अस्मिञ् श्रुते मते ज्ञाते तपोध्यानजपादिकम् । मोक्षप्राप्तौ तु तस्येह न किञ्चिद् उपयुज्यते
हे ऐकलं, समजलं आणि अनुभवलं की, मग तप, ध्यान, जप वगैरे गोष्टींनी मुक्ती मिळत नाही.
एतच्छास्त्रघनाभ्यासात् पौनःपुन्येन वीक्षितात् । जन्तोः पाण्डित्यपूर्वं हि चित्तसंस्कारपूर्वकम्
या गूढ ग्रंथाचा वारंवार अभ्यास आणि चिंतन केल्याने, मन शुद्ध झाल्यावर माणसात खरी विद्या प्रकट होते.
अहं जगद् इति प्रौढो द्रष्टृदृश्यपिशाचकः । पिशाचो ऽर्कोदयेनेव स्वयं शाम्यत्य् अविघ्नतः
'मीच हे जग आहे' असा दृढ समज — जो पाहणारा आणि पाहिलेलं यांचा भूतासारखा भास आहे — तो सूर्य उगवल्यावर भूत नाहीसं होतं तसा आपोआप शांत होतो.
भ्रमो जगद् अहं चेति स्थित एवोपशाम्यति । स्वप्नमोहः परिज्ञात इव नो रमयत्य् अलम्
'मीच हे जग आहे' असा भ्रम जरी राहिला तरी तो शांत होतो; जसं स्वप्न हे स्वप्न आहे हे कळल्यावर त्यात काहीच आकर्षण राहत नाही.
यथा सङ्कल्पनगरे पुंसो हर्षविषादिता । न बाधते तथैवान्तः परिज्ञाते जगद्भ्रमे
जसा मनाच्या कल्पनेतल्या शहरात आनंद किंवा दुःख माणसाला खरं त्रास देत नाही, तसंच जगाच्या मायेचं खरं स्वरूप आतून समजलं की, ते आपल्याला त्रास देत नाही.
चित्रसर्पः परिज्ञातो न सर्पभयदो यथा । दृश्यसर्पः परिज्ञातस् तथा न सुखदुःखदः
जसा चित्रातला साप हे ओळखल्यावर सापाचा भीती वाटत नाही, तसंच हे जग खरं समजलं की, त्यातून सुख-दुःख मिळत नाही.
परिज्ञानेन सर्पत्वं चित्रसर्पस्य नश्यति । यथा तथैव संसारस् स्थित एवोपशाम्यति
समजून घेतल्यावर चित्रातल्या सापाचं सापपण नाहीसं होतं, तसंच ज्ञानानं संसार जरी तसाच दिसत असला तरी तो शांत होतो.
सुमनःपल्लवामर्षे किञ्चिद् व्यतिकरो भवेत् । परमार्थपदप्राप्तौ न तु व्यतिकरो ऽस्ति नः
फुलाच्या कोमल पानांना स्पर्श केला तर थोडासा बदल होऊ शकतो, पण परम सत्याची अवस्था मिळाल्यावर आपल्याला काहीच व्यत्यय येत नाही.
गच्छत्य् अवयवस्पन्दस् सुमनःपत्रमर्दने । इह धीमात्रबोधस् तु नाङ्गावयवबोधनम्
फुलाच्या पाकळीवर दाब दिला की तिचे भाग हलतात; पण येथे केवळ शुद्ध बुद्धीचेच जाणिव असते, शरीराच्या अवयवांची नाही.
सुखासनोपविष्टेन यथासम्भवम् अश्नता । भोगजालं सदाचारविरुद्धेषु न तिष्ठता
सोयीस्कर बसून, योग्य तेवढे खाताना, चांगल्या वर्तनाला विरोध करणाऱ्या भोगांमध्ये माणूस राहत नाही.
