बभूव मणिराजेन्द्रे न तु निश्चयवान् असौ । राज्ये झगिति सम्प्राप्ते सुदीन इव पामरः
ते रत्न रत्नांचा राजा झाले, पण तो स्वतः मात्र ठाम राहिला नाही—राज्य अचानक मिळाले तेव्हा तो अगदी दीन आणि निराश माणसासारखा झाला.
इदं सञ्चिन्तयाम् आस मनसा स्मयशालिना । सम्प्राप्तोपेक्षया दीर्घदुःखसम्भ्रमभाविना
ही गोष्ट घडली तेव्हा त्याच्या मनात हसू येत विचार करू लागला—अचानक मिळालेल्या या गोष्टीमुळे पुढे दीर्घ काळ दुःख आणि गोंधळ येईल असे त्याला वाटू लागले.
अयं मणिर् मणिर् नायं मणिश् चेत् तद् भवेन् न सः । स्पृशामि न स्पृशाम्य् एनं कदाचित् स्पर्शतो व्रजेत्
हा रत्न आहे का, की नाही? जर हे खरेच रत्न असेल, तर ते वेगळेच असावे. कधी मी याला स्पर्श करतो, कधी करत नाही—कदाचित स्पर्श केल्यावर ते नाहीसे होईल.
नैतावतैव कालेन मणीन्द्रः किल सिध्यति । यत्नेनाजीवितान्तेन सिध्यतीत्य् आगमक्रमः
असं म्हणतात की इतक्या थोड्या वेळात रत्नांचा स्वामी मिळत नाही; परंपरेनुसार, अखेरपर्यंत सातत्याने प्रयत्न केल्यावरच तो मिळतो.
क्रियानिकूणितेनाक्ष्णा लोलालाततलोपमम् । रत्नालोकं प्रपश्यामि द्विचन्द्रत्वम् इव भ्रमात्
कृतीने डोळे बारीक करून, कपाळ हलवत मी त्या रत्नाचा तेजस्वी प्रकाश पाहतो—जणू भ्रमामुळे दोन चंद्र दिसतात तसं.
कुत एतावती स्फीता भाग्यसम्पन् ममातता । अधुनैव यद् आप्नोमि मणीन्द्रं सर्वसिद्धिदम्
माझ्या नशिबात एवढं मोठं भाग्य कुठून आलं, की आज मला सर्व सिद्धी देणारं हे रत्न मिळालं?
केचिद् एव महान्तस् ते महाभाग्या भवन्ति हि । येषाम् अल्पेन कालेन प्रयान्त्य् अभिमुखं श्रियः
त्यांपैकी फार थोडेच लोक खरे मोठे आणि अत्यंत भाग्यवान असतात, ज्यांच्याकडे थोड्याच वेळात समृद्धी आपोआप येते.
अहम् अल्पतपास् साधुर् वराको मानुषः किल । सिद्धयः कथम् आयान्ति माम् अभाग्यैकभाजनम्
मी फारसा तप केलेला नाही, एक साधा माणूस आहे असं म्हणतात; मग मला, ज्याचं नशीबच वाईट आहे, सिद्धी कशा मिळतील?
एवं विकल्पसङ्कल्पैश् चिरम् अज्ञः परामृशन् । न मणिग्रहणे यत्नम् अकरोन् मौर्ख्यमोहितः
अशा शंका आणि विचारांत गुंतून, तो अज्ञानी माणूस खूप काळ काहीच प्रयत्न करत नाही; मूर्खपणामुळे त्याने रत्न मिळवण्याचा यत्नच केला नाही.
न यदा येन लब्धव्यं न तत् प्राप्नोत्य् असौ तदा । चिन्तामणिर् अवाप्तो ऽपि दुर्धिया हेलयोज्झितः
जेव्हा एखादी गोष्ट त्या वेळेला किंवा त्या मार्गाने मिळायची नसते, तेव्हा ती मिळत नाही; अगदी चिंतामणी मिळाली तरी, मंदबुद्धी माणूस ती दुर्लक्ष करून टाकून देतो.
