रटत्प्रणालसलिलवापीवलितपादपम् । शीर्णवेद्यादिविज्ञातभूतपूर्वद्विजाश्रमम्
तेथे वाहत्या पाण्याच्या विहिरी, तळी, वाऱ्यात डोलणारी झाडे होती आणि जुन्या वेदिका उरलेल्या जागांवरून तिथे पूर्वी ऋषी राहत असत हे कळत होते.
क्षुद्रप्राणिविनिर्मुक्तं सिद्धसेव्यलतालयम् । आपूर्णपादपलतं प्राणवृत्तिकरैः फलैः
तेथे लहान प्राणी नव्हते, सिद्ध लोक येत असत, जमिनीवर गळलेली पाने आणि जीवनाला आधार देणारी फळे पडली होती.
तत्रैकस्मिन् स्थले शुद्धे समे सलिलमालिते । शीतले शाद्वलश्यामे स्निग्धे सफलपादपे
त्या शुद्ध, सम आणि ओलसर जागेत, थंडगार, हिरव्या गवताने व्यापलेल्या, मऊ आणि फळांनी लगडलेल्या झाडांच्या सावलीत एक जागा निवडली.
समञ्जरीभिर् वल्लीभिस् स चकारोटजालयम् । प्रावृट्कालस् सविद्युद्भिर् नीलाभ्रैर् इव पञ्जरम्
त्याने फुलांनी भरलेल्या वेल्यांनी एक झोपडी बांधली, जणू काही पावसाळ्यात वीज चमकणाऱ्या निळ्या ढगांच्या पिंजऱ्यासारखी ती दिसत होती.
मसृणं वैणवं दण्डं फलभोजनभाजनम् । अर्घपात्रं पुष्पभाण्डम् अक्षमालां कमण्डलुम्
त्याने गुळगुळीत बांबूची काठी, फळे खाण्यासाठी वाटी, पाणी अर्पण करण्याचे भांडे, फुलांची टोपली, जपमाळ आणि कमंडलू आणले.
कन्थां शीतापनोदाय बृसीं चैव मृगाजिनम् । आनीयायोजयत् तस्मिन् मठिकामन्दिरे नृपः
थंडीपासून बचावासाठी चादर, बसण्यासाठी चटई आणि एक मृगजिनही आणून त्या झोपडीत नीट मांडले.
यत् किञ्चिद् अन्यद् वा वस्तु योग्यं तापसकर्मणि । तत् तत्र स्थापयाम् आस जगतीव क्रमं विधिः
तपश्चर्येसाठी जे काही इतर उपयोगी वस्तू होत्या, त्या सर्व त्याने तिथे नीट लावून ठेवल्या, जसा जगात सर्व काही नियमाने ठरलेलं असतं.
सन्ध्यापूर्वं जपं प्रातःप्रहरं स तदाकरोत् । पुष्पोच्चयं द्वितीयं तु स्नानं देवार्चनं ततः
तो पहाटे, सूर्य उगवण्याच्या आधी, दिवसाच्या पहिल्या प्रहरी जप करत असे; दुसऱ्या प्रहरी फुलं वेचून, स्नान करून, मग देवांची पूजा करत असे.
पश्चाद् वनफलं किञ्चिद् वनकन्दं बिसादिकम् । भुक्त्वा जप्यपरो भूत्वा निनायैको निशां वशी
नंतर तो काही वनफळं, कंद, कमळाच्या देठासारख्या गोष्टी खाऊन, मग जपात तल्लीन होऊन, एकटाच रात्र घालवत असे.
इति दिवसम् अखेदं मन्दरोपान्तकच्छे विरचित उटजे ऽन्तर् मालवेशो निनाय । न च नृपतिविलासं तं स सस्मार कं वा स्फुरति हृदि विवेके राज्यलक्ष्म्यो हरन्ति
अशा रीतीने, तो मंदार पर्वताच्या उताराजवळ झोपडीत, वाळक्या झाडाच्या सालीचे वस्त्र घालून, दिवस कंटाळा न येता घालवीत असे. राजसुखांची आठवणही त्याला कधी येत नसे, कारण विवेकी मनात राजसत्तेचे वैभव उमटतच नाही.
