अथ यातेषु बहुषु वर्षेषु जरसा वृते । शिखिध्वजे महाशैलतटकोटरवासिनि
अनेक वर्षे गेल्यावर आणि वृद्धत्व आल्यावर, शिखिध्वज त्या मोठ्या डोंगराच्या उतारावरील गुहेत राहू लागला.
भर्तुः कषायपाकं तद् आलक्ष्य फलितं चिरात् । तदा तस्यात्मकार्यस्य भवितव्यतया तया
आपल्या पतीच्या तपश्चर्येचे फळ अखेर पिकले आहे हे तिने पाहिले आणि त्याच्या आत्मसाधनेसाठी योग्य वेळ आला आहे हे ओळखले.
भर्तुस् समीपगमने मम कालो ऽयम् इत्य् अपि । सञ्चिन्त्य मन्दरोपान्तं गन्तुं बुद्धिं चकार सा
"आता पतीजवळ जाण्याची वेळ आली आहे" असे मनाशी ठरवून तिने मंदार पर्वताजवळ जाण्याचा निर्णय घेतला.
चचालान्तःपुराद् रात्रौ ततार च नभःपथम् । जगाम वातस्कन्धेन गच्छन्ती खे ददर्श च
ती रात्री अंतःपुरातून बाहेर पडली, आकाशमार्गाने गेली आणि वाऱ्यावर उडत असताना आकाशात जाणाऱ्यांना पाहिले.
कल्पवृक्षांशुकच्छन्ना रत्नस्तबकभूषिताः । नन्दनोद्याननिलया रक्तास् सिद्धाभिसारिकाः
तिने पाहिलं की काही स्त्रिया रत्नांच्या हारांनी सजलेल्या आहेत, इच्छा पूर्ण करणाऱ्या वृक्षांच्या वस्त्रांनी झाकलेल्या आहेत, त्या नंदनवनात राहतात आणि सिद्ध पुरुषांच्या संगासाठी आतुर झालेल्या आहेत.
परामृष्टेन्दुशकलान् प्रालेयकणकर्षिणः । सिद्धोत्तंसात्तसौगन्ध्यान् स्पर्शयाम् आस मारुतान्
तीने अशा वाऱ्यांना स्पर्श केला, जे सिद्धांच्या सुगंधी फुलांनी दरवळत होते, चंद्राच्या शीत किरणांनी थंड झालेले होते आणि बर्फाच्या कणांसारखी गारवा घेऊन येत होते.
चन्द्रबिम्बामृताम्भोधिमहावीचिपरम्पराम् । अपश्यन् निर्मलां ज्योत्स्नाम् अम्बराम्बरतां गताम्
तिने निर्मळ चांदण्याची उजळ लाट पाहिली, जणू चंद्राच्या अमृतमय समुद्रातून येणाऱ्या मोठ्या लाटा आकाशावर पांघरूण पसरल्या आहेत.
मेघान्तरेण गच्छन्ती मेघलग्नाश् च विद्युतः । अभियुक्ता स्वभर्त्रा सा भूयो भूयो व्यलोकयत्
ती ढगांच्या मधून जात होती आणि त्या ढगांना बिलगलेल्या वीजा पाहत होती; आपल्या पतीच्या आठवणीने ती पुन्हा पुन्हा त्या दृश्याकडे पाहत राहिली.
उवाच चात्मनैवाहो यावज्जीवं शरीरिणाम् । न स्वभावश् शमं याति ममाप्य् उत्कण्ठते मनः
त्याने सांगितले: जोपर्यंत शरीर असते, तोपर्यंत त्याचा स्वभाव बदलत नाही; माझे मनसुद्धा स्वस्थ राहत नाही.
कदा मृगेन्द्रस्कन्धं तं प्रणयप्रवणं पुरः । पश्यामि कान्तम् इत्य् अन्तर् ममाप्य् उत्कण्ठितं मनः
कधी मी त्या सिंहासारख्या खांद्याच्या, प्रेमळ प्रियकराला समोर पाहीन? माझे मनही आतून अस्वस्थ झाले आहे.
