चितश् चेत्योन्मुखत्वेन लाभस् सैव च संसृतिः । निश्चेत्यायास् तु नो लाभो निर्वाणं च तद् एव हि
जेव्हा चेतना विषयांकडे वळते, तेव्हा त्याला मिळणं म्हणतात आणि तेच संसार आहे; पण जेव्हा विषयांची जाणीव राहत नाही, तेव्हा काहीही मिळत नाही आणि तेच खरे मुक्ती आहे.
अन्योऽन्यलब्धसत्ताकाव् एवं कुड्यप्रकाशवत् । अग्नीषोमाव् इमौ विद्धि सम्पृक्तौ देहदेहिनौ
जसे दोन भिंती एकमेकांच्या अस्तित्वामुळे दिसतात, तसेच अग्नी आणि सोम — म्हणजेच चेतना आणि जडपणा — हे दोघेही देह आणि देहधारी म्हणून एकमेकांत मिसळलेले आहेत.
अतिशायिनि निर्वाणे जाड्ये चैवातिशायिनि । अग्नेस् सोमस्य चैवाङ्ग स्थितिर् भवति केवला
परम मुक्तीमध्ये आणि गाढ जडत्वात, अग्नी आणि सोम यांची स्थिती, प्रिय, एकटीच राहते.
प्राणो ऽग्निर् उष्णप्रकृतिर् अपानश् शीतलश् शशी । छायातपवद् इत्य् एतौ संस्थितौ मुखमार्गगौ
प्राण हा अग्नी आहे, त्याची प्रकृती उष्ण आहे; अपान हा चंद्र आहे, त्याची प्रकृती शीतल आहे. हे दोघे, सावली आणि उन्हासारखे, तोंडाच्या मार्गाने फिरतात.
अपाने शीतले सत्ताम् एत्य् उष्णः प्राणपावकः । प्रतिबिम्बम् इवादर्शे स च तस्मिंस् तथैव हि
जेव्हा अपान शीतलतेला पोहोचतो, तेव्हा प्राणाचा अग्नी उष्ण राहतो; जसे आरशात प्रतिबिंब उमटते, तसेच ते त्यात दिसते.
चिदग्निः पद्मयन्त्रस्थं सोमं वार्यात्मकं त्विषा । जनयत्य् अनुभूत्येह कुड्यालोकं यथा बहिः
चैतन्याचा अग्नी कमळाच्या यंत्रात असलेल्या, पाण्याच्या स्वरूपातील सोमाला आपल्या तेजाने उत्पन्न करतो—जसे घरातला दिवा भिंतीवर प्रकाश पाडतो.
संसृत्यादौ हि या काचित् संविच् छीतोष्णरूपिणी । अग्नीषोमाभिधां प्राप्ता सैव सर्गो नृणाम् इह
सृष्टीच्या आरंभी जी काही जाणीव उष्णता आणि गारवा या रूपात प्रकटते, तिलाच अग्नी आणि सोम असं नाव दिलं जातं; हीच या जगातील सर्व जीवांची निर्मिती आहे.
यत्र सोमकला ग्रस्ता क्षणं सूर्येण षोडशी । मुखाद् वितस्तिमात्राग्रे तत्र बद्धपदो भव
जिथे सोमाचा सोळावा अंश सूर्याने क्षणभरासाठी पकडला जातो, आणि जो तोंडापासून एक विटभर अंतरावर असतो, तिथेच तू ठामपणे स्थिर राहा.
नूनं सूर्यपदं प्राप्तस् सोमो यत्र हृदम्बरे । नूनं केवलया स्थित्या तत्र बद्धपदो भव
नक्कीच, जिथे सूर्याचं स्थान मिळतं आणि सोम हृदयाच्या आकाशात आहे, तिथे फक्त शुद्ध स्थैर्याने तू ठामपणे स्थिर राहा.
औष्ण्यम् अग्निश् चिद् आदित्यश् शैत्यं सोम उदाहृतः । यत्रैतौ प्रतिबिम्बस्थौ तत्र बद्धपदो भव
उष्णता म्हणजे अग्नी, जाणीव म्हणजे सूर्य आणि गारवा म्हणजे सोम असं म्हटलं जातं; जिथे हे दोन्ही प्रतिबिंबित होतात, तिथेच तू ठामपणे स्थिर राहा.