इति तस्मिन् स्थिते यातो मणिर् उड्डीय सिद्धयः । त्यजन्ति ह्य् अवमन्तारं शरा गुणम् इवोज्झिताः
त्या ठिकाणी तो असताना, तो रत्न उडून गेले आणि त्या सिद्धीही निघून गेल्या. जसा धनुष्याचा दोर सोडल्यावर बाण खाली पडतात, तसंच जो आदर करत नाही, त्याला त्या शक्ती सोडून जातात.
हृत्वा प्राक्सम्पदः पुंसस् स यातस् सिद्धयः किल । आगतास् सम्प्रयच्छन्ति सर्वं याता हरन्त्य् अलम्
आधी त्या सिद्धींनी त्या माणसाची संपत्ती घेतली आणि मग निघून गेल्या. त्या येतात तेव्हा सर्व काही देतात, पण जाताना मात्र सर्व काही घेऊन जातात.
पुमान् भूयः क्रियायत्नं चक्रे रत्नेन्द्रसाधने । नोद्विजन्ते हि कार्येषु जना अध्यवसायिनः
तो माणूस पुन्हा एकदा ते श्रेष्ठ रत्न मिळवण्यासाठी प्रयत्न करू लागला. कारण ठाम निर्धार असलेल्या लोकांना काम करताना कधीही भीती वाटत नाही.
ददर्शाथ कचद्रूपं काचखण्डम् अपण्डितः । हसद्भिर् वञ्चकैस् सिद्धैः पुरस् त्यक्तम् अलक्षितैः
नंतर त्या अज्ञानी माणसाला रत्नासारखं दिसणारं काचाचं तुकडा दिसला, जो त्या सिद्ध लोकांनी हसत-हसत, कुणाच्याही लक्षात न येता टाकून दिला होता.
अयं चिन्तामणिर् इति मूढस् तस्मिन् स वस्तुताम् । बुबुधे मोहितो ह्य् अज्ञो मृदं हेमेति पश्यति
मूढ माणूस 'हा चिंतामणी आहे' असं समजतो आणि अज्ञानामुळे गोंधळतो; तो साध्या मातीला सोनं म्हणतो.
अष्टौ षष्टिं द्विषन् मित्रं रज्जुं सर्पं स्थलं जलम् । चन्द्रौ द्वौ कुरुते चित्ते शिशोर् मोहो ऽमृतं विषम्
लहान मुलाच्या मनात आठ ऐवजी अडुसष्ट वाटतात, शत्रू मित्र वाटतो, दोरी साप वाटते, कोरडं जमीन पाणी वाटतं; दोन चंद्र दिसतात, अमृत विष वाटतं, आणि मोहाचं राज्य असतं.
तं दग्धमणिम् आदाय प्राक्तनीं स श्रियं जहौ । सर्वं चिन्तामणेर् अस्मात् प्राप्यते किं धनैर् इति
तो जळालेला मणी घेऊन आपल्या जुन्या संपत्तीचा त्याग करतो, 'या चिंतामणीमुळे सर्व काही मिळू शकतं—मग पैशाची काय गरज?' असं तो समजतो.
देशो ऽयम् असुखो रूक्षो जनैः पापिभिर् आवृतः । किं तद् गेहं हतप्रायं के नाम मम बन्धवः
ही जमीन दुःखी आणि कोरडी आहे, पापी लोकांनी भरलेली आहे; ते घर जवळजवळ उद्ध्वस्त झालंय, आणि माझे नातेवाईक कोण आहेत असं वाटतं.
दूरं गत्वा यथाकामं सुखं तिष्ठामि सम्पदा । इत्य् आदाय मणिं मूढश् शून्यं काननम् आययौ
दूरवर गेल्यावर, मी हवे तसे सुखाने राहीन, सर्व संपत्ती मिळवीन — असे मनात धरून, त्या मूर्खाने तो मणी घेतला आणि रिकाम्या जंगलात गेला.
तत्र काचदलेनासौ तेन ताम् आपदं ययौ । कज्जलाद्रेर् इव निशा मौर्ख्यस्यैवाङ्ग या समा
तेथे, त्या काचाच्या तुकड्यामुळे, तो संकटात सापडला; जशी काळ्या डोंगरावर रात्र पसरते, तशीच अज्ञानाची काळोखी असते.
