साधूनां समदृष्टीनां परिप्रश्नेन सेवया । सङ्गमेन च सा युक्तिर् लभ्यते मुच्यते यया
समदृष्टी असलेल्या साधूंच्या संगतीत, त्यांना विचारून आणि त्यांची सेवा करून, जी युक्ती मिळते, तीच खऱ्या अर्थाने मुक्ती देते.
मा नराधमवद् ग्रासं भुञ्जानो वनकोटरे । तिष्ठावष्टब्धदुश्चेष्टो धराविवरकीटवत्
सर्वात नीच माणसासारखा, वनाच्या गुहेत बसून, फक्त अन्न खात राहू नकोस आणि पृथ्वीच्या भोकातल्या किड्यासारखा निश्चेष्ट राहू नकोस.
कान्तया देवरूपिण्या तयैवं प्रतिबोधितः । अस्रुपूर्णमुखो वाक्यं शिखिध्वज उवाच ह
ती देवतेसारखी माझी प्रिया मला अशा रीतीने जागी करून, अश्रूंनी भरलेल्या चेहऱ्याने शिखिध्वज म्हणाला:
अहो ऽवबोधितो ऽस्म्य् अद्य चिरात् सुरसुत त्वया । मौर्ख्याद् आर्यसमासङ्गमुक्तो ऽहम् अवसं वने
अगं सुरसुते, किती दिवसांनी तू मला खऱ्या अर्थाने जागं केलंस! माझ्या मूर्खपणामुळे मी चांगल्या संगतीपासून दूर पडलो आणि या जंगलात असहाय्य झालो.
अहो नु मे क्षयं यातं मोहध्वान्तम् अशेषतः । यत् त्वम् एवं समागत्य सम्प्रबोधयसीह माम्
खरंच, तुझ्या या येण्यामुळे आणि मला जागं केल्यामुळे माझ्या मनातलं सगळं अज्ञानाचं अंधार पूर्णपणे नाहीसं झालं.
गुरुस् त्वं मे पिता त्वं मे मित्रं त्वं मे वरानन । शिष्यो नमस्करोम्य् अग्रे पादौ तव कृपां कुरु
तूच माझा गुरु आहेस, तूच माझा वडील आहेस, तूच माझा मित्र आहेस, हे सुंदर मुखवाली! मी तुझ्या पायांपुढे शिष्य म्हणून नमस्कार करतो, कृपया माझ्यावर दया कर.
यद् उदारतमं वेत्सि यस्मिञ् ज्ञाते न शोच्यते । भवामि निर्वृतो येन तद् ब्रह्मोपदिशाशु मे
तुम्हाला जे श्रेष्ठ आणि सर्वोच्च ज्ञान माहीत आहे, जे जाणल्यावर दुःख उरत नाही आणि ज्यामुळे मन पूर्णपणे समाधानी होते, ते ब्रह्मज्ञान मला लवकर शिकवा.
घटज्ञानादयो ज्ञानविभवास् सन्त्य् अनेकशः । ज्ञानानां परमं ज्ञानं कतरत् तारकं भवेत्
मडक्याचं ज्ञान वगैरे अशी अनेक प्रकारची ज्ञानं आहेत; या सर्व ज्ञानांमध्ये खरं मुक्ती देणारं आणि सर्वोच्च ज्ञान कोणतं आहे?
यद्य् उपादेयवाक्यो ऽहं राजर्षे तद् वदामि ते । यथाज्ञानम् इदं किञ्चिन् न वक्ष्ये स्थाणुकाकवत्
राजर्षी, जर मी शिकण्यास योग्य असेन तर मी तुला ते सांगतो; नाहीतर झाड किंवा दगड जसं काहीच बोलत नाही, तसं मीही काही बोलणार नाही.
अनुपादेयवाक्यस्य वक्तुः पृष्टस्य लीलया । फलन्त्य् अफलतां वाचस् तमसीवाक्षिसंविदः
जेव्हा कुणी सहजपणे विचारलेल्या आणि स्वीकारायच्या नसलेल्या गोष्टींबद्दल बोलतो, तेव्हा त्या बोलण्याला काहीच फळ मिळत नाही, जसं अंध माणसाला काळोखात काहीच कळत नाही.