यथाक्षणं यथादेशं प्रविचारयता सुखम् । यथासम्भवसत्सङ्गम् इदं शास्त्रम् अथेतरत्
वेळ आणि जागेप्रमाणे सुखाचा विचार करताना, योग्य संगती ठेवून, हे आणि इतर शास्त्र समजून येतात.
आसाद्यते महाज्ञानबोधस् संसारशान्तिदः । स भूयो येन नायाति योनियन्त्रप्रपीडनम्
मोठं ज्ञान मिळालं की, जगाचा त्रास शांत होतो; त्या ज्ञानामुळे पुन्हा जन्ममरणाच्या यातना भोगाव्या लागत नाहीत.
एतावत्य् एव ये भूता भोगान् प्राप्य रसे स्थिताः । स्वमातृविष्ठाक्रिमयः कीर्तनीया न ते ऽधमाः
ज्या जीवांनी विविध सुखांचा अनुभव घेतला आणि त्या आनंदात रमले, आणि जे आपल्या आईच्या अंगातून निर्माण झाले आहेत, त्यांना नीच मानू नये.
शृणु तावद् इदानीं त्वं कथ्यमानम् इमं मया । राघव ज्ञानविस्तारं बुद्धिसारतरान्तरम्
राघव, आता मी तुला ज्ञानाचा विस्तार आणि बुद्धीच्या सूक्ष्म भेदांची समजावून सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐक.
ययेदं श्रूयते शास्त्रं तां तु विस्तरतश् शृणु । विचार्यते यथार्थो ऽयं यया च परिभाषया
हे शास्त्र कसे ऐकले जाते, त्याचा अर्थ कसा विचारात घेतला जातो आणि कोणत्या स्पष्टीकरणाने तो स्पष्ट होतो, हे मी तुला सविस्तर सांगतो, ते नीट ऐक.
येनेहाननुभूते ऽर्थे दृष्टेनार्थावबोधनम् । बोधोपकारफलदं तं दृष्टान्तं विदुर् बुधाः
ज्यामुळे न पाहिलेल्या गोष्टीचा अर्थ पाहिलेल्या उदाहरणातून समजतो आणि ज्यामुळे समजायला मदत होते, त्या उदाहरणाला ज्ञानी लोक दृष्टांत म्हणतात.
दृष्टान्तेन विना राम नापूर्वो ऽर्थो ऽवबुध्यते । यथा दीपं विना रात्रौ भाण्डोपस्करणं गृहे
राम, उदाहरणाशिवाय नवा अर्थ समजत नाही, जसं रात्री दिवा नसताना घरातली भांडी किंवा वस्तू दिसत नाहीत.
यैर् यैः काकुत्स्थ दृष्टान्तैस् त्वं मयेहावबोध्यसे । सर्वे सकारणास् ते हि प्राप्यं तु सद् अकारणम्
काकुत्स्थ, मी तुला ज्या ज्या उदाहरणांनी समजावतो, ती सर्व कारणासहितच असतात; कारणाशिवाय काहीच मिळत नाही.
उपमानोपमेयानां कार्यकारणतोदिता । वर्जयित्वा परं ब्रह्म सर्वेषाम् एव विद्यते
उपमा आणि उपमेय यांचं नातं नेहमी कार्य-कारणावर आधारलेलं असतं; फक्त परब्रह्म सोडून, ते सर्वत्र आहे.
ब्रह्मोपदेशदृष्टान्तो यस्य वेह हि कथ्यते । एकदेशसधर्मत्वं तत्रातः परिगृह्यते
इथे जेव्हा ब्रह्मविषयी उदाहरण दिलं जातं, तेव्हा त्या ठिकाणी फक्त काही प्रमाणातच साम्य मानलं जातं.
यो यो नामेह दृष्टान्तो ब्रह्मतत्त्वावबोधने । दीयते स स बोद्धव्यस् स्वप्नदृष्टजगद्गतः
इथे ब्रह्मतत्त्व समजण्यासाठी जे जे उदाहरण दिलं जातं, ते स्वप्नात दिसणाऱ्या जगासारखंच समजावं.
