जीवेनेदृग्विधेनैवं यद् आ प्रथमसर्गतः । स्वयं संविदितो मार्गस् तेनैवाद्यापि गच्छति
सृष्टीच्या पहिल्याच क्षणापासून जीव अशाच प्रकारे स्वतःची जाणीव ठेवून या मार्गाने चालत आला आहे आणि आजही तसाच चालतो आहे.
सुखसञ्चारयोग्यासु जीवे सरति नाडिषु । देवपुत्र भवत्य् एतद् वीर्यविच्यवनं कथम्
हे देवपुत्रा, जीव सहजतेने ज्या नाड्यांमधून जाऊ शकतो, त्यातूनच तो प्रवास करतो; मग हे वीर्यस्राव कसा घडतो?
जीवः क्षुब्धयति क्षुब्धः प्राणादिपवनावलीम् । संविदाज्ञांशमात्रेण सेनाम् इव महीपतिः
जेव्हा जीव अस्वस्थ होतो, तेव्हा तो प्राण वगैरे वायूंच्या प्रवाहाला हलवतो, जसं एखादा राजा फक्त आज्ञेने आपल्या सैन्याला हलवतो.
वातस्पन्देन मेदोऽन्तर् मज्जासारश् च स्वस्थितिम् । त्यजत्य् अम्ब्वभ्रसौगन्ध्यरजःपत्त्रतृणादि व
वाऱ्याच्या हालचालीने शरीरातील मेद, मज्जा आणि सार हे आपली जागा सोडतात, जसं ढग, सुवास, धूळ, पानं किंवा गवत उडून जातं.
चलितं वस्त्व् अधो याति वार्यादि दहनादि खम् । देहान् नाडीप्रणालेन शुक्रं याति बहिस्स्थितिम्
हललेली वस्तू खाली जाते; पाणी, अग्नी, वारा आणि आकाश सुद्धा तसेच वागतात. शरीरातील नाड्यांमधून शुक्र बाहेर पडतो आणि बाहेरच्या अवस्थेला पोहोचतो.
देवपुत्र महाज्ञो ऽसि वेत्सि पूर्वापरं स्थितेः । ज्ञायसे वचनाद् एव स्वभावो हि किम् उच्यते
देवतुल्य पुत्रा, तू फार ज्ञानी आहेस; अस्तित्वाचा भूतकाळ आणि भविष्यकाळ तुला माहीत आहे. फक्त शब्दांवरूनच तुझी ओळख होते; मग तुझ्या खऱ्या स्वरूपाबद्दल वेगळं काय सांगावं?
आदिसर्गे यथा यद् यत् स्फुरितं ब्रह्म ब्रह्मणि । घटावटपटाद्यात्म तथैवाद्यापि च स्थितम्
सृष्टीच्या आरंभी ब्रह्मामध्ये जे काही प्रकट झाले, जसे मडके, झोपडी, कापड किंवा इतर काही, ते आजही तसंच आहे; त्याचप्रमाणे सर्व काही स्थिर आहे.
काकतालीयवद् वारिबुद्बुदोत्पत्तिनाशवत् । घुणाक्षरवद् उच्छूनं तं स्वभावं विदुर् बुधाः
ज्ञानी लोक हे जाणतात की हे स्वरूप कावळा आणि ताडफळाचा योग जसा योगायोगाने होतो, किंवा पाण्याच्या फुग्याचा निर्माण आणि नाश जसा होतो, किंवा किड्याने अक्षर काढल्यासारखं असतं.
अस्मिन् स्वभाववशतो जगति प्ररूढे देहास् स्फुरन्ति विविधा विविधाविकाराः । प्रक्षीणवासनतया न भवन्ति केचिद् भूयो भवन्ति च पुनस् त्व् इतरे घनास्थाः
या जगात, जी आपल्या स्वभावामुळे निर्माण झाली आहे, शरीरं वेगवेगळ्या प्रकारांनी आणि बदलांनी प्रकट होतात. ज्या वेळी वासनांचा क्षय होतो, काही शरीरं पुन्हा जन्म घेत नाहीत, पण जी वासनांनी घट्ट झालेली आहेत, ती पुन्हा पुन्हा येतात.
