तथा श्रुतोपदेशेन स्वात्मज्ञानम् अवाप्यते । अन्यद् अन्विष्यते चान्यल् लभ्यते हि गुरुक्रमात्
तसंच, ऐकलेल्या शिकवणीमुळे आत्मज्ञान मिळतं; दुसरं काही शोधताना, गुरूच्या मार्गदर्शनाने दुसरंच काही हाती लागतं.
ब्रह्म सर्वेन्द्रियातीतं श्रुतादीन्द्रियसंविदा । तेनोपदेशाद् अनघ नात्मतत्त्वम् अवाप्यते
ब्रह्म हे सर्व इंद्रियांपलीकडचं आहे, ऐकणं वगैरे इंद्रियांच्या जाणिवेतून त्याची ओळख होते; पण त्या शिकवणीतून, हे निष्पापा, आत्म्याचं खरे स्वरूप मिळत नाही.
गुरूपदेशं च विना नात्मतत्त्वागमो भवेत् । केन चिन्तामणिर् लब्धः कपर्दान्वेषणं विना
गुरूंच्या शिकवणीशिवाय आत्म्याचं खरं स्वरूप कधीच समजत नाही; जसं शिंपल्याशिवाय चिंतामणी सापडत नाही.
तत्त्वस्यास्य महार्घस्य गुरूपकथनं गतम् । अकारणं कारणतां मणेर् इव कपर्दकः
या अमूल्य सत्याचं ज्ञान गुरूंच्या उपदेशामुळे मिळालं; कारण नसताना शिंपला कधीच मौल्यवान मणी होत नाही.
पश्य राघव मायेयं मोहनी महताम् अपि । अन्यद् अन्विष्यते यत्नाद् अन्यद् आसाद्यते फलम्
राघव, बघ, ही माया किती मोठ्यांनाही फसवते; माणूस काहीतरी मिळवायला खूप प्रयत्न करतो, पण त्याला वेगळंच फळ मिळतं.
अन्यत् करोति पुरुषः फलम् अन्यद् एव प्राप्नोति वस्तुनियतिश् च विलोक्यते च । तस्माद् अनन्तविभवस्य जगत्क्रमस्य श्रेयो ऽतिवाहनम् असङ्गम् अवज्ञयैव
माणूस एक करत असतो, पण त्याला दुसरंच फळ मिळतं; जगातली हीच रीत आहे. म्हणून या अनंत रूपांच्या जगात सर्वात उत्तम मार्ग म्हणजे सर्व गोष्टींना अलिप्तपणे, उदासीनपणे पाहणं.
ततश् शिखिध्वजो राजा तत्त्वज्ञानपदं विना । आजगाम परं मोहं यामान्ध्यम् इव भूतलम्
शिखिध्वज राजा खऱ्या ज्ञानाची प्राप्ती न झाल्यामुळे, गाढ अज्ञानात बुडाला, जणू काही पृथ्वीवर रात्रीसारखा काळोख पसरला आहे.
दुःखाग्निदीपितमना मनाग् अपि विभूतिषु । तास्व् अपीष्टोपनीतासु न रेमे ऽग्निशिखास्व् इव
दुःखाच्या ज्वाळांनी त्याचे मन होरपळून गेले होते, त्यामुळे अगदी मनाप्रमाणे मिळालेल्या संपत्तीतही त्याला काहीच आनंद वाटत नव्हता, जसे ज्वाळांमध्ये कुणालाही सुख मिळत नाही.
एकान्तेषु दिगन्तेषु निर्झरेषु गुहासु च । आजगाम रतिं जन्तुमुक्तेषु व्यसनी यथा
तो एकांत स्थळी, दिशांच्या टोकांवर, धबधब्याजवळ आणि गुहांमध्येच समाधान शोधू लागला, जणू काही एखादा व्यसनाधीन माणूस लोकांपासून दूर अशा जागेतच आनंद मानतो.
राघव त्वम् इवाशेषास् सान्त्वानुनयचोदनैः । प्रार्थितः कार्यते भृत्यैर् महीपो दिवसक्रियाः
राघव, जसे तुला तुझे सेवक विविध प्रकारच्या समजावण्याने आणि विनवण्या करून रोजच्या कामांसाठी प्रवृत्त करतात, तसेच एखाद्या राजालाही त्याचे सेवक दिवसभरच्या कामांसाठी भाग पाडतात.
