो आपल्या कळपाचा प्रमुख आहे. तो अगस्ती ऋषींनी थांबवलेल्या विंध्य पर्वतासारखा, स्वतःच्या सामर्थ्याने फार मोठा झालेला आहे.
वज्राश्रिविषमौ दीर्घौ स्तस् तस्य दशनौ शितौ । कल्पानलशिखातुल्यौ सुमेरून्मूलनक्षमौ
त्याचे दोन सुळे अतिशय लांब, वज्रासारखे टोकदार आणि विषारी सापांसारखे आहेत. त्या सुळे कल्पांताच्या ज्वाळेसारखे तेजस्वी आहेत आणि सुमेरू पर्वत उपटून टाकण्याइतके सामर्थ्य त्यांच्यात आहे.
स बद्धो लोहजालेन हस्तिपेन च्छलादितः । मुनीन्द्रेणेव विन्ध्याद्रिर् उपेन्द्रेणेव वा बडिः
तो हत्ती लोखंडी साखळ्यांनी बांधला गेला आणि हत्तीपालाने फसवला, जसा विंध्य पर्वत ऋषीमुनींनी थांबवला किंवा उपेंद्राने बडी राक्षसाला जिंकले.
निबद्धो यन्त्रणापाशशस्त्रकुम्भार्पितो गजः । तां जगाम व्यथां वीरो न वाग्गोचरम् एति या
त्या हत्तीला बेड्या, दोऱ्या आणि शस्त्रांनी बांधून एका बंदिस्त जागेत ठेवले. त्याने जे दुःख भोगले, ते शब्दांत सांगता येणार नाही इतके मोठे होते.
रिपौ हस्तिपके दूराद् गुप्तं पश्यति वारणः । अयस्समुद्गके तस्मिन् निनाय दिवसत्रयम्
हत्तीने दूरवरून आपला शत्रू, म्हणजे हाताळणारा, लपलेला आहे हे पाहिलं; त्या लोखंडी पिंजऱ्यात तो तीन दिवस राहिला.
खेदान् निगडनिर्भेदयत्नवान् स झणज्झणम् । चकार किङ्किणीक्वाणम् उपोद्घातै रथो यथा
शृंखला तोडण्याचा आटोकाट प्रयत्न करत असताना, त्याने जोरात आवाज केला, जणू काही गाडीत घण घातल्यावर किणकिणाट होतो तसा.
दन्ताभ्यां यत्नतस् ताभ्यां मुहूर्तद्वितयेन सः । बभञ्ज शृङ्खलाजालं स्वर्गार्गडम् इवासुरः
दोन्ही सुळ्यांनी, पूर्ण ताकद लावून, दोन क्षणातच त्याने त्या साखळ्यांचा जाळ तोडला, जणू एखादा दैत्य स्वर्गाचे दरवाजे फोडतो तसा.
तं तस्य निगडच्छेदम् अपश्यद् दूरतो रिपुः । बडेस् स्वर्गावदलनं हरिर् मेरुतटाद् इव
दूरवरून त्याचा शत्रू त्याने शृंखला तोडताना पाहत होता, जसा हरिने मेरू पर्वताच्या उतारावरून बडी दैत्याने स्वर्गाचे दरवाजे फोडताना पाहिला.
तस्यावच्छिन्नपाशस्य मूर्ध्नि तालतरो रिपुः । पपाताक्रमतस् स्वर्गं हरिर् मेरोर् बडेर् इव
ज्याचे सर्व बंधन तुटले होते, तो शत्रू पिंपळाच्या झाडाच्या टोकावरून खाली पडला, जसा हरि स्वर्ग मिळवताना मेरू किंवा बड या पर्वतावरून खाली पडला होता.
स पतन् पादपान् मोहाद् अप्राप्य करिणश् शिरः । पपातोर्ध्व्यां फलं पक्वं वाताहतम् इवाकुलः
तो पडताना, मोहामुळे अंध झाला होता, त्याला हत्तीचे डोके गाठता आले नाही, आणि तो गोंधळात खाली कोसळला, जसा वाऱ्याने हललेले पिकलेले फळ खाली पडते.
तं पुरः पतितं दृष्ट्वा महेभः करुणां ययौ । स्फुरत्स्फारगुणास् सन्तस् सन्ति तिर्यग्गताव् अपि
तो समोर पडलेला पाहून मोठ्या हत्तीच्या मनात दया आली; कारण ज्यांच्यात सद्गुण भरपूर असतात, ते सुद्धा खाली पडलेल्या माणसावर दया करतात.
पतितं दलयामीति किं नाम मम पौरुषम् । वारणो ऽपीति कलयन् न जघान च तं रिपुम्
'आधीच पडलेल्या माणसाला चिरडण्यात माझे काय शौर्य?' असे हत्तीने मनाशी विचार केले आणि 'मी हत्ती असून याला मारणे योग्य नाही' असे समजून त्याने त्या शत्रूला मारले नाही.
केवलं निगडव्यूहं विदार्याशु जगाम ह । विततं सेतुम् उत्सार्य विपुलौघ इवाम्भसः
त्याने फक्त त्या साखळ्यांची जाळी फोडली आणि पटकन निघून गेला, जणू काही मोठ्या पुराने धरण फोडून पाणी सगळीकडे पसरावे तसे.
तम् अनादृत्य मातङ्गो भङ्क्त्वा जालं जवाद् ययौ । विदार्य मेघसङ्घातं नभसीव दिवाकरः
त्याची काहीच पर्वा न करता, हत्तीने ते जाळे फोडले आणि वेगाने निघून गेला, जणू आकाशात सूर्य मेघांचा समूह फाडून पुढे जातो तसा.
