नित्यम् उद्दामवैराग्यः परिव्राड् इव शान्तधीः । निन्दन्न् एव महाभोगान् अभोक्तैव श्रियां स्थितः
तो नेहमीच प्रबळ वैराग्याने भरलेला, शांत मनाचा, जणू काही संन्यासीच होता. तो मोठ्या ऐश्वर्यात राहूनही त्या सुखांचा तिरस्कार करायचा, पण कधीच त्यात रमायचा नाही.
ददाव् अतितरां दानं गोभूमिकनकादिकम् । देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यश् च स्वजनेभ्यश् च मानदः
त्याने गायी, जमीन, सोने अशा अनेक गोष्टींचे उदार दान दिले. देव, ब्राह्मण आणि आपल्या लोकांचा सन्मान करत त्यांना भरभरून दिले.
चचार च तपः कर्तुं कृच्छ्रचान्द्रायणादिकम् । परिबभ्राम तीर्थानि वनान्य् आयतनानि च
त्याने कठीण व्रत, चंद्रायणासारखी तपश्चर्या केली आणि तीर्थक्षेत्रे, अरण्ये, मंदिरे अशी अनेक पवित्र ठिकाणे फिरून पाहिली.
स तथापि विशोकत्वं मनाग् अपि न लब्धवान् । अनिधानां खनन् भूमिं निधानार्थी निधिं यथा
असं असूनही, त्याला किंचितही दुःखमुक्ती मिळाली नाही. जणू काही एखादा माणूस धनासाठी जमीन खणतो, पण काहीच सापडत नाही, तसं त्याचं झालं.
रात्रिन्दिनम् अनन्तेन शुष्यञ् शोककृशानुना । चिन्तया चिन्तयाम् आस संसारव्याधिभेषजम्
रात्रंदिवस अखंड दुःखाने आणि कोरडेपणाने तो अगदी कृश झाला होता. तो वारंवार विचार करत होता की, या संसाररूपी आजारावर उपाय काय आहे.
चिन्तापरवशो दीनो राज्यं पश्यन् विषोपमम् । महाविभवम् अप्य् अग्रे नापश्यत् खिन्नया धिया
त्याच्या मनावर चिंता आणि निराशा इतकी हावी झाली होती की, त्याला आपले राज्य विषासारखे वाटू लागले. समोर असलेली मोठी संपत्तीही त्याच्या थकलेल्या मनाला दिसेना.
अथैकदैकान्तगतां चूडालाम् अङ्कम् आगताम् । इदं मधुरया वाचा समुवाच शिखिध्वजः
एकदा, एकांतात चूडाळा त्याच्या मांडीवर येऊन बसली असता, शिखिध्वजाने तिला गोड शब्दात असे सांगितले.
भुक्तं राज्यं चिरं कालं भुक्ता विभवभूमयः । अधुनास्मि विरागेण युक्तो गच्छामि काननम्
मी खूप काळ राज्याचा आणि त्यातील सर्व वैभवाचा उपभोग घेतला. आता मला वैराग्य आले आहे, म्हणून मी जंगलात जाणार आहे.
न सुखानि न दुःखानि नापदो न च सम्पदः । क्रोडीकुर्वन्ति भूतानि मुनिं वननिवासिनम्
जंगलात राहणाऱ्या त्या ऋषीला सुखदुःख, संकटं किंवा समृद्धी — या गोष्टींमध्ये काहीच फरक पडत नाही.
न देशभङ्गसम्मोहो न सङ्ग्रामजनक्षयः । राज्याद् अप्य् अधिकं मन्ये सुखं वननिवासिनः
जंगलात राहणाऱ्याचं सुख, देशातून हकालपट्टीचं गोंधळ असो किंवा युद्धामुळे होणारा नाश असो, राजसत्तेपेक्षाही मला जास्त वाटतं.