दुःखानि मौर्ख्यविभवेन भवन्ति यानि नैवापदा न च जरामरणेन तानि । सर्वापदां शिरसि तिष्ठति मौर्ख्यम् एकं कृष्णं जनस्य वपुषाम् इव केशजालम्
अज्ञानाच्या संपत्तीमुळे होणारी दुःखे कोणत्याही संकटामुळे, वयामुळे किंवा मृत्युमुळे येत नाहीत; अज्ञान हेच सर्व दुःखांवर राज्य करते, जसे लोकांच्या अंगावर काळे केस असतात.
अथेमम् अपरं रम्यं वृत्तान्तं शृणु भूपते । परं प्रबोधनं बुद्धेस् साधो सदृशम् आत्मनः
राजा, आता हे दुसरे रम्य कथानक ऐक, जे बुद्धीला जागृत करणारे आहे आणि तुझ्यासारख्या सज्जन पुरुषाला योग्य आहे.
अस्ति विन्ध्यवने हस्ती महायूथपयूथपः । अगस्त्यरुद्धया वृद्ध्या विन्ध्येनेवैधितस् स्वतः
विंध्याच्या जंगलात एक मोठा हत्ती आहे, तो आपल्या कळपाचा प्रमुख आहे. तो अगस्ती ऋषींनी थांबवलेल्या विंध्य पर्वतासारखा, स्वतःच्या सामर्थ्याने फार मोठा झालेला आहे.
वज्राश्रिविषमौ दीर्घौ स्तस् तस्य दशनौ शितौ । कल्पानलशिखातुल्यौ सुमेरून्मूलनक्षमौ
त्याचे दोन सुळे अतिशय लांब, वज्रासारखे टोकदार आणि विषारी सापांसारखे आहेत. त्या सुळे कल्पांताच्या ज्वाळेसारखे तेजस्वी आहेत आणि सुमेरू पर्वत उपटून टाकण्याइतके सामर्थ्य त्यांच्यात आहे.
स बद्धो लोहजालेन हस्तिपेन च्छलादितः । मुनीन्द्रेणेव विन्ध्याद्रिर् उपेन्द्रेणेव वा बडिः
तो हत्ती लोखंडी साखळ्यांनी बांधला गेला आणि हत्तीपालाने फसवला, जसा विंध्य पर्वत ऋषीमुनींनी थांबवला किंवा उपेंद्राने बडी राक्षसाला जिंकले.
निबद्धो यन्त्रणापाशशस्त्रकुम्भार्पितो गजः । तां जगाम व्यथां वीरो न वाग्गोचरम् एति या
त्या हत्तीला बेड्या, दोऱ्या आणि शस्त्रांनी बांधून एका बंदिस्त जागेत ठेवले. त्याने जे दुःख भोगले, ते शब्दांत सांगता येणार नाही इतके मोठे होते.
रिपौ हस्तिपके दूराद् गुप्तं पश्यति वारणः । अयस्समुद्गके तस्मिन् निनाय दिवसत्रयम्
हत्तीने दूरवरून आपला शत्रू, म्हणजे हाताळणारा, लपलेला आहे हे पाहिलं; त्या लोखंडी पिंजऱ्यात तो तीन दिवस राहिला.
खेदान् निगडनिर्भेदयत्नवान् स झणज्झणम् । चकार किङ्किणीक्वाणम् उपोद्घातै रथो यथा
शृंखला तोडण्याचा आटोकाट प्रयत्न करत असताना, त्याने जोरात आवाज केला, जणू काही गाडीत घण घातल्यावर किणकिणाट होतो तसा.
दन्ताभ्यां यत्नतस् ताभ्यां मुहूर्तद्वितयेन सः । बभञ्ज शृङ्खलाजालं स्वर्गार्गडम् इवासुरः
दोन्ही सुळ्यांनी, पूर्ण ताकद लावून, दोन क्षणातच त्याने त्या साखळ्यांचा जाळ तोडला, जणू एखादा दैत्य स्वर्गाचे दरवाजे फोडतो तसा.
तं तस्य निगडच्छेदम् अपश्यद् दूरतो रिपुः । बडेस् स्वर्गावदलनं हरिर् मेरुतटाद् इव
दूरवरून त्याचा शत्रू त्याने शृंखला तोडताना पाहत होता, जसा हरिने मेरू पर्वताच्या उतारावरून बडी दैत्याने स्वर्गाचे दरवाजे फोडताना पाहिला.