मञ्जरीत्वं लतात्वं वा वरम् एतास् तरुं पतिम् । न मुञ्चन्ति क्षणम् अपि ममाप्य् उत्कण्ठितं मनः
ही वेल किंवा तिच्या मंजऱ्या, क्षणभरही आपल्या झाडापासून दूर जात नाहीत; माझे मनसुद्धा अस्वस्थ आहे.
यथेयम् अग्रगं कान्तम् एति सिद्धाभिसारिका । तथा कदाहम् एष्यामि ममापीति मनस् स्थितम्
जशी ही सिद्धा आपल्या प्रियकराकडे धावते, तशी मी कधी जाईन? हेच विचार माझ्या मनात आहेत.
इमे मन्दारमरुत एते च शशिनः कराः । वनराजय एताश् च माम् अप्य् उत्कण्ठयन्त्य् अहो
ही मंदार वृक्षांची गार वारे, हे चंद्राचे शीत किरण, आणि या वनातील झाडांच्या रांगा — हे सर्व मला अस्वस्थ करतात.
हे चित्ताज्ञवद् एवान्तः किं त्वं ताण्डवितं स्थितम् । सा व्योमनिर्मला साधो क्व ते याता विवेकिता
अरे मन, तू आतून इतकं अस्थिर का आहेस, जणू काही तुझं ऐकणं बंद पडलंय? एकेकाळी आकाशासारखी निर्मळ असलेली तुझी शुद्धता कुठे गेली?
अथ वा चित्त भर्तारं स्वं प्रत्य् उत्कण्ठसे सखे । तिष्ठोत्कण्ठाविवलितं किम् अनुत्कण्ठितेन ते
किंवा, मना, कदाचित तू आपल्या स्वामीची ओढ वाट बघत आहेस, मित्रा; जेव्हा काहीच उरलेलं नाही, तेव्हा असं व्याकुळ होऊन काय उपयोग?
किं किलोत्कण्ठसे वापि भर्ता यातो जरां भवेत् । तपस्वी कृशगात्रश् च भवेन् निर्वासनस् तथा
कशासाठी किंवा कोणासाठी तू इतकी ओढ वाट बघतेस? तुझा स्वामी म्हातारा झाला असेल, तपस्वी झाला असेल, शरीराने कृश झाला असेल, आणि सर्व काही सोडून निघून गेला असेल.
मत्तो राज्याच् च भोगेभ्यो मन्ये ऽस्यामूलतां गता । वासना लतिका प्रावृण्नदीतटगता यथा
माझ्या मते, त्याच्यामध्ये राज्य आणि सुखभोगांची इच्छा जणू पूर्णपणे संपली आहे; जशी नदीच्या काठी असलेली वेल पावसाळ्यातील पुरामुळे वाहून जाते, तशीच ही इच्छा नष्ट झाली आहे.
एकान्तमतिर् एकात्मा नीरसश् शान्तवासनः । मन्ये भवति मे भर्ता शुष्कवृक्षसमस्थितिः
त्याचे मन पूर्णपणे अंतर्मुख झाले आहे, तो स्वतःमध्येच रमला आहे, कोणत्याही गोष्टीत रस उरलेला नाही, त्याच्या इच्छा शांत झाल्या आहेत; मला वाटते, माझा पती आता जणू कोरड्या झाडासारखा स्थित आहे.
तथापि चित्त कोत्कण्ठा भव वोत्कण्ठयान्वितम् । पतिम् उद्बोध्य योगेन श्लेषयिष्याम्य् अहं गले
तरीही माझ्या मनात अजूनही ओढ आहे, आणि मी उत्कंठेने भरले आहे; मी योगाच्या सहाय्याने माझ्या पतीला जागृत करीन आणि त्याला गळ्यात मिठी मारीन.
प्रमृष्टवासनं भर्तुस् समीकृत्य मनो मुनेः । राज्य एव नियोक्ष्यामि निवत्स्यावस् सुखं चिरम्
हे मुनी, जेव्हा मला दिसेल की माझ्या पतीच्या मनातील सर्व इच्छा पूर्णपणे निघून गेल्या आहेत, तेव्हा मी त्याला पुन्हा राज्यात स्थिर करीन आणि आपण दोघेही तिथे आनंदाने दीर्घकाळ राहू.
