आययौ यामिनी श्यामा भुवनं भस्मधूसरम् । धृतव्योमापगं शर्वम् ईर्ष्ययेव यमस्वसा
रात्र काळीभोर येऊन जगाला राखेसारखे फिकट केले, आकाशात गंगेला धरून, जणू यमाची बहीण मत्सराने आली.
दिक्षु सन्ध्याभ्रहस्तासु स्थितासु कृतकुण्डलम् । तमोलवालकाङ्कासु ज्योत्स्नाहासोदयाङ्कितम्
दिशांमध्ये संध्याकाळच्या ढगांचे हात कुंडलांनी सजले होते, अंधाराच्या वेण्या होत्या, आणि त्यावर चंद्रप्रकाशाच्या हास्याचे ठसे उमटू लागले.
गच्छतोर् अपरं पारं दम्पत्योर् मैरवं वनम् । देवोद्यानमयं रन्तुं दिनश्रीदिननाथयोः
दिवस आणि त्याचा अधिपती हे दोघं, त्या राजदांपत्यासारखे, दुसऱ्या काठी असलेल्या मैरव वनात गेले. ते वन म्हणजे एक दिव्य बागच होती, तिथे त्यांनी आनंद लुटला.
आगच्छतोर् इमं पारं हृद्यं तीक्ष्णकरोज्झितम् । निशानिशानाथयोश् च दम्पत्योर् मैरवं पुनः
रात्र आणि तिचा स्वामी हे दोघं, तेजस्वी किरणांनी छिन्न-भिन्न झालेल्या पण मनाला भावणाऱ्या या काठी जवळ आले, आणि मग ते राजदांपत्य पुन्हा त्या मैरव वनात गेले.
तारागणो ऽपि ददृशे विशीर्णो व्योमकुट्टिमे । मुक्तो मङ्गललाजानां दिग्वधूभिर् इवाञ्जलिः
आकाशाच्या पांढऱ्या पाटीवर ताऱ्यांची गर्दी विखुरलेली दिसली, जणू दिशांच्या वधूंनी मंगल अक्षता उधळल्या आहेत.
चन्द्रानना तमश्श्यामा शीता कुमुदहासिनी । यामिनी यौवनं प्राप सरोजमुकुलस्तनी
रात्र ही चंद्रासारखा चेहरा असलेली, काळी, गारवा देणारी, कुमुदासारखी हसणारी, आपल्या तारुण्यात आली; तिची उन्नत वक्षस्थाने जणू उमलण्याच्या प्रतीक्षेत असलेल्या कमळाच्या कळ्यांसारखी होती.
कृतसन्ध्यासमाचारस् सह चूडालयेष्टया । सुष्वाप शयने भूपो मैनाक इव सागरे
संध्याकाळची पूजा करून, राजा आपल्या प्रिय राणीबरोबर पलंगावर झोपला, जणू काही सागरातला मैनाक पर्वतच.
अथार्धरात्रसमये देशे निश्शब्दतां गते । घननिद्राशिलाकोशनिलीने सकले जने
मग अर्ध्या रात्रीच्या वेळी, सगळीकडे शांतता पसरली आणि सर्व लोक गाढ झोपेत बुडाले.
स तस्यां सम्प्रसुप्तायां शयने कोमलांशुके । भृशं निद्राविमूढायां भ्रमर्याम् इव पङ्कजे
ती मऊ वस्त्रात गुंडाळून, पलंगावर गाढ झोपली होती, जणू कमळात गुंतलेली मधमाशीच.
तत्याज दयितां सुप्ताम् अङ्काद् राजा शिखिध्वजः । स्वैरं स्वैरं मुखं राहो रविचन्द्रप्रभाम् इव
राजा शिखिध्वजाने आपल्या झोपलेल्या प्रेयसीला हळूच कुशीतून दूर सोडले, जसे राहू सूर्यचंद्राच्या तेजस्वी मुखांना शांतपणे सोडतो.
