न पतत्य् अवटे जन्तुर् विषयासङ्गरूपिणि । कः किल ज्ञातसरणिश् श्वभ्रे समनुधावति
इंद्रियांच्या आसक्तीच्या खोल दरीत कोणीही सहज पडत नाही; ज्याला योग्य वाट सापडली आहे, तो त्या खोल दरीकडे धावेलच कसा?
सच्छास्त्रसाधुवृत्तानाम् अविरोधिनि कर्मणि । रमते धीर् यथाप्राप्ते साध्वीवान्तःपुराजिरे
सच्च्या शास्त्रांचे आणि सज्जनांचे आचरण न मोडणाऱ्या कर्मात धीर माणूस आनंद मानतो, जसे सन्मार्गी स्त्री अंतःपुरात मिळेल तसे समाधानाने रमते.
जगतां कोटिलक्ष्येषु यावन्तः परमाणवः । तेषाम् एकैकशो ऽन्तस्स्थान् सर्गान् पश्यत्य् असर्गधीः
जगातील असंख्य विश्वांमध्ये असलेल्या अनंत कणांमध्ये, निर्मितीपासून मुक्त झालेला मनुष्य प्रत्येक कणाच्या आत वेगवेगळ्या सृष्टी पाहतो.
मोक्षोपायावबोधेन शुद्धान्तःकरणं जनम् । न खेदयति भोगौघो न चानन्दयति क्वचित्
मुक्तीच्या मार्गाचे ज्ञान ज्याच्या अंतःकरणाला शुद्ध करते, अशा माणसाला सुखांची लाट ना कधी त्रास देते ना कधी आनंदित करते.
परमाणौ परमाणौ सर्गवर्गा निरर्गलम् । ये पतन्त्य् उत्पतन्त्य् अम्बुवीचिवत् तान् स पश्यति
तो प्रत्येक कणामध्ये, पाण्यातील लाटांसारखी, अनेक सृष्टींना अडथळ्याविना येताना आणि जाताना पाहतो.
न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति । कार्याण्य् एष प्रबुद्धो ऽपि निष्प्रबुद्ध इव द्रुमः
तो निघालेल्या कृतींना द्वेष करत नाही, ना संपलेल्या कृतींची इच्छा धरतो; जागृत असूनही, तो जणू काही झाडासारखा निःस्पृह असतो.
दृश्यते लोकसामान्यो यथाप्राप्तानुवृत्तिमान् । इष्टानिष्टफलप्राप्तौ हृदयेनापराजितः
जगातला सर्वसामान्य माणूस परिस्थितीनुसार वागताना दिसतो, आणि त्याला हवे तसे किंवा नको तसे फळ मिळाले तरी त्याचे मन कधीही खचत नाही.
बुद्ध्वेदम् अखिलं शास्त्रं वाचयित्वा विवेच्य वा । अनुभूयत एवैतन् न तूक्तं वरशापवत्
हे सर्व शास्त्र समजून घेतल्यावर, वाचून किंवा विचार करून, त्याचा प्रत्यक्ष अनुभव घ्यावा लागतो; कारण हे फक्त बोलून दाखवायचे काही नाही, जसे वरदान किंवा शाप असतो तसे नव्हे.
शास्त्रं सुबोधम् एवेदं नानालङ्कारभूषितम् । काव्यं रसघनं चारु दृष्टान्तैः प्रतिपादकम्
हे शास्त्र समजायला अगदी सोपे आहे, वेगवेगळ्या अलंकारांनी सजवलेले आहे, काव्यरूपात आहे, रसपूर्ण आणि सुंदर आहे, तसेच उदाहरणांनी समजावून सांगितले आहे.
बुध्यते स्वयम् एवेदं किञ्चित्पदपदार्थवित् । स्वयं यस् तु न वेत्तीदं श्रोतव्यं तेन पण्डितात्
जो शब्दांचा आणि त्यांचा अर्थ जाणतो, तो हे आपोआप समजू शकतो; पण ज्याला हे समजत नाही, त्याने पंडिताकडून ऐकावे.
अस्मिञ् श्रुते मते ज्ञाते तपोध्यानजपादिकम् । मोक्षप्राप्तौ तु तस्येह न किञ्चिद् उपयुज्यते
हे ऐकलं, समजलं आणि अनुभवलं की, मग तप, ध्यान, जप वगैरे गोष्टींनी मुक्ती मिळत नाही.
एतच्छास्त्रघनाभ्यासात् पौनःपुन्येन वीक्षितात् । जन्तोः पाण्डित्यपूर्वं हि चित्तसंस्कारपूर्वकम्
या गूढ ग्रंथाचा वारंवार अभ्यास आणि चिंतन केल्याने, मन शुद्ध झाल्यावर माणसात खरी विद्या प्रकट होते.
अहं जगद् इति प्रौढो द्रष्टृदृश्यपिशाचकः । पिशाचो ऽर्कोदयेनेव स्वयं शाम्यत्य् अविघ्नतः
'मीच हे जग आहे' असा दृढ समज — जो पाहणारा आणि पाहिलेलं यांचा भूतासारखा भास आहे — तो सूर्य उगवल्यावर भूत नाहीसं होतं तसा आपोआप शांत होतो.
भ्रमो जगद् अहं चेति स्थित एवोपशाम्यति । स्वप्नमोहः परिज्ञात इव नो रमयत्य् अलम्
'मीच हे जग आहे' असा भ्रम जरी राहिला तरी तो शांत होतो; जसं स्वप्न हे स्वप्न आहे हे कळल्यावर त्यात काहीच आकर्षण राहत नाही.