एवं सति निराकारे ब्रह्मण्य् आकारवान् कथम् । दृष्टान्त इति नोद्यन्ति मूर्खवैकल्पिकोक्तयः
ब्रह्म निर्गुण आणि निराकार असताना त्याला रूप कसं असू शकतं? म्हणून, उदाहरणांवर आक्षेप घेणाऱ्या अज्ञ लोकांच्या गोष्टी लक्षात घेऊ नयेत.
अन्या सिद्धविरुद्धादिदृग् दृष्टान्तप्रदूषणे । स्वप्नोपमत्वाज् जगतस् समुदेति न काचन
जगाचं स्वप्नाशी केलेलं उदाहरण हे सिद्ध गोष्टींना विरोध करतं असं इतर आक्षेप येत नाहीत, कारण हे जग खरंच स्वप्नासारखंच आहे.
अवस्तु पूर्वापरयोर् वर्तमानविचारितम् । यथा जाग्रत् तथा स्वप्नस् सिद्ध आबालम् अक्षतम्
भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्य यांचा विचार केला तर, जागेपणी जसं अखंड सत्य असतं, तसंच स्वप्नातही सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत सत्य अखंड राहतं.
स्वप्नसङ्कल्पनध्यानवरशापौषधादिभिः । ये ऽर्थास् त इह दृष्टान्तास् तद्रूपत्वाज् जगत्स्थितेः
स्वप्न, कल्पना, ध्यान, वरदान, शाप, औषध अशा गोष्टींमुळे जी वस्तू दिसते, त्या इथे उदाहरण म्हणून आहेत. कारण या जगाचं अस्तित्व ह्याच स्वरूपाचं आहे.
मोक्षोपायकृता ग्रन्थकारेणान्ये ऽपि ये कृताः । ग्रन्थास् तेष्व् इयम् एवैका व्यवस्था बोध्यबोधने
मोक्ष मिळवण्यासाठी इतर लेखकांनी जे ग्रंथ लिहिले आहेत, त्यातही अशीच उदाहरणं दिली आहेत. पण सर्व ग्रंथांमध्ये समजावून सांगण्याची आणि समजून घेण्याची हीच एक पद्धत ठरलेली आहे.
स्वप्नाभत्वं च जगतश् श्रुते शास्त्रे ऽवभोत्स्यते । शीघ्रं न पार्यते वक्तुं वाक् किल क्रमवर्तिनी
शास्त्रात जग हे स्वप्नासारखं आहे असं सांगितलं आहे, ते लवकरच समजावून सांगितलं जाईल. कारण बोलणं क्रमानेच पुढे जातं, सगळं एकदम सांगता येत नाही.
स्वप्नसङ्कल्पसुध्याननगराद्युपमं जगत् । यतस् त एव दृष्टान्तास् तस्माद् भान्तीह नेतरे
हे जग स्वप्न, कल्पना, मनाचं नगर अशा गोष्टींशी तुलना करता येईल, म्हणून इथे याच उदाहरणांचा वापर केला आहे, इतर कुठल्याच नाही.
अकारणं कारणिना यद् बोधायोपमीयते । न तत्र सर्वसाधर्म्यं सम्भवत्य् उपमाभ्रमैः
समजून घेण्यासाठी कधी कधी दोन गोष्टींची तुलना केली जाते, जरी त्यांचा एकमेकांशी खरा संबंध नसला तरी. पण उपमेच्या मर्यादेमुळे त्या दोन्ही गोष्टींमध्ये पूर्णपणे सारखेपणा कधीच शक्य होत नाही.
उपमेयस्योपमानाद् एकांशेन सधर्मता । अङ्गीकार्यावबोधाय धीमता निर्विवादिना
समजायला सोपे व्हावे म्हणून शहाणे आणि विचार करणारे लोक उपमेय आणि उपमान यांच्यात फक्त काही प्रमाणातच साम्य मान्य करतात; दोन्ही पूर्णपणे सारखे आहेत असे ते धरत नाहीत.