स्तबकस्तनधारिण्यो रक्तपल्लवपाणयः । मञ्जरीजालहासिन्यो लोलशुभ्राम्बुदांशुकाः
फुलांच्या घड्यांची वक्षस्थळं, लालसर कळ्यांचे हात, कळींच्या माळांनी हसणाऱ्या, आणि शुभ्र मऊ ढगांच्या लहरत्या ओढण्या पांघरलेल्या —
स्वपरागाङ्गहारिण्यः कृतकौसुममण्डनाः । सुसेव्यकाञ्चनशिलानितम्बतटशोभनाः
स्वाभाविक सुगंधानं सजलेल्या, परागानं रंगलेल्या अंगांनी मन मोहवणाऱ्या, फुलांच्या दागिन्यांनी नटलेल्या, आणि सोन्यासारख्या खडकांच्या काठांवर शोभणाऱ्या त्या सुंदर वाटतात.
तरङ्गमौक्तिकप्रोतसरिन्मुक्तालतावृताः । लतावयस्यावलिता मुग्धमुग्धमृगात्मजाः
लाटांवरून आलेल्या मोत्यांच्या माळांनी सजवलेल्या, नदीच्या वेलींनी वेढलेल्या, वेलींमध्ये खेळणाऱ्या आणि रानातील हरणछाव्यांसारख्या निरागस अशा त्या सुंदर वाटा—
स्वभावोद्दामसौगन्ध्या वितीर्णफलभोजनाः । षट्पदश्रेणिनयनाः पुष्पापूरनताङ्गिकाः
स्वतःच्या गोड सुगंधाने दरवळणाऱ्या, भरपूर फळांनी जेवण देणाऱ्या, मधमाशांच्या रांगेसारख्या डोळ्यांनी आणि फुलांच्या ओझ्याने वाकलेल्या अंगांनी त्या वाटा खुलून दिसतात—
आश्वासास्पदतां याताश् शीतलामलगात्रिकाः । रमयन्ति त्वम् इव मां वनवीथ्यो वरानने
थंड आणि निर्मळ अंगांनी, आश्रय देणाऱ्या अशा त्या वनातील वाटा, हे सुंदरमुखी, जशा तू मला आनंद देतेस तशाच मला सुखावतात.
यथा विविक्तम् एकान्ते मनो भवति निर्वृतम् । न तथा शशिबिम्बेषु न च ब्रह्मेन्द्रसद्मसु
एकांत आणि निवांत जागेत मनाला जे समाधान मिळते, ते ना चंद्राच्या प्रकाशात मिळते, ना ब्रह्मा किंवा इंद्र यांच्या राजवाड्यांमध्ये.
अस्मिन् मत्प्रणये तन्वि न विघ्नं कर्तुम् अर्हसि । भर्तुर् विघटयन्तीच्छां न स्वप्ने ऽपि कुलस्त्रियः
हे सुकुमारि, माझ्या प्रेमाच्या या बाबतीत तू कोणताही अडथळा आणू नकोस. चांगल्या घरातील स्त्रिया आपल्या पतीच्या इच्छेला कधीही, अगदी स्वप्नातसुद्धा, विरोध करत नाहीत.
प्राप्तकालं कृतं कार्यं राजते नाथ नेतरत् । वसन्ते राजते पुष्पं फलं शरदि राजते
योग्य वेळी केलेले कामच खरेदीपदार्थासारखे शोभते, राजन. वसंतात फुल उमलते आणि शरद ऋतूत फळ पक्व होते, तसेच.
जराजरढदेहानां युक्तं वनसमाश्रयः । न यूनां त्वादृशाम् एव तेनैतन् मे न रोचते
ज्यांचे शरीर वयोमानाने थकले आहे, त्यांनी वनात जाऊन राहणे योग्य आहे. पण तुझ्यासारख्या तरुणांसाठी ते योग्य नाही; म्हणूनच मला हे पसंत नाही.
यौवनेन महाराज न यावद् वयम् उज्झिताः । पुष्पौघेनेव तरवस् तावच् छोभामहे गृहे
महामना राजन, जोपर्यंत आपले तारुण्य संपलेले नाही, तोपर्यंत आपण घरात राहून त्याला फुलांनी बहरलेल्या झाडांसारखे शोभवतो.