नित्यम् उद्दामवैराग्यः परिव्राड् इव शान्तधीः । निन्दन्न् एव महाभोगान् अभोक्तैव श्रियां स्थितः
तो नेहमीच प्रबळ वैराग्याने भरलेला, शांत मनाचा, जणू काही संन्यासीच होता. तो मोठ्या ऐश्वर्यात राहूनही त्या सुखांचा तिरस्कार करायचा, पण कधीच त्यात रमायचा नाही.
ददाव् अतितरां दानं गोभूमिकनकादिकम् । देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यश् च स्वजनेभ्यश् च मानदः
त्याने गायी, जमीन, सोने अशा अनेक गोष्टींचे उदार दान दिले. देव, ब्राह्मण आणि आपल्या लोकांचा सन्मान करत त्यांना भरभरून दिले.
चचार च तपः कर्तुं कृच्छ्रचान्द्रायणादिकम् । परिबभ्राम तीर्थानि वनान्य् आयतनानि च
त्याने कठीण व्रत, चंद्रायणासारखी तपश्चर्या केली आणि तीर्थक्षेत्रे, अरण्ये, मंदिरे अशी अनेक पवित्र ठिकाणे फिरून पाहिली.
स तथापि विशोकत्वं मनाग् अपि न लब्धवान् । अनिधानां खनन् भूमिं निधानार्थी निधिं यथा
असं असूनही, त्याला किंचितही दुःखमुक्ती मिळाली नाही. जणू काही एखादा माणूस धनासाठी जमीन खणतो, पण काहीच सापडत नाही, तसं त्याचं झालं.
रात्रिन्दिनम् अनन्तेन शुष्यञ् शोककृशानुना । चिन्तया चिन्तयाम् आस संसारव्याधिभेषजम्
रात्रंदिवस अखंड दुःखाने आणि कोरडेपणाने तो अगदी कृश झाला होता. तो वारंवार विचार करत होता की, या संसाररूपी आजारावर उपाय काय आहे.
चिन्तापरवशो दीनो राज्यं पश्यन् विषोपमम् । महाविभवम् अप्य् अग्रे नापश्यत् खिन्नया धिया
त्याच्या मनावर चिंता आणि निराशा इतकी हावी झाली होती की, त्याला आपले राज्य विषासारखे वाटू लागले. समोर असलेली मोठी संपत्तीही त्याच्या थकलेल्या मनाला दिसेना.
अथैकदैकान्तगतां चूडालाम् अङ्कम् आगताम् । इदं मधुरया वाचा समुवाच शिखिध्वजः
एकदा, एकांतात चूडाळा त्याच्या मांडीवर येऊन बसली असता, शिखिध्वजाने तिला गोड शब्दात असे सांगितले.
भुक्तं राज्यं चिरं कालं भुक्ता विभवभूमयः । अधुनास्मि विरागेण युक्तो गच्छामि काननम्
मी खूप काळ राज्याचा आणि त्यातील सर्व वैभवाचा उपभोग घेतला. आता मला वैराग्य आले आहे, म्हणून मी जंगलात जाणार आहे.
न सुखानि न दुःखानि नापदो न च सम्पदः । क्रोडीकुर्वन्ति भूतानि मुनिं वननिवासिनम्
जंगलात राहणाऱ्या त्या ऋषीला सुखदुःख, संकटं किंवा समृद्धी — या गोष्टींमध्ये काहीच फरक पडत नाही.
न देशभङ्गसम्मोहो न सङ्ग्रामजनक्षयः । राज्याद् अप्य् अधिकं मन्ये सुखं वननिवासिनः
जंगलात राहणाऱ्याचं सुख, देशातून हकालपट्टीचं गोंधळ असो किंवा युद्धामुळे होणारा नाश असो, राजसत्तेपेक्षाही मला जास्त वाटतं.