यथा सङ्कल्पनगरे पुंसो हर्षविषादिता । न बाधते तथैवान्तः परिज्ञाते जगद्भ्रमे
जसा मनाच्या कल्पनेतल्या शहरात आनंद किंवा दुःख माणसाला खरं त्रास देत नाही, तसंच जगाच्या मायेचं खरं स्वरूप आतून समजलं की, ते आपल्याला त्रास देत नाही.
चित्रसर्पः परिज्ञातो न सर्पभयदो यथा । दृश्यसर्पः परिज्ञातस् तथा न सुखदुःखदः
जसा चित्रातला साप हे ओळखल्यावर सापाचा भीती वाटत नाही, तसंच हे जग खरं समजलं की, त्यातून सुख-दुःख मिळत नाही.
परिज्ञानेन सर्पत्वं चित्रसर्पस्य नश्यति । यथा तथैव संसारस् स्थित एवोपशाम्यति
समजून घेतल्यावर चित्रातल्या सापाचं सापपण नाहीसं होतं, तसंच ज्ञानानं संसार जरी तसाच दिसत असला तरी तो शांत होतो.
सुमनःपल्लवामर्षे किञ्चिद् व्यतिकरो भवेत् । परमार्थपदप्राप्तौ न तु व्यतिकरो ऽस्ति नः
फुलाच्या कोमल पानांना स्पर्श केला तर थोडासा बदल होऊ शकतो, पण परम सत्याची अवस्था मिळाल्यावर आपल्याला काहीच व्यत्यय येत नाही.
गच्छत्य् अवयवस्पन्दस् सुमनःपत्रमर्दने । इह धीमात्रबोधस् तु नाङ्गावयवबोधनम्
फुलाच्या पाकळीवर दाब दिला की तिचे भाग हलतात; पण येथे केवळ शुद्ध बुद्धीचेच जाणिव असते, शरीराच्या अवयवांची नाही.
सुखासनोपविष्टेन यथासम्भवम् अश्नता । भोगजालं सदाचारविरुद्धेषु न तिष्ठता
सोयीस्कर बसून, योग्य तेवढे खाताना, चांगल्या वर्तनाला विरोध करणाऱ्या भोगांमध्ये माणूस राहत नाही.
यथाक्षणं यथादेशं प्रविचारयता सुखम् । यथासम्भवसत्सङ्गम् इदं शास्त्रम् अथेतरत्
वेळ आणि जागेप्रमाणे सुखाचा विचार करताना, योग्य संगती ठेवून, हे आणि इतर शास्त्र समजून येतात.
आसाद्यते महाज्ञानबोधस् संसारशान्तिदः । स भूयो येन नायाति योनियन्त्रप्रपीडनम्
मोठं ज्ञान मिळालं की, जगाचा त्रास शांत होतो; त्या ज्ञानामुळे पुन्हा जन्ममरणाच्या यातना भोगाव्या लागत नाहीत.
एतावत्य् एव ये भूता भोगान् प्राप्य रसे स्थिताः । स्वमातृविष्ठाक्रिमयः कीर्तनीया न ते ऽधमाः
ज्या जीवांनी विविध सुखांचा अनुभव घेतला आणि त्या आनंदात रमले, आणि जे आपल्या आईच्या अंगातून निर्माण झाले आहेत, त्यांना नीच मानू नये.
शृणु तावद् इदानीं त्वं कथ्यमानम् इमं मया । राघव ज्ञानविस्तारं बुद्धिसारतरान्तरम्
राघव, आता मी तुला ज्ञानाचा विस्तार आणि बुद्धीच्या सूक्ष्म भेदांची समजावून सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐक.
ययेदं श्रूयते शास्त्रं तां तु विस्तरतश् शृणु । विचार्यते यथार्थो ऽयं यया च परिभाषया
हे शास्त्र कसे ऐकले जाते, त्याचा अर्थ कसा विचारात घेतला जातो आणि कोणत्या स्पष्टीकरणाने तो स्पष्ट होतो, हे मी तुला सविस्तर सांगतो, ते नीट ऐक.
येनेहाननुभूते ऽर्थे दृष्टेनार्थावबोधनम् । बोधोपकारफलदं तं दृष्टान्तं विदुर् बुधाः
ज्यामुळे न पाहिलेल्या गोष्टीचा अर्थ पाहिलेल्या उदाहरणातून समजतो आणि ज्यामुळे समजायला मदत होते, त्या उदाहरणाला ज्ञानी लोक दृष्टांत म्हणतात.
दृष्टान्तेन विना राम नापूर्वो ऽर्थो ऽवबुध्यते । यथा दीपं विना रात्रौ भाण्डोपस्करणं गृहे
राम, उदाहरणाशिवाय नवा अर्थ समजत नाही, जसं रात्री दिवा नसताना घरातली भांडी किंवा वस्तू दिसत नाहीत.
यैर् यैः काकुत्स्थ दृष्टान्तैस् त्वं मयेहावबोध्यसे । सर्वे सकारणास् ते हि प्राप्यं तु सद् अकारणम्
काकुत्स्थ, मी तुला ज्या ज्या उदाहरणांनी समजावतो, ती सर्व कारणासहितच असतात; कारणाशिवाय काहीच मिळत नाही.
उपमानोपमेयानां कार्यकारणतोदिता । वर्जयित्वा परं ब्रह्म सर्वेषाम् एव विद्यते
उपमा आणि उपमेय यांचं नातं नेहमी कार्य-कारणावर आधारलेलं असतं; फक्त परब्रह्म सोडून, ते सर्वत्र आहे.
ब्रह्मोपदेशदृष्टान्तो यस्य वेह हि कथ्यते । एकदेशसधर्मत्वं तत्रातः परिगृह्यते
इथे जेव्हा ब्रह्मविषयी उदाहरण दिलं जातं, तेव्हा त्या ठिकाणी फक्त काही प्रमाणातच साम्य मानलं जातं.