एवं शिखिध्वजः पर्णमठिकायां वने स्थितः । इदानीं शृणु चूडाला सा किं कृतवती गृहे
अशा प्रकारे शिखिध्वज वनात पर्णकुटीत राहू लागला. आता, चूडाळा घरी काय करीत होती ते ऐक.
तत्रार्धरात्रसमये दूरं याते शिखिध्वजे । हरिणी ग्रामसुप्तेव चूडाला बुबुधे भयात्
त्या वेळी, मध्यरात्री शिखिध्वज दूर निघून गेला असता, चूडाळा गावात झोपेतून जागी झालेल्या हरिणीसारखी भीतीने सावध झाली.
अपश्यत् पतिनिर्हीनं शयनं शून्यतां गतम् । अभास्करम् अपूर्णेन्दुं शान्तशोभम् इवाम्बरम्
तिने पतीशिवाय रिकामे झालेले शय्यास्थान पाहिले—जणू सूर्यप्रकाश नसलेले, अपूर्ण चंद्र असलेले, शांत शोभा असलेले आकाशच.
उत्तस्थौ किञ्चिद् आम्लानवदना खेदशालिनी । कुसिक्तेव महावल्ली निरुत्साहाङ्गपल्लवा
ती हलकेच उठली, तिच्या चेहऱ्यावर थोडीशी मलूलता आणि मनात खिन्नता होती. जणू पावसाने भिजलेली मोठी वेल, तिच्या कोमल अंगांना उत्साह उरला नव्हता.
न प्रसन्ना न विमला बभूवाकुलतां गता । दिनश्रीर् इव नीहारधूसरा सा व्यतिष्ठत
ती न शांत होती, ना निर्मळ; तिच्या मनात गोंधळ निर्माण झाला होता. जणू धुक्याने झाकलेला दिवसाचा तेजस्वीपणा जसा फिका पडतो, तशीच तीही मंदावलेली होती.
क्षणं शय्योपविष्टैव चिन्तयाम् आस चिन्तया । कष्टं राज्यं प्रभुस् त्यक्त्वा वनं यातो गृहाद् इति
क्षणभर ती आपल्या पलंगावर बसून विचारात गुंतली, 'अरे देवा, राजाने राज्य सोडून घरातून वनात निघून गेला.'
तन् मयेहाद्य किं कार्यं तत्समीपं व्रजाम्य् अहम् । भर्तैव गतिर् उद्दिष्टा विधिना प्रकृता स्त्रियः
आता मी काय करावे? मी त्याच्याकडे जाईन. स्त्रीसाठी पतीच तिचा एकमेव आधार आहे, असे नशीबाने ठरवले आहे.
इति सञ्चिन्त्य भर्तारम् अनुगन्तुं समुत्थिता । चूडाला वातरन्ध्रेण निर्गत्याम्बरम् आययौ
असे ठरवून, भर्त्याचा पाठलाग करण्यासाठी चूडाळा उठली आणि वाऱ्याच्या छिद्रातून बाहेर जाऊन आकाशात गेली.
बभ्रामाम्बरमार्गेण वातस्कन्धेन योगिनी । कुर्वती सिद्धसार्थस्य मुखेनान्येन्दुविभ्रमम्
योगिनी वाऱ्यावर स्वार होऊन आकाशातून फिरत होती. तिचा चेहरा इतका तेजस्वी होता की, सिद्धांच्या समूहात चालताना तो चंद्रालाही लाजवेल असा भासत होता.