स्तबकस्तनधारिण्यो रक्तपल्लवपाणयः । मञ्जरीजालहासिन्यो लोलशुभ्राम्बुदांशुकाः
फुलांच्या घड्यांची वक्षस्थळं, लालसर कळ्यांचे हात, कळींच्या माळांनी हसणाऱ्या, आणि शुभ्र मऊ ढगांच्या लहरत्या ओढण्या पांघरलेल्या —
स्वपरागाङ्गहारिण्यः कृतकौसुममण्डनाः । सुसेव्यकाञ्चनशिलानितम्बतटशोभनाः
स्वाभाविक सुगंधानं सजलेल्या, परागानं रंगलेल्या अंगांनी मन मोहवणाऱ्या, फुलांच्या दागिन्यांनी नटलेल्या, आणि सोन्यासारख्या खडकांच्या काठांवर शोभणाऱ्या त्या सुंदर वाटतात.
तरङ्गमौक्तिकप्रोतसरिन्मुक्तालतावृताः । लतावयस्यावलिता मुग्धमुग्धमृगात्मजाः
लाटांवरून आलेल्या मोत्यांच्या माळांनी सजवलेल्या, नदीच्या वेलींनी वेढलेल्या, वेलींमध्ये खेळणाऱ्या आणि रानातील हरणछाव्यांसारख्या निरागस अशा त्या सुंदर वाटा—
स्वभावोद्दामसौगन्ध्या वितीर्णफलभोजनाः । षट्पदश्रेणिनयनाः पुष्पापूरनताङ्गिकाः
स्वतःच्या गोड सुगंधाने दरवळणाऱ्या, भरपूर फळांनी जेवण देणाऱ्या, मधमाशांच्या रांगेसारख्या डोळ्यांनी आणि फुलांच्या ओझ्याने वाकलेल्या अंगांनी त्या वाटा खुलून दिसतात—
आश्वासास्पदतां याताश् शीतलामलगात्रिकाः । रमयन्ति त्वम् इव मां वनवीथ्यो वरानने
थंड आणि निर्मळ अंगांनी, आश्रय देणाऱ्या अशा त्या वनातील वाटा, हे सुंदरमुखी, जशा तू मला आनंद देतेस तशाच मला सुखावतात.
यथा विविक्तम् एकान्ते मनो भवति निर्वृतम् । न तथा शशिबिम्बेषु न च ब्रह्मेन्द्रसद्मसु
एकांत आणि निवांत जागेत मनाला जे समाधान मिळते, ते ना चंद्राच्या प्रकाशात मिळते, ना ब्रह्मा किंवा इंद्र यांच्या राजवाड्यांमध्ये.
अस्मिन् मत्प्रणये तन्वि न विघ्नं कर्तुम् अर्हसि । भर्तुर् विघटयन्तीच्छां न स्वप्ने ऽपि कुलस्त्रियः
हे सुकुमारि, माझ्या प्रेमाच्या या बाबतीत तू कोणताही अडथळा आणू नकोस. चांगल्या घरातील स्त्रिया आपल्या पतीच्या इच्छेला कधीही, अगदी स्वप्नातसुद्धा, विरोध करत नाहीत.
प्राप्तकालं कृतं कार्यं राजते नाथ नेतरत् । वसन्ते राजते पुष्पं फलं शरदि राजते
योग्य वेळी केलेले कामच खरेदीपदार्थासारखे शोभते, राजन. वसंतात फुल उमलते आणि शरद ऋतूत फळ पक्व होते, तसेच.
जराजरढदेहानां युक्तं वनसमाश्रयः । न यूनां त्वादृशाम् एव तेनैतन् मे न रोचते
ज्यांचे शरीर वयोमानाने थकले आहे, त्यांनी वनात जाऊन राहणे योग्य आहे. पण तुझ्यासारख्या तरुणांसाठी ते योग्य नाही; म्हणूनच मला हे पसंत नाही.
यौवनेन महाराज न यावद् वयम् उज्झिताः । पुष्पौघेनेव तरवस् तावच् छोभामहे गृहे
महामना राजन, जोपर्यंत आपले तारुण्य संपलेले नाही, तोपर्यंत आपण घरात राहून त्याला फुलांनी बहरलेल्या झाडांसारखे शोभवतो.