उत्तस्थौ शयनाल् लीनवधूकाद् धवलांशुकात् । सलक्ष्मीकाद् विलोलोर्मेर् हरिः क्षीरार्णवाद् इव
तो आपल्या प्रियेचा आणि पांढऱ्या वस्त्राचा त्याग करून, जणू लक्ष्मी आणि लाटांना मागे सोडून क्षीरसागरातून वर येणाऱ्या विष्णूप्रमाणे, शय्येवरून उठला.
निर्जगामाङ्गनं मत्तसुप्तभृत्यजनं गृहात् । वनं सुप्तमृगव्यूहं केसरी कन्दराद् इव
घरातील स्त्रिया आणि नोकर दारूच्या नशेत किंवा झोपेत असताना, तो सिंह जसा गुहेतून बाहेर पडून झोपलेल्या हरिणांच्या कळपाकडे जाण्यासाठी वनात जातो, तसा घरातून निघून गेला.
खड्गमात्रसहायो ऽसौ पटद्वयपरावृतः । अर्धसुप्तद्वारपालं द्वारदेशम् अवाप च
फक्त तलवार सोबत घेऊन, दोन वस्त्रांनी गुंडाळलेला तो, अर्धवट झोपेत असलेल्या द्वारपालाजवळ पोहोचला.
वीरक्रमार्थं यामीति तत्रैव द्वारपव्रजम् । योजयित्वा जगामासौ पुरान् निर्गत्य पूर्णधीः
शौर्यसाधनेसाठी 'रात्रीची पहारा पाहायला जातो' असे सांगून, द्वारपालाशी बोलणी करून, तो ठाम मनाने शहराबाहेर पडला.
राज्यलक्ष्म्यै नमस् तुभ्यम् इत्य् उक्त्वा मण्डलाद् गतः । विवेशोग्राम् अरण्यानीम् एको नद इवार्णवम्
"राज्यलक्ष्मी, तुला नमस्कार," असे म्हणून तो नगराच्या वर्तुळातून बाहेर पडला आणि एकटाच जंगली अरण्यात गेला, जसा एखादी नदी समुद्रात मिळते.
घनान्धकारगुल्माढ्या क्षुद्रभूतौघकर्कशा । सारण्यानीनिशा सा च समं तेनातिवाहिता
त्या रात्री तो घनदाट अंधार आणि लहान प्राण्यांनी भरलेल्या कठीण अरण्यात गेला.
प्रातश् शून्यम् अरण्यानीखं तीर्त्वा विततं दिनम् । समम् अर्केण कस्याञ्चिद् विशश्राम वनावनौ
सकाळी, रिकाम्या अरण्याचा विस्तार पार करून, त्याने दिवसभर सूर्याबरोबर एका वनातील सावलीत विश्रांती घेतली.
भानाव् अदृश्यतां याते तत्र स्नानादिपूर्वकम् । किञ्चित् फलादिकं भुक्त्वा तां निनाय तमस्वतीम्
सूर्य मावळल्यावर, स्नान व इतर विधी करून, त्याने थोडे फळ वगैरे खाऊन तिथेच त्या अंधारात रात्र घालवली.
पुनः प्रातः पुराण्य् उच्चैर् मण्डलानि गिरीन् नदीः । बलाद् उल्लङ्घयाम् आस राम द्वादशशर्वरीः
पुन्हा पहाटे, बारा रात्रींनी, त्याने जोर लावून जुने पर्वत, शिखरे आणि नद्या ओलांडल्या, हे राम.
ततो मन्दरशैलस्य तटस्थं जनदुर्गमम् । प्राप काननम् अत्यन्तदूरस्थजनतापुरम्
नंतर तो मंदार पर्वताच्या उतारावर असलेल्या, लोकांना कठीण जाऊन पोचता येईल अशा, वस्तीपासून खूप दूर असलेल्या एका जंगलात पोहोचला.