ददर्शाथ पथा यान्तं रात्रौ खड्गकरं पतिम् । भ्रमन्तम् एकम् एकान्ते वेतालेशम् इवोत्थितम्
त्या मार्गाने जात असताना, तिने रात्री आपल्या पतीला तलवार हातात घेऊन एकटाच एकांतात भटकताना पाहिले, जणू एखादा नव्याने उठलेला वेताळच.
तादृशं पतिम् आलोक्य रुद्धा गगनकोटरे । भविष्यच् चिन्तयाम् आस सर्वं भर्तुर् अखण्डितम्
पतीला अशा अवस्थेत पाहून ती आकाशाच्या एका कपारीत थांबली आणि त्याच्या भविष्यात काय काय घडेल याचा पूर्ण विचार करू लागली.
यथा तेन यदा यत्र यावत् कार्यं यथोदयम् । यथा च निर्वृतिस् स्फारा गन्तव्या तेन राघव
त्याने जेव्हा, जिथे, जितके आणि जसे करायचे असेल, तसे त्याने करावे; आणि त्याच्या संपूर्ण समाधानासाठी जे आवश्यक आहे ते त्यानेच साध्य करावे, हे लक्षात ठेव, राघव.
अवश्यभवितव्यं तद् भर्तुर् दृष्ट्वा पुरस्स्थितम् । तद् एव सम्पादयितुं गमनात् सा न्यवर्तत
पतीवर जे घडणार आहे ते समोर दिसल्यावर, तिने ते घडावे म्हणून आपला प्रवास थांबवला.
आस्तां ममाद्य गमनं कालेनातिचिरेण हि । मयास्य पार्श्वं गन्तव्यं नियतेर् एष निश्चयः
आजचा माझा प्रवास राहू दे; थोड्याच वेळात, नियतीच्या जोरावर मला त्याच्याकडे जावेच लागेल.
इति सञ्चिन्त्य चूडाला प्रविश्यान्तःपुरं पुनः । सुष्वाप शयने शम्भोश् शिरसीवैन्दवी कला
असं मनाशी ठरवून, चूडाला पुन्हा अंतःपुरात गेली आणि आपल्या पलंगावर चंद्राच्या कलेप्रमाणे शंकराच्या शिरावर निजली.
केनचित् कारणेनासौ गतस् सम्प्रति भूपतिः । इति पौरजनं सर्वम् आश्वास्यातिष्ठद् अङ्गना
राजा काही कारणाने गेला आहे, असं सर्व लोकांना समजावून सांगून राणी स्थिर राहिली.
राज्यं ररक्ष भर्तुस् तत् क्रमेण समदर्शना । यथा कलमकेदारं पक्वं कलमगोपिका
ती आपल्या पतीच्या जागी राज्य सांभाळू लागली, सगळ्यांकडे सारखे पाहत होती, जशी एखादी शेतकऱ्याची बायको पिकलेलं भाताचं शेत जपते.
तयोस् तदावहत् कालो दम्पत्योस् स्थितयोस् तथा । अदृष्टान्योऽन्यमुखयो राज्यकाननपालयोः
त्या दोघांचा काळ अशाच रीतीने गेला—ती राजवाड्यात, तो जंगलात—एकमेकांना न पाहता, दोघेही आपापल्या जागेचं रक्षण करत.
जगामाथ दिनं पक्षो मासो ऽथर्तुश् च वत्सरः । शिखिध्वजस्य विपिने चूडालायास् स्वमन्दिरे
एक दिवस, पंधरवडा, महिना आणि मग एक वर्ष असं गेलं—शिखिध्वज जंगलात आणि चूडाळा आपल्या राजवाड्यात.
बहुनात्र किम् उक्तेन वर्षाण्य् अष्टादशाङ्गना । चूडालोवास सदने वनकच्छे शिखिध्वजः
यापेक्षा जास्त काय सांगावं? चक्क अठरा वर्षं अशीच गेली—चूडाळा राजवाड्यात राहिली आणि शिखिध्वज जंगलाच्या कडेला.