यद् वक्षि तद् अनुष्ठेयं मया विधिर् इव श्रुतेः । अविकारितम् एवाशु सत्यम् एतद् व्रतं मम
तू जे सांगशील, ते मी अगदी धर्मशास्त्रातल्या नियमासारखं पाळेन. हेच माझं ठाम आणि खरं व्रत आहे.
यथा बालः पितुर् वाक्यं मुक्तहेतूपपादनम् । आदत्ते हि तथैवेदं गृहाण त्वं वचो मम
जसं एखादं मूल वडिलांचं बोलणं काहीही कारण न विचारता मान्य करतं, तसंच तूही माझं म्हणणं स्वीकारावं.
श्रवणानन्तरं बुद्ध्या शुभम् इत्य् एव भावयन् । शृणु गीतम् इव त्यक्त्वा हेत्वर्थित्वं वचो मम
ऐकल्यावर, हे चांगलंच आहे असं मनाशी ठरव. कारण शोधण्याचा आग्रह सोडून, गाणं ऐकावं तसं माझं बोलणं ऐक.
स्वचरितसदृशं तवोदयन्त्याश् चिरसमयेन विबोधनं च बुद्धेः । भवभयभिदुरं महाकवीनां शृणु कथयामि यथाक्रमं मनोज्ञम्
तुझ्या वागणुकीला जुळणारं आणि वेळेनुसार तुझ्या बुद्धीला जाग आणणारं, मोठ्या कवींनी सांगितलेलं, संसाराच्या भीतीवर मात करणारं सुंदर आणि मनाला भावणारं कथन मी तुला क्रमाने सांगतो, ते नीट ऐक.
अस्ति कश्चित् पुमाञ् श्रीमान् स्थानं नित्यविरुद्धयोः । गुणलक्ष्म्योर् अशेषेण यथाब्धिर् वडवाम्बुनोः
एक श्रीमंत पुरुष आहे, जो नेहमी दोन विरुद्ध गुणांच्या मध्येच असतो, जसं समुद्र वडवाग्नी आणि पाण्याच्या मध्ये असतो.
कलावाञ् शास्त्रकुशलो व्यवहारे विचक्षणः । सर्वसङ्कल्पसीमान्तं न तु जानात्य् अजं पदम्
तो कलावान आहे, शास्त्रांमध्ये पारंगत आहे आणि व्यवहारातही चतुर आहे; पण सर्व संकल्पांच्या शेवटचं, अजन्म अवस्थेचं त्याला ज्ञान नाही.
अनन्तयत्नसंसाध्ये स चिन्तामणिसाधने । प्रवृत्तो वाडवो वह्निर् अब्धिसंशोषणे यथा
तो अखंड प्रयत्न करून इच्छित मणी मिळवण्याच्या मागे लागलेला असतो, जसं वडवाग्नी समुद्र वाळवण्याचा प्रयत्न करतो.
तस्य यत्नेन महता कालेनाध्यवसायिनः । सिद्धश् चिन्तामणिः किं वा न सिध्यत्य् उन्नतात्मनाम्
त्याच्या मोठ्या प्रयत्नांनी आणि काळानुसार चिकाटीने, तो इच्छित मणी मिळवतो; उन्नत मनाच्या लोकांना काय अशक्य आहे?
प्रवृत्तिम् उद्यमं प्रज्ञां प्रयुङ्क्ते चेद् अखेदवान् । अकिञ्चनो ऽपि शक्रत्वं तद् अवाप्नोत्य् अविघ्नतः
कोणतीही गोष्ट मिळवण्यासाठी जर एखादा माणूस थकवा न येता, मन लावून, बुद्धीने आणि मेहनतीने प्रयत्न करतो, तर त्याच्याकडे काहीच नसले तरी तो सहजपणे इंद्रपद मिळवू शकतो.
मणिम् अग्रे स्थितं प्राप्तं हस्तप्राप्यं ददर्श सः । मेरोर् उदयशृङ्गस्थो मुनिर् इन्दुम् इवोदितम्
त्याने समोर ठेवलेला, हाताच्या अंतरावर असलेला तो रत्न पाहिला, जणू काही मेरू पर्वताच्या पूर्वेकडील शिखरावर उभा असलेला ऋषी नुकताच उगवलेला चंद्र पाहतो.