आत्मस्वभाववशतो जातं जगद् इदं महत् । स्थितिं वासनयाभ्येत्य धर्माधर्मवशे स्थितम्
हे विशाल जग आत्म्याच्या स्वभावामुळे निर्माण झालं आहे. वासनांमुळे त्याला अस्तित्व मिळालं आणि ते पुण्य-अपुण्याच्या अधीन राहिलं आहे.
वासनांशं समानीय धर्माधर्मैर् न गृह्यते । ततो न जायते मुक्त इति नो दर्शनं मुने
जेव्हा वासनांचा भाग एकत्र येतो, तेव्हा तो पुण्य किंवा पाप यांच्यामुळे धरला जात नाही. म्हणून मुक्ती होत नाही, असं आमचं मत नाही, हे ऋषी.
अत्युदारं महार्थं च वक्षि त्वं वदतां वर । अनुभूतिम् उपारूढं गूढं च परमार्थवत्
तू बोलणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहेस, तू फार उदात्त आणि मोठ्या अर्थाचं, खोल आणि गूढ, खरं अनुभव सांगणार आहेस.
त्वद्वाक्यविभवेनाद्य श्रुतेनानेन सुन्दर । पीतेनेवेन्दुना राहुर् अन्तर् यातो ऽस्मि शीतताम्
तुमच्या मधुर वचनांच्या सामर्थ्याने आणि या सुंदर उपदेश ऐकून, माझ्या अंतःकरणात शांती आली आहे. जणू काही राहूने चंद्राचे अमृत प्यायले आणि तो गारवा अनुभवत आहे.
तत् समासेन तां तावद् आत्मोत्पत्तिं वदाशु मे । ततश् श्रोष्यामि यत्नेन ज्ञानगर्भां गिरं तव
म्हणून, कृपया थोडक्यात मला आत्म्याचा उगम सांग. त्यानंतर मी तुझ्या ज्ञानाने भरलेल्या वचन attentiveपणे ऐकेन.
तेन पद्मजपुत्रेण मुनिना नारदेन तत् । क्व कृतं वीर्यम् आर्येण कथयार्य यथास्थितम्
पद्मजपुत्र ऋषी नारद यांनी ते सामर्थ्य कुठे दाखवले होते, हे मला खरेखुरे सांग, हे आर्य.
ततो निबध्नता तेन मनोमत्तमतङ्गजम् । विवेकविपुलालाने शुद्धबुद्धिवरत्रया
मग त्याने, वेड्या हत्तीप्रमाणे असलेल्या मनाला, शुद्ध बुद्धीच्या तिहेरी लगामाने आणि विवेकाच्या मोठ्या अंकुशाने आवरले.
तद् वीर्यं कल्पकालाग्निगलितेन्दुद्रवोपमम् । रसानां पारतादीनां दिव्यानाम् अनुजं नवम्
त्या सामर्थ्याचा तेज, कल्पकाळाच्या ज्वाळेत वितळलेल्या चंद्राच्या ताज्या रसासारखं होतं. ते दिव्य रसांमध्ये, पारद वगैरे सारख्या अमृतांसारख्या द्रव्यांमध्ये नवीन आणि अनोखं होतं.
मुनिना पार्श्वगे कुम्भे स्फाटिके विसरद्रुचौ । अद्रुते विद्रुताकारं चन्द्रे चन्द्रम् इवार्पितम्
त्या ऋषीनं ते तेज आपल्या बाजूला असलेल्या चमकदार स्फटिकाच्या भांड्यात ठेवले, ते अगदी शांतीत, न हलणारे आणि ओघळत्या स्वरूपात होतं, जणू चंद्रावरच चंद्र ठेवला आहे.
रत्नशैलैर् वृतः कान्तैस् तले पार्श्वेषु चाभितः । गम्भीरकुक्षिस् सुदृढश् चाचलाहननक्षमः
ते भांडं सुंदर रत्नांच्या पर्वतांनी तळाशी आणि सर्व बाजूंनी वेढलेलं होतं, त्याचा पोट खोल, बांधेसूद आणि इतका मजबूत होता की पर्वताचा धक्का सुद्धा सहन करू शकत होता.
सङ्कल्पितेन क्षीरेण स कुम्भस् तेन पूरितः । अमृतापूरभिन्नेन विधिनेवामृतार्णवः
त्या भांड्यात संकल्पाने निर्माण केलेलं दूध ओतलं गेलं, जणू विधीपूर्वक अमृताने भरलेलं होतं, आणि ते अमृताच्या समुद्रासारखं ओसंडून वाहत होतं.
