वासनांशं समानीय धर्माधर्मैर् न गृह्यते । ततो न जायते मुक्त इति नो दर्शनं मुने
जेव्हा वासनांचा भाग एकत्र येतो, तेव्हा तो पुण्य किंवा पाप यांच्यामुळे धरला जात नाही. म्हणून मुक्ती होत नाही, असं आमचं मत नाही, हे ऋषी.
अत्युदारं महार्थं च वक्षि त्वं वदतां वर । अनुभूतिम् उपारूढं गूढं च परमार्थवत्
तू बोलणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहेस, तू फार उदात्त आणि मोठ्या अर्थाचं, खोल आणि गूढ, खरं अनुभव सांगणार आहेस.
त्वद्वाक्यविभवेनाद्य श्रुतेनानेन सुन्दर । पीतेनेवेन्दुना राहुर् अन्तर् यातो ऽस्मि शीतताम्
तुमच्या मधुर वचनांच्या सामर्थ्याने आणि या सुंदर उपदेश ऐकून, माझ्या अंतःकरणात शांती आली आहे. जणू काही राहूने चंद्राचे अमृत प्यायले आणि तो गारवा अनुभवत आहे.
तत् समासेन तां तावद् आत्मोत्पत्तिं वदाशु मे । ततश् श्रोष्यामि यत्नेन ज्ञानगर्भां गिरं तव
म्हणून, कृपया थोडक्यात मला आत्म्याचा उगम सांग. त्यानंतर मी तुझ्या ज्ञानाने भरलेल्या वचन attentiveपणे ऐकेन.
तेन पद्मजपुत्रेण मुनिना नारदेन तत् । क्व कृतं वीर्यम् आर्येण कथयार्य यथास्थितम्
पद्मजपुत्र ऋषी नारद यांनी ते सामर्थ्य कुठे दाखवले होते, हे मला खरेखुरे सांग, हे आर्य.
ततो निबध्नता तेन मनोमत्तमतङ्गजम् । विवेकविपुलालाने शुद्धबुद्धिवरत्रया
मग त्याने, वेड्या हत्तीप्रमाणे असलेल्या मनाला, शुद्ध बुद्धीच्या तिहेरी लगामाने आणि विवेकाच्या मोठ्या अंकुशाने आवरले.
तद् वीर्यं कल्पकालाग्निगलितेन्दुद्रवोपमम् । रसानां पारतादीनां दिव्यानाम् अनुजं नवम्
त्या सामर्थ्याचा तेज, कल्पकाळाच्या ज्वाळेत वितळलेल्या चंद्राच्या ताज्या रसासारखं होतं. ते दिव्य रसांमध्ये, पारद वगैरे सारख्या अमृतांसारख्या द्रव्यांमध्ये नवीन आणि अनोखं होतं.
मुनिना पार्श्वगे कुम्भे स्फाटिके विसरद्रुचौ । अद्रुते विद्रुताकारं चन्द्रे चन्द्रम् इवार्पितम्
त्या ऋषीनं ते तेज आपल्या बाजूला असलेल्या चमकदार स्फटिकाच्या भांड्यात ठेवले, ते अगदी शांतीत, न हलणारे आणि ओघळत्या स्वरूपात होतं, जणू चंद्रावरच चंद्र ठेवला आहे.
रत्नशैलैर् वृतः कान्तैस् तले पार्श्वेषु चाभितः । गम्भीरकुक्षिस् सुदृढश् चाचलाहननक्षमः
ते भांडं सुंदर रत्नांच्या पर्वतांनी तळाशी आणि सर्व बाजूंनी वेढलेलं होतं, त्याचा पोट खोल, बांधेसूद आणि इतका मजबूत होता की पर्वताचा धक्का सुद्धा सहन करू शकत होता.
सङ्कल्पितेन क्षीरेण स कुम्भस् तेन पूरितः । अमृतापूरभिन्नेन विधिनेवामृतार्णवः
त्या भांड्यात संकल्पाने निर्माण केलेलं दूध ओतलं गेलं, जणू विधीपूर्वक अमृताने भरलेलं होतं, आणि ते अमृताच्या समुद्रासारखं ओसंडून वाहत होतं.