बभूव मणिराजेन्द्रे न तु निश्चयवान् असौ । राज्ये झगिति सम्प्राप्ते सुदीन इव पामरः
ते रत्न रत्नांचा राजा झाले, पण तो स्वतः मात्र ठाम राहिला नाही—राज्य अचानक मिळाले तेव्हा तो अगदी दीन आणि निराश माणसासारखा झाला.
इदं सञ्चिन्तयाम् आस मनसा स्मयशालिना । सम्प्राप्तोपेक्षया दीर्घदुःखसम्भ्रमभाविना
ही गोष्ट घडली तेव्हा त्याच्या मनात हसू येत विचार करू लागला—अचानक मिळालेल्या या गोष्टीमुळे पुढे दीर्घ काळ दुःख आणि गोंधळ येईल असे त्याला वाटू लागले.
अयं मणिर् मणिर् नायं मणिश् चेत् तद् भवेन् न सः । स्पृशामि न स्पृशाम्य् एनं कदाचित् स्पर्शतो व्रजेत्
हा रत्न आहे का, की नाही? जर हे खरेच रत्न असेल, तर ते वेगळेच असावे. कधी मी याला स्पर्श करतो, कधी करत नाही—कदाचित स्पर्श केल्यावर ते नाहीसे होईल.
नैतावतैव कालेन मणीन्द्रः किल सिध्यति । यत्नेनाजीवितान्तेन सिध्यतीत्य् आगमक्रमः
असं म्हणतात की इतक्या थोड्या वेळात रत्नांचा स्वामी मिळत नाही; परंपरेनुसार, अखेरपर्यंत सातत्याने प्रयत्न केल्यावरच तो मिळतो.
क्रियानिकूणितेनाक्ष्णा लोलालाततलोपमम् । रत्नालोकं प्रपश्यामि द्विचन्द्रत्वम् इव भ्रमात्
कृतीने डोळे बारीक करून, कपाळ हलवत मी त्या रत्नाचा तेजस्वी प्रकाश पाहतो—जणू भ्रमामुळे दोन चंद्र दिसतात तसं.
कुत एतावती स्फीता भाग्यसम्पन् ममातता । अधुनैव यद् आप्नोमि मणीन्द्रं सर्वसिद्धिदम्
माझ्या नशिबात एवढं मोठं भाग्य कुठून आलं, की आज मला सर्व सिद्धी देणारं हे रत्न मिळालं?
केचिद् एव महान्तस् ते महाभाग्या भवन्ति हि । येषाम् अल्पेन कालेन प्रयान्त्य् अभिमुखं श्रियः
त्यांपैकी फार थोडेच लोक खरे मोठे आणि अत्यंत भाग्यवान असतात, ज्यांच्याकडे थोड्याच वेळात समृद्धी आपोआप येते.
अहम् अल्पतपास् साधुर् वराको मानुषः किल । सिद्धयः कथम् आयान्ति माम् अभाग्यैकभाजनम्
मी फारसा तप केलेला नाही, एक साधा माणूस आहे असं म्हणतात; मग मला, ज्याचं नशीबच वाईट आहे, सिद्धी कशा मिळतील?
एवं विकल्पसङ्कल्पैश् चिरम् अज्ञः परामृशन् । न मणिग्रहणे यत्नम् अकरोन् मौर्ख्यमोहितः
अशा शंका आणि विचारांत गुंतून, तो अज्ञानी माणूस खूप काळ काहीच प्रयत्न करत नाही; मूर्खपणामुळे त्याने रत्न मिळवण्याचा यत्नच केला नाही.
न यदा येन लब्धव्यं न तत् प्राप्नोत्य् असौ तदा । चिन्तामणिर् अवाप्तो ऽपि दुर्धिया हेलयोज्झितः
जेव्हा एखादी गोष्ट त्या वेळेला किंवा त्या मार्गाने मिळायची नसते, तेव्हा ती मिळत नाही; अगदी चिंतामणी मिळाली तरी, मंदबुद्धी माणूस ती दुर्लक्ष करून टाकून देतो.