अहो नु चिरकालेन मनोरथम् इमं शुभम् । अहम् आसादयिष्यामि यद् भर्त्रा समचित्तता
अरे, किती दिवसांनी माझी ही शुभ इच्छा पूर्ण होणार आहे — म्हणजेच माझं आणि माझ्या पतीचं मन एकसारखं होईल.
समग्रानन्दवृन्दानाम् एतद् एवोपरि स्थितम् । यत् समानमनोवृत्तिसङ्गम् आस्वादने सुखम्
पूर्ण आनंदाच्या सर्व गोष्टींपेक्षा हेच श्रेष्ठ आहे — जेव्हा दोन मनं एकत्र येतात आणि त्याच्यासारखं समाधान मिळतं.
इति चिन्तावती व्योम्ना चूडालोल्लङ्घ्य पर्वतान् । देशान् अब्दान् दिगन्तांश् च प्राप मन्दरकन्दरम्
अशा विचारात गुंतून, चूडाळा आकाशातून पर्वत, प्रदेश, समुद्र आणि दिशा ओलांडत मंदार पर्वताच्या गुहेपर्यंत पोहोचली.
अदृश्यैव नभस्स्थैव प्रविवेश वनान्तरम् । वात्येव पादपलतास्पन्दचिह्नगमागमा
ती अदृश्य राहून आकाशातूनच वनात शिरली; तिच्या येण्या-जाण्याचं फक्त वाऱ्यात हलणाऱ्या वेलींनीच चिन्ह दाखवलं.
वनैकदेशे कस्मिंश्चित् कृतपर्णोटजे पतिम् । दृष्ट्वा योगेन बुबुधे देहान्तरम् इवास्थितम्
एका वनाच्या एका कोपऱ्यात, पर्णांनी बांधलेल्या झोपडीत आपल्या पतीला तिने पाहिले. योगाच्या सामर्थ्याने तिला तो जणू दुसऱ्याच देहात आहे असे जाणवले.
हारकेयूरकटककुण्डलादिविभूषितः । अभवन् मेरुकान्तिर् यस् तम् एवात्र ददर्श सा
जो पूर्वी हार, केयूर, कडे, कुंडले आणि अशा अनेक दागिन्यांनी सजलेला, मेरू पर्वतासारखा तेजस्वी होता, तोच तिथे तिने पाहिला.
कृशाङ्गं कृष्णवर्णं च जीर्णपर्णम् इव स्थितम् । कज्जलाम्बुभरस्नातं भृङ्गीशम् इव निस्सहम्
कृश शरीर, काळा वर्ण, जणू एखादे जुने वाळलेले पान, अंगावर काळी माती व राख लागलेली, आणि शक्तिहीन भृंगराजासारखा तो बसलेला होता.
चीराम्बरधरं शान्तम् एकाकिनम् अवस्थितम् । स्थले निषण्णं पुष्पाणि ग्रथयन्तं जरां गतम्
झाडाच्या सालींचे वस्त्र घातलेला, शांत, एकटा, जमिनीवर बसलेला, फुलांची माळ करत असलेला आणि वृद्धत्वाला पोहोचलेला तो दिसला.
तम् आलोक्यानवद्याङ्गी चूडाला पीवरस्तनी । किञ्चिज्जातविषादेदम् उवाचात्मनि चेतसा
त्याला पाहून, निर्दोष अंगाची आणि भरगच्च उरोज असलेली चूडाळा थोडीशी खिन्न झाली आणि तिने मनातच स्वतःशी असे म्हटले:
अहो नु विषमं मौर्ख्यं यद् अनात्मज्ञतात्मकम् । एवंविधास् समायान्ति दशा मौर्ख्यप्रसादतः
अरेरे, आत्मज्ञान नसल्यामुळे किती मोठं मूर्खपण येतं! अशा अवस्था मूर्खपणाच्या कृपेनेच येतात.