शारीरसोमसूर्याग्निसङ्क्रान्तिज्ञो भवानघ । अत्र योजनलक्षस्थं वस्तु पश्यसि निश्य् अपि । अत्र सङ्क्रान्तिकाला हि बाह्यास् तृणसमास् स्मृताः
हे पापरहित, तुला शरीर, चंद्र, सूर्य आणि अग्नी यांच्या संक्रमणांची जाणीव आहे. इथे, रात्रीसुद्धा, तू शंभर योजन दूर असलेली वस्तू पाहू शकतोस. या ठिकाणी, बाह्य संक्रमणाचे काळ गवताच्या पातीसारखे क्षुल्लक मानले जातात.
सङ्क्रान्तिम् उत्तरम् अथायनम् अङ्ग सम्यक्कालं तथा विषुवती यदि देहवातैः । अन्तर् बहिस्स्थम् इव वेत्सि यथानुभूतं तच् छोचसीह न पुनः परम् अभ्युपेतः
जर शरीरातील वाऱ्यांमुळे तुला उत्तरेकडे जाणे, दक्षिणायन, समकाळ आणि इतर संक्रमणांचा योग्य अर्थ कळत असेल, आणि ते अनुभवलेस, तर इथे दुःख वाटते; पण एकदा उच्च अवस्थेला पोहोचलास की पुन्हा कधीच दुःख राहत नाही.
अणुतां स्थूलतां चायं यथा गच्छति योगिनाम् । देहो राम तथा सम्यग् वक्ष्यमाणम् इदं शृणु
राम, जसा योग्यांचा देह लहानपणा किंवा मोठेपणा सहज प्राप्त करतो, तसाच तो बदलतो. हे मी तुला नीट सांगतो, ऐक.
हृद्य् अब्जपत्त्रकोशोत्थः प्रस्फुरत्य् आनलः कणः । हेमभ्रमरवत् सान्ध्ये विद्युत्कण इवाम्बुदे
हृदयातील कमळाच्या पाकळ्यांमधून एक अग्नीचा कण उत्पन्न होतो; तो संध्याकाळच्या सोनेरी भुंग्याप्रमाणे किंवा मेघातील विजेच्या चमकण्यासारखा झळकतो.
स प्रवर्धनसंवित्त्या वात्ययेवाशु वर्धते । संविद्रूपतया नूनम् अर्कवद् याति चोदयम्
ती वाढणाऱ्या जाणीवेच्या सामर्थ्याने, वावटळीप्रमाणे झपाट्याने वाढते; आणि जाणीवस्वरूप घेऊन, सूर्य उगवतो तशी ती वर चढते.
सन्ध्याभ्रप्रथमार्काभो वृद्धिम् अभ्यागतः क्षणात् । गालयत्य् अखिलं साङ्गं देहं हेम यथानलः
संध्याकाळच्या ढगांतून डोकावणाऱ्या पहिल्या सूर्यकिरणासारखी ती क्षणात वाढते आणि जसा अग्नी सोनं वितळवतो, तशी ती सर्व अंगांसह शरीर वितळवते.
जलस्पर्शासहो युक्त्या गालयत्य् उपलाद्य् अपि । बाह्य एवानलस्पन्द आन्तरस् तु विशेषतः
पाण्याचा स्पर्श जसा दगडही वितळवू शकतो, तशीच तिची शक्ती आहे; बाहेरचा अग्नी फक्त दिसतो तसा असतो, पण आतला अग्नी मात्र खरोखरच असतो.
स शरीरद्रवः पश्चाद् विधूय क्वापि नीयते । चित्क्षोभितेन प्राणेन नीहारो वात्यया यथा
शरीराचा हा द्रव नंतर झटकून कुठेतरी नेला जातो, जशी वाऱ्याने ढगांची वाफ उडवली जाते, तशीच जाणीवेने हलवलेल्या प्राणामुळे तो हलतो.
आधारनाडिनिर्हीना व्योमस्थैवावशिष्यते । शक्तिः कुण्डलिनी वह्नेर् धूमलेखेव निर्गता
आधार नाड्या नसताना, केवळ कुंडलिनीची शक्ती उरते, जी आकाशात स्थिर असते आणि जणू अग्नीतून निघालेल्या धुराच्या रेषेसारखी प्रकट होते.