रटत्प्रणालसलिलवापीवलितपादपम् । शीर्णवेद्यादिविज्ञातभूतपूर्वद्विजाश्रमम्
तेथे वाहत्या पाण्याच्या विहिरी, तळी, वाऱ्यात डोलणारी झाडे होती आणि जुन्या वेदिका उरलेल्या जागांवरून तिथे पूर्वी ऋषी राहत असत हे कळत होते.
क्षुद्रप्राणिविनिर्मुक्तं सिद्धसेव्यलतालयम् । आपूर्णपादपलतं प्राणवृत्तिकरैः फलैः
तेथे लहान प्राणी नव्हते, सिद्ध लोक येत असत, जमिनीवर गळलेली पाने आणि जीवनाला आधार देणारी फळे पडली होती.
तत्रैकस्मिन् स्थले शुद्धे समे सलिलमालिते । शीतले शाद्वलश्यामे स्निग्धे सफलपादपे
त्या शुद्ध, सम आणि ओलसर जागेत, थंडगार, हिरव्या गवताने व्यापलेल्या, मऊ आणि फळांनी लगडलेल्या झाडांच्या सावलीत एक जागा निवडली.
समञ्जरीभिर् वल्लीभिस् स चकारोटजालयम् । प्रावृट्कालस् सविद्युद्भिर् नीलाभ्रैर् इव पञ्जरम्
त्याने फुलांनी भरलेल्या वेल्यांनी एक झोपडी बांधली, जणू काही पावसाळ्यात वीज चमकणाऱ्या निळ्या ढगांच्या पिंजऱ्यासारखी ती दिसत होती.
मसृणं वैणवं दण्डं फलभोजनभाजनम् । अर्घपात्रं पुष्पभाण्डम् अक्षमालां कमण्डलुम्
त्याने गुळगुळीत बांबूची काठी, फळे खाण्यासाठी वाटी, पाणी अर्पण करण्याचे भांडे, फुलांची टोपली, जपमाळ आणि कमंडलू आणले.
कन्थां शीतापनोदाय बृसीं चैव मृगाजिनम् । आनीयायोजयत् तस्मिन् मठिकामन्दिरे नृपः
थंडीपासून बचावासाठी चादर, बसण्यासाठी चटई आणि एक मृगजिनही आणून त्या झोपडीत नीट मांडले.
यत् किञ्चिद् अन्यद् वा वस्तु योग्यं तापसकर्मणि । तत् तत्र स्थापयाम् आस जगतीव क्रमं विधिः
तपश्चर्येसाठी जे काही इतर उपयोगी वस्तू होत्या, त्या सर्व त्याने तिथे नीट लावून ठेवल्या, जसा जगात सर्व काही नियमाने ठरलेलं असतं.
सन्ध्यापूर्वं जपं प्रातःप्रहरं स तदाकरोत् । पुष्पोच्चयं द्वितीयं तु स्नानं देवार्चनं ततः
तो पहाटे, सूर्य उगवण्याच्या आधी, दिवसाच्या पहिल्या प्रहरी जप करत असे; दुसऱ्या प्रहरी फुलं वेचून, स्नान करून, मग देवांची पूजा करत असे.
पश्चाद् वनफलं किञ्चिद् वनकन्दं बिसादिकम् । भुक्त्वा जप्यपरो भूत्वा निनायैको निशां वशी
नंतर तो काही वनफळं, कंद, कमळाच्या देठासारख्या गोष्टी खाऊन, मग जपात तल्लीन होऊन, एकटाच रात्र घालवत असे.
इति दिवसम् अखेदं मन्दरोपान्तकच्छे विरचित उटजे ऽन्तर् मालवेशो निनाय । न च नृपतिविलासं तं स सस्मार कं वा स्फुरति हृदि विवेके राज्यलक्ष्म्यो हरन्ति
अशा रीतीने, तो मंदार पर्वताच्या उताराजवळ झोपडीत, वाळक्या झाडाच्या सालीचे वस्त्र घालून, दिवस कंटाळा न येता घालवीत असे. राजसुखांची आठवणही त्याला कधी येत नसे, कारण विवेकी मनात राजसत्तेचे वैभव उमटतच नाही.