पुष्पाभया पुष्पसितं जरसा सह काननम् । समं गृहाद् गमिष्यामो हंसा इव तरोस् सरः
वय वाढलं, फुलांनी बहरलेलं जंगल दिसलं, की आपण दोघं घर सोडून निघू — जसं हंस झाडावरून सरोवराकडे जातात.
अप्राप्तकालं नृपतेः प्रजापालनम् उज्झतः । राजयक्ष्मेव चन्द्रस्य महद् एनो न नश्यति
राजा जर योग्य वेळ येण्याआधीच प्रजांची काळजी घेणं सोडून देतो, तर त्याचं मोठं पाप कधीच नष्ट होत नाही — जसं चंद्राच्या रोगाचं नाही होत.
अप्राप्तकारिणं भूपं रोधयन्ति च वै प्रजाः । रोधयन्ति ह्य् अकार्येभ्यः प्रभुभृत्याः परस्परम्
राजा जर योग्य वेळेपूर्वी काही करतो, तर प्रजा त्याला थांबवते; आणि चुकीच्या गोष्टींपासून मालक-नोकर एकमेकांना रोखतात.
अलम् उत्पलमालाक्षि विघ्नेनाभिमतस्य मे । विद्धि मां गतम् एवेतो दूरम् एकान्तकाननम्
कमलासारख्या डोळ्यांची तू, माझ्या मनातल्या इच्छेला अडथळा आणू नकोस; मी आधीच दूर एकांताच्या जंगलात गेलो आहे, हे समज.
बाला त्वम् अनवद्याङ्गी नागन्तव्यं वनं त्वया । पुंसाम् अपि हि मृद्वङ्गि दुर्विषह्यो वनाश्रयः
तू अजून लहान आहेस, तुझं अंग निर्दोष आहे. तुला जंगलात जाऊ नये. कारण कोमल शरीर असलेल्या पुरुषांनाही जंगलात राहणं फार कठीण असतं.
न समर्था वनावासे योषितः कठिना अपि । का नाम पुष्पमञ्जर्यस् सोढुम् अर्कातपं क्षमाः
मजबूत असल्या तरी स्त्रियांना जंगलात राहता येत नाही. फुलांच्या गच्छालाही उन्हाचा तडाखा सहन होत नाही, मग स्त्रियांनी कसा सहन करावा?
भवत्या पालयन्त्येह राज्यं स्थातव्यम् उत्तमे । कुटुम्बभारोद्वहनं पत्यौ याते व्रतं स्त्रियः
तुला इथेच राहून राज्य सांभाळावं लागेल. नवरा गेला की, घराचा भार उचलणं हेच स्त्रियांचं व्रत असतं.
इत्य् उक्त्वा दयितां राजा ताम् इन्दुवदनां वशी । उत्तस्थौ स्नातुम् अखिलं दिनकार्यं चकार ह
असं म्हणून, चंद्रासारखा चेहरा असलेल्या आपल्या प्रियेला सांगून, राजाने संयम ठेवून उठून स्नान केलं आणि सर्व दैनंदिन कामं पूर्ण केली.
अथोज्झितप्रजाचेष्टो रविर् अस्ताचलं ययौ । शिखिध्वजो वनम् इव समस्तजनदुर्गमम्
मग, आपल्या प्रजांच्या कामांपासून दूर होऊन, सूर्य पश्चिमेकडील पर्वतामागे गेला, जसा शिखिध्वज सर्व लोकांना दुर्गम अशा वनात गेला.
संहृत्य विततं रूपं तम् एवानुययौ प्रभा । नाथं भवननिष्क्रान्तं चूडालेवानुरागिणी
आपले पसरणारे रूप गोळा करून, प्रभा आपल्या पतीच्या मागे गेली, जसा चूडाळी प्रेमाने राजवाड्यातून बाहेर पडलेल्या आपल्या नाथामागे गेली.