क्रोडीकृतमनोबुद्धिमयजीवाद्यहङ्कृतिः । अन्तस्स्फुरच्चमत्कारा धूमलेखेव तागरी
मन, बुद्धी, प्राण आणि इतर सर्व गोष्टींना सामावून घेतलेला अहंकार, आतमध्ये जणू तागराच्या लाकडातून निघालेल्या धुराच्या रेषेसारखा, अद्भुततेने चमकत असतो.
बिसवालव्रणे भित्ताव् उपले दिवि भूतले । सा यथा योज्यते यत्र तेन निर्यात्य् अलं तथा
जशी कमळाच्या धाग्याला जखम, भिंत, दगड, आकाश किंवा पृथ्वी कुठेही ठेवले तरी तिथे तो जुळतो, तशीच ती शक्ती ज्या ठिकाणी ठेवली जाते तिथून तशीच प्रकट होते.
संवित्तिस् सैव यद्य् अङ्ग रसादानाद् यथाक्रमम् । रसेनापूर्णताम् एति तन् नीहार इवाम्बुना
मित्रा, तीच जाणीव जसजशी सार घेते, तशी ती त्या साराने भरून जाते, जशी धुके पाण्याने भरते.
रसपूर्णा यम् आकारं भावयत्य् आशु तत् तथा । धत्ते चित्रकृतो बुद्धौ रेखा राम यथाकृतिम्
हे राम, मन ज्या स्वरूपाचा रसाने भरलेला विचार पटकन करते, तेच स्वरूप ते लगेच धारण करते, जणू एखाद्या चित्रकाराने मनात रेखाटलेली रेषा.
दृढभाववशाद् अन्तर् अस्थीन्य् आप्नोति सा ततः । मातृगर्भनिषण्णेव सुषिक्तेवाङ्कुरस्थितिः
मजबूत निश्चयामुळे, त्या विचाराला आतून हाडांसारखी ठोसता येते, जशी गर्भात वाढणाऱ्या जीवाला किंवा ओलसर मातीत उगवणाऱ्या अंकुराला मिळते.
यथाभिमतम् आकारं प्रमाणं चेति राघव । जीवशक्तिर् अवाप्नोति सुमेर्वादि तृणादि वा
राघव, जीवशक्तीला ज्या आकारात आणि ज्या प्रमाणात हवे असेल, ते मिळते—म्हणजेच ती सुमेरू पर्वताएवढी मोठी किंवा गवताच्या पातीसारखी लहानही होऊ शकते.
श्रुतं त्वया योगसाध्यम् अणिमाद्यर्थसाधनम् । ज्ञानसाध्यम् इदानीं त्वं शृणु श्रवणभूषणम्
तुला योगाने मिळणाऱ्या अणिमा वगैरे सिद्धींबद्दल ऐकायला मिळाले आहे; आता, ऐकणाऱ्यांच्या भूषणा, ज्ञानाने मिळणाऱ्या सिद्धींबद्दल ऐक.
एकं चिन्मात्रम् अस्तीह शुद्धं सोम्यम् अलक्षितम् । सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरं शान्तं नाजगन् न जगत्क्रियाः
इथे एकच शुद्ध, कोमल, आणि न दिसणारे चैतन्य आहे, जे अत्यंत सूक्ष्म, शांत आणि सृष्टी किंवा लय यांना स्पर्शही न करणारे आहे.
तच् चिनोत्य् आत्मनात्मानं सङ्कल्पोन्मुखतां गतम् । यदा तदा जीव इति प्रोक्तम् आबिलतां गतम्
जेव्हा हे चैतन्य कल्पनेच्या दिशेने वळते आणि स्वतःला आत्मा म्हणून ओळखते, तेव्हा ते जिवात्मा म्हणून ओळखले जाते, कारण ते अशुद्धतेत गुंतते.
असत्यम् एव सङ्कल्पभ्रमेणेदं शरीरकम् । जीवः पश्यति मूढात्मा बालो यक्षम् इवोद्धतम्
फक्त कल्पनेच्या भ्रमामुळेच अज्ञानी जीव हे शरीर खरे आहे असे पाहतो, जसे एखादे मूल उत्साहात असताना यक्ष आहे असे समजते, जरी ते खरे नसते.
यदा तु ज्ञानदीपेन सम्यगालोक आगते । सङ्कल्पमोहो जीवस्य क्षीयते शरदभ्रवत्
पण जेव्हा ज्ञानरूपी दिव्याने खरी दृष्टी येते, तेव्हा जीवाचा कल्पनेचा भ्रम शरद ऋतूतील ढगांप्रमाणे नाहीसा होतो.