तत्र मासं गतो वृद्धिं मुनिमन्त्राहुतिक्रमैः । अमृतात्मा शुभो गर्भ इन्दोर् इन्दुर् इवानुजः
तेथे त्या साधूच्या मंत्रांनी आणि आहुतींनी तो गर्भ एका महिन्यात वाढला. तो गर्भ अमृतस्वरूप, पवित्र, जणू चंद्राचा धाकटा भाऊच होता.
इन्दुं मास इवापूर्णं मासेन सुषुवे घटः । गर्भं कमलपत्त्राक्षं प्रसूनम् इव माधवः
जसा चंद्र महिन्याभरात पूर्ण होत नाही, तसाच त्या पात्रात कमळाच्या पाकळीसारख्या डोळ्यांचा गर्भ वाढला, जणू माधवाने फुल उमलवावं.
परिपूर्णसमस्ताङ्गः कुम्भाद् गर्भस् स निर्ययौ । इन्दुस् सूक्ष्माद् इवाम्भोधेर् अपरः क्षयवर्जितः
सर्व अंगांनी पूर्ण झाल्यावर तो गर्भ त्या कुंभातून बाहेर आला, जणू सूक्ष्म समुद्रातून दुसरा चंद्रच प्रकटला, जो कधीच कमी होत नाही.
दिनैः कतिपयैर् एव वृद्धिम् अभ्याजगाम सः । अप्रमेयाङ्गसौन्दर्यश् शुक्लपक्षे शशी यथा
फक्त काही दिवसांतच त्याने वाढ मिळवली, त्याचं रूप अपरिमित सुंदर होतं, जसं शुक्ल पक्षात वाढणारा चंद्र.
सर्वसंस्कारसम्पन्ने स तस्मिन् नारदो मुनिः । भाण्डाद् भाण्ड इवाशेषं विद्याधनम् अयोजयत्
सर्व प्रकारच्या गुणांनी संपन्न असलेल्या त्या व्यक्तीत नारद ऋषींनी जणू एक भांडे दुसऱ्यात ओतावं तसं सर्व ज्ञानाचं धन पूर्णपणे भरून दिलं.
दिनैः कतिपयैर् एव विज्ञाताशेषवाङ्मयम् । चकारैनं मुनिवरः प्रतिबिम्बम् इवात्मनः
फक्त काही दिवसांतच त्या श्रेष्ठ ऋषींनी त्याला सर्व विद्यांमध्ये पारंगत केलं, जणू स्वतःचं प्रतिबिंब घडवलं असावं.
तेनाराजत पुत्रेण मुनिना मुनिनायकः । रत्नाद्रौ प्रतिबिम्बेन सद्योदित इवोडुराट्
त्या मुलाच्या रूपानं, जो राजा नसून ऋषी होता, ऋषींच्या प्रमुखानं जणू रत्नांच्या डोंगरावर उमटलेल्या चंद्राच्या प्रतिबिंबासारखा तेजस्वीपणे प्रकाशमान झाला.
अथैनं पुत्रम् आदाय ब्रह्मलोकं स नारदः । जगाम तत्र पितरं ब्रह्माणं चाभ्यवादयत्
मग नारदांनी त्या पुत्राला घेऊन ब्रह्मलोकात गेले आणि तिथे आपल्या वडिलांना, ब्रह्माला, आदराने वंदन केलं.
कृताभिवादनं ब्रह्मा पौत्रम् आदाय तं तदा । अभिवादितवेदादिं स्वयम् अङ्के न्यवेशयत्
ब्रह्मदेवांनी, आदराने नमस्कार केल्यावर, आपल्या नातवाला—जो वेद आणि इतर विद्यांमध्ये पारंगत होता—आपल्या मांडीवर बसवले.
अथाशीर्वादमात्रेण सर्वज्ञं ज्ञानपारगम् । पौत्रं तं कुम्भनामानं चकार कमलोद्भवः
मग कमलातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवांनी, केवळ आशीर्वाद देऊन, त्या नातवाला—कुंभ नावाच्या—सर्वज्ञ आणि ज्ञानात पारंगत केला.