गते गजे समुत्तस्थौ हस्तिपस् स्वस्थदेहधीः । गजेनैव समं तस्य व्यथा दूरतरं गता
हत्ती निघून गेल्यावर, महावत उठला आणि त्याचे शरीर व मन दोन्ही पूर्ववत झाले; हत्ती गेल्यावर त्याच्या वेदना देखील दूर निघून गेल्या.
प्रोत्तालतालविटपात् स तथा पतितो ऽपि सन् । न भेदम् आप दुर्भेदा मन्ये देहा दुरात्मनाम्
तो उंच ताडाच्या झाडावरून खाली पडला तरी त्याला काहीच इजा झाली नाही; वाईट माणसांची शरीरं तुटायला फार कठीण असतात असं मला वाटतं.
वर्धते प्रावृषीवाब्दः कुकार्येष्व् असतां बलम् । अतीवासीत् समुत्साही स गजाक्रमणे तदा
पावसाळ्यात नदी जशी फुगते, तशी वाईट माणसांची ताकद वाईट कृत्यांत वाढते. त्या वेळी तो अत्यंत उत्साहाने हत्तीवर हल्ला करण्यास सज्ज झाला.
वारणारिर् असिंहो ऽसौ गतेभो दुःखम् आययौ । आगत्योपगते ऽन्तर्धिं निधान इव निर्धनः
तो सिंह, जो हत्तीचा शत्रू होता, हत्ती निघून गेल्यावर खूपच उदास झाला. तो जेव्हा आला आणि हत्ती तिथे नव्हता, तेव्हा तो जणू रिकाम्या खजिन्याजवळ आलेला गरीब माणूस गायब होतो, तसा नाहीसा झाला.
सो ऽन्वियेष गजं यत्नाद् गुल्मकान्तरितं वने । पयोदपिहितं भोक्तुं राहुर् इन्दुम् इवाम्बरे
तो सिंह जंगलात झुडपांच्या आड लपलेल्या हत्तीला शोधू लागला, जसा राहू आकाशात ढगांनी झाकलेल्या चंद्राला गिळण्यासाठी शोधतो.
चिरेणालभतेभेन्द्रं कस्मिंश्चित् कानने स्थितम् । विश्राम्यन्तं तरुतले समराद् इव निर्गतम्
बराच वेळ शोधल्यानंतर, त्याला एका जंगलात झाडाखाली विश्रांती घेत असलेला हत्तींचा राजा सापडला, जणू तो युद्धातून बाहेर पडून शांत बसला आहे.
अथ यत्र स्थितो नागस् तत्र तद्बन्धनक्षमम् । परया राजसामग्र्या गजलम्पटरूपया
मग ज्या ठिकाणी हत्ती उभा होता, तिथे त्याने हत्ती पकडण्यासाठी योग्य असा फंदा, उत्तम राजकीय कौशल्याने आणि हत्ती मिळवण्याच्या लालसेने, तयार केला.
स खातवलयं चक्रे हस्तिपः कानने नवम् । सर्वदिक्कं विधिर् भूमौ समुद्रवलयं यथा
त्या शिकाऱ्याने जंगलात एक नवीन खड्डा खोदला आणि त्याच्या भोवती खंदक केला, जणू काही समुद्राने पृथ्वीला वेढले आहे तसा सर्व बाजूंनी तो मांडला.
उपर्य् अस्थगयज् जीर्णलतौघेन स तं शठः । शून्यं तन्वभ्रजालेन शरत्काल इवाम्बरम्
त्या चलाखाने वरून तो खड्डा वाळलेल्या वेलांनी झाकला आणि पातळ जाळ्याने तो रिकामा भासत असे, जसा शरद ऋतूत आकाश निर्मळ दिसते.
दिनैः कतिपयैर् एव वारणो विहरन् वने । तस्मिन् निपतितः खाते शुष्काब्धाव् इव पर्वतः
काहीच दिवसांत, हत्ती जंगलात फिरताना त्या खड्ड्यात पडला, जणू एखादा डोंगर सुकलेल्या समुद्रात कोसळावा.
व्रजन् सर्पाकृतौ कूपे पातालतलभीषणे । खाते शुष्काब्धिखाताभे गजरत्नसमुद्गके
पुढे जात असताना तो हत्ती सर्पासारख्या आकाराच्या, पाताळासारख्या भीषण अशा विहिरीत पडला. ती विहीर जणू कोरड्या समुद्राच्या खड्ड्यासारखी होती आणि हत्तीच्या मौल्यवान रत्नांसाठी एखाद्या पेटीसारखी होती.
इति भूयो दृढं बद्धस् तेन हस्तिपकेन सः । तिष्ठत्य् अद्यापि दुःखेन भूसद्मनि यथा बडिः
त्या हत्ती पकडणाऱ्याने पुन्हा घट्ट बांधल्यामुळे तो हत्ती अजूनही दुःखातच राहिला आहे, जणू काही कोरड्या जमिनीवर पडलेल्या माशासारखा.
अहनिष्यत् पुरैवासौ यद्य् अग्रोपगतं रिपुम् । तन् नालप्स्यत तद् दुःखं गजः खातनिबन्धनम्
जर त्याने सुरुवातीलाच जवळ येणाऱ्या शत्रूचा नाश केला असता, तर त्या हत्तीला खड्ड्यात बांधल्या जाण्याचे ते दुःख भोगावे लागले नसते.
मौर्ख्याद् आगामिनं कालं वर्तमानक्रियाक्रमैः । अशोधयन् नरो दुःखं याति विन्ध्यगजो यथा
जो मनुष्य मूर्खपणाने वर्तमानातील कृतींनी भविष्यात येणाऱ्या काळाचा विचार करत नाही, तो विंध्य पर्वतातील त्या हत्तीप्रमाणे दुःखाला जातो.