तत्र मासं गतो वृद्धिं मुनिमन्त्राहुतिक्रमैः । अमृतात्मा शुभो गर्भ इन्दोर् इन्दुर् इवानुजः
तेथे त्या साधूच्या मंत्रांनी आणि आहुतींनी तो गर्भ एका महिन्यात वाढला. तो गर्भ अमृतस्वरूप, पवित्र, जणू चंद्राचा धाकटा भाऊच होता.
इन्दुं मास इवापूर्णं मासेन सुषुवे घटः । गर्भं कमलपत्त्राक्षं प्रसूनम् इव माधवः
जसा चंद्र महिन्याभरात पूर्ण होत नाही, तसाच त्या पात्रात कमळाच्या पाकळीसारख्या डोळ्यांचा गर्भ वाढला, जणू माधवाने फुल उमलवावं.
परिपूर्णसमस्ताङ्गः कुम्भाद् गर्भस् स निर्ययौ । इन्दुस् सूक्ष्माद् इवाम्भोधेर् अपरः क्षयवर्जितः
सर्व अंगांनी पूर्ण झाल्यावर तो गर्भ त्या कुंभातून बाहेर आला, जणू सूक्ष्म समुद्रातून दुसरा चंद्रच प्रकटला, जो कधीच कमी होत नाही.
दिनैः कतिपयैर् एव वृद्धिम् अभ्याजगाम सः । अप्रमेयाङ्गसौन्दर्यश् शुक्लपक्षे शशी यथा
फक्त काही दिवसांतच त्याने वाढ मिळवली, त्याचं रूप अपरिमित सुंदर होतं, जसं शुक्ल पक्षात वाढणारा चंद्र.
सर्वसंस्कारसम्पन्ने स तस्मिन् नारदो मुनिः । भाण्डाद् भाण्ड इवाशेषं विद्याधनम् अयोजयत्
सर्व प्रकारच्या गुणांनी संपन्न असलेल्या त्या व्यक्तीत नारद ऋषींनी जणू एक भांडे दुसऱ्यात ओतावं तसं सर्व ज्ञानाचं धन पूर्णपणे भरून दिलं.
दिनैः कतिपयैर् एव विज्ञाताशेषवाङ्मयम् । चकारैनं मुनिवरः प्रतिबिम्बम् इवात्मनः
फक्त काही दिवसांतच त्या श्रेष्ठ ऋषींनी त्याला सर्व विद्यांमध्ये पारंगत केलं, जणू स्वतःचं प्रतिबिंब घडवलं असावं.
तेनाराजत पुत्रेण मुनिना मुनिनायकः । रत्नाद्रौ प्रतिबिम्बेन सद्योदित इवोडुराट्
त्या मुलाच्या रूपानं, जो राजा नसून ऋषी होता, ऋषींच्या प्रमुखानं जणू रत्नांच्या डोंगरावर उमटलेल्या चंद्राच्या प्रतिबिंबासारखा तेजस्वीपणे प्रकाशमान झाला.
अथैनं पुत्रम् आदाय ब्रह्मलोकं स नारदः । जगाम तत्र पितरं ब्रह्माणं चाभ्यवादयत्
मग नारदांनी त्या पुत्राला घेऊन ब्रह्मलोकात गेले आणि तिथे आपल्या वडिलांना, ब्रह्माला, आदराने वंदन केलं.
कृताभिवादनं ब्रह्मा पौत्रम् आदाय तं तदा । अभिवादितवेदादिं स्वयम् अङ्के न्यवेशयत्
ब्रह्मदेवांनी, आदराने नमस्कार केल्यावर, आपल्या नातवाला—जो वेद आणि इतर विद्यांमध्ये पारंगत होता—आपल्या मांडीवर बसवले.
अथाशीर्वादमात्रेण सर्वज्ञं ज्ञानपारगम् । पौत्रं तं कुम्भनामानं चकार कमलोद्भवः
मग कमलातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवांनी, केवळ आशीर्वाद देऊन, त्या नातवाला—कुंभ नावाच्या—सर्वज्ञ आणि ज्ञानात पारंगत केला.