साधो सो ऽयम् अहं पौत्रः कुम्भो ऽहं पद्मजन्मनः । पुत्रो ऽहं नारदमुनेः कुम्भनामास्मि कुम्भजः
हे सज्जनहो, मीच तो नातू आहे—कुंभ, कमलातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवांचा, नारदमुनींचा मुलगा, कुंभ नावाचा आणि कुंभातून जन्मलेला.
निवसाम्य् अब्जजपुरे पित्रा सह यथासुखम् । चत्वारस् सुहृदो वेदा मम लीला विलासिनी
मी माझ्या वडिलांसोबत कमलातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवांच्या नगरीत आनंदाने राहतो; चारही वेद माझे जिवलग मित्र आहेत आणि माझा खेळ नेहमी आनंदातच असतो.
मातृष्वसा मे गायत्री माता मम सरस्वती । ब्रह्मलोके मम गृहं पौत्रस् तत्रास्मि सुस्थितः
माझी मावशी गायत्री आहे, आई सरस्वती आहे. माझं घर ब्रह्मलोकात आहे आणि मी तिथे नातवाच्या रूपात सुखाने राहतो.
यथाकामम् अशेषाणि जगन्ति विहराम्य् अहम् । लीलया परिपूर्णत्वान् न तु कार्येण केनचित्
मी माझ्या इच्छेनुसार सर्व जगांत मुक्तपणे फिरतो, केवळ खेळ आणि पूर्णत्वाने, कोणत्याही कर्तव्यामुळे बांधलेला नाही.
राजर्षे तेन मे पादौ पततो मे न भूतले । रजस् स्पृशति नाङ्गानि ग्लानिं नायाति मे वपुः
राजर्षे, म्हणूनच माझे पाय जमिनीला लागत नाहीत, माझ्या अंगावर धूळ लागत नाही आणि माझ्या शरीराला थकवा येत नाही.
अद्याकाशपथा गच्छन् दृष्टवांस् त्वाम् अहं पुरः । इह तेनागतो ऽस्म्य् अङ्ग सर्वं कथितवान् इति
आज आकाशमार्गाने जात असताना मी तुला समोर पाहिलं, म्हणून मी इथे आलो आणि सगळं तुला सांगितलं, प्रिय.
एषो ऽहम् इत्य् अखिलम् एव यथानुभूतं ते वर्णितं ननु मया वनवासतज्ज्ञ । सन्तो ह्य् असङ्कथनम् आर्यसमागमेषु निन्दन्त्य् अलं सुभग संव्यवहारदक्षाः
माझ्या अनुभवाप्रमाणे, 'हेच मी आहे' असं म्हणून मी तुला सर्व काही सांगितलं आहे. कारण सज्जन लोकांच्या संगतीत आपली गोष्ट न सांगणं, नीट वागणारे सुज्ञ लोक योग्य मानत नाहीत.
इत्य् उक्तवत्य् अथ मुनौ दिवसो जगाम सायन्तनाय विधये ऽस्तम् इनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश् च सहाजगाम
अशी सांगून, त्या ऋषींच्या उपस्थितीत दिवस संध्याकाळीकडे वळला आणि सूर्य मावळला. सभेत वंदन करून ती स्नानासाठी गेली आणि मावळत्या सूर्याच्या किरणांसोबत निघून गेली.
सर्गे स्फुरद्भिर् मत्पुण्यैर् मन्ये सम्प्रेषितो भवान् । अलक्ष्यैस् सम्भृतैर् अद्रौ प्रावृड्वातैर् इवाम्बुदः
या सृष्टीत, माझ्या गुप्त पुण्यामुळेच तू माझ्याकडे पाठवला गेला आहेस असं मला वाटतं, जसं पावसाळ्याच्या वाऱ्यांनी ढग डोंगरावर आणले जातात.
अद्य तिष्ठाम्य् अहं साधो धन्यानां धुरि धर्मतः । अमृतस्यन्दवचसा यत् त्वयास्मि समागतः
आज मी, सज्जना, धर्माच्या बळावर, धन्यांच्या अगदी पुढे उभा आहे, कारण तुझ्या अमृतासारख्या मधुर वाणीमुळे मला तुझी भेट झाली आहे.