हुताशो नाशम् आगत्य सोमो भवति वै तथा । दिवसो नाशम् आगत्य रात्रिर् भवति वै यथा
जसा अग्नी संपल्यावर सोम होतो, तसाच दिवस संपल्यावर रात्र होते.
तमःप्रकाशयोश् छायातपयोर् दिनरात्रयोः । मध्ये विलक्षणं रूपं प्राज्ञैर् अपि न लभ्यते
अंधार आणि प्रकाश, सावली आणि ऊन, दिवस आणि रात्र यांच्या मधला वेगळा स्वरूप अगदी ज्ञानी लोकांनाही समजत नाही.
सन्धिर् अप्य् आबिलो यस् स्याद् एतयोर् एव तद् वपुः । भावाभावौ यथैकस्य श्लिष्टाव् एतौ तथैव हि
या दोघांच्या मधला संधिसुद्धा अस्पष्ट असतो; त्यांचे रूप असेच आहे. जसे अस्तित्व आणि अनुपस्थिती एकत्र असतात, तसेच हे दोन्हीही.
द्वाभ्यां चैतन्यजाड्याभ्यां भूतानि प्रस्फुरन्ति हि । यथा तमःप्रकाशाभ्याम् अहोरात्रा महीतले
चैतन्य आणि जडपणा या दोन्हीपासून सगळ्या गोष्टी निर्माण होतात, जसे पृथ्वीवर अंधार आणि प्रकाश यांपासून दिवस आणि रात्र निर्माण होतात.
चिद्रूपजडरूपाभ्याम् आरब्धेयं जगत्स्थितिः । जलामृताभ्यां मिश्राभ्यां द्वाभ्यां तनुर् इवैन्दवी
हे जग जसं चैतन्य आणि जडपणा यांच्या एकत्र येण्यामुळे निर्माण झालं आहे, तसंच चंद्राचं शरीर पाणी आणि अमृत यांच्या मिश्रणामुळे तयार होतं.
प्रकाशम् अनलं सूर्यं चिद्रूपं विद्धि राघव । जडात्मकं तमोरूपं विद्धि सोमशरीरकम्
राघव, अग्नी, प्रकाश आणि सूर्य हे चैतन्याचं रूप आहे असं समज; आणि अंधार, जो जड स्वरूपाचा आहे, तो चंद्राचं शरीर आहे असं जाण.
चित्सूर्ये निर्मले दृष्टे तमो नश्येद् भवामयः । व्योमसूर्ये बहिर् दृष्टे यथा कृष्णनिशातमः
शुद्ध चैतन्याचं सूर्यरूप दिसलं की, संसाराचा अंधार नाहीसा होतो, जसं आकाशात सूर्य उगवल्यावर रात्रीचा काळोख नाहीसा होतो.
सोमदेहे जडे दृष्टे चित्तेजो ऽसत्यवद् भवेत् । निशीथे विलसच्चन्द्रे यथा सौरः प्रभाभरः
चंद्राचं जड शरीर दिसलं की, चैतन्याचं तेज खोटं वाटतं, जसं मध्यरात्री चंद्र चमकत असताना सूर्याचं तेज नसल्यासारखं वाटतं.
सोमं प्रकटयत्य् अग्निश् चिद् देहं सुचिरप्रभा । अग्निं भासयतीन्दुश् च देहं स्वं रूपम् अर्पयन्
जसा अग्नी चंद्राला प्रकट करतो आणि चेतना आपल्या दीर्घ प्रकाशाने देहाला उजळवते, तसाच चंद्रही अग्नीला आपल्या रूपाचा भाग देऊन उजळ करतो.
चिन् निष्क्रिया त्व् अनाभासा केवला नोपलभ्यते । आलोक इव दीपेन देहेनैवावगम्यते
चेतना ही निष्क्रिय, स्वरूपरहित आणि एकटी असताना दिसत नाही; ती फक्त देहामधूनच ओळखता येते, जशी दिव्यामुळे प्रकाश कळतो.
चितश् चेत्योन्मुखत्वेन लाभस् सैव च संसृतिः । निश्चेत्यायास् तु नो लाभो निर्वाणं च तद् एव हि
जेव्हा चेतना विषयांकडे वळते, तेव्हा त्याला मिळणं म्हणतात आणि तेच संसार आहे; पण जेव्हा विषयांची जाणीव राहत नाही, तेव्हा काहीही मिळत नाही आणि तेच खरे मुक्ती आहे.
अन्योऽन्यलब्धसत्ताकाव् एवं कुड्यप्रकाशवत् । अग्नीषोमाव् इमौ विद्धि सम्पृक्तौ देहदेहिनौ
जसे दोन भिंती एकमेकांच्या अस्तित्वामुळे दिसतात, तसेच अग्नी आणि सोम — म्हणजेच चेतना आणि जडपणा — हे दोघेही देह आणि देहधारी म्हणून एकमेकांत मिसळलेले आहेत.
अतिशायिनि निर्वाणे जाड्ये चैवातिशायिनि । अग्नेस् सोमस्य चैवाङ्ग स्थितिर् भवति केवला
परम मुक्तीमध्ये आणि गाढ जडत्वात, अग्नी आणि सोम यांची स्थिती, प्रिय, एकटीच राहते.
प्राणो ऽग्निर् उष्णप्रकृतिर् अपानश् शीतलश् शशी । छायातपवद् इत्य् एतौ संस्थितौ मुखमार्गगौ
प्राण हा अग्नी आहे, त्याची प्रकृती उष्ण आहे; अपान हा चंद्र आहे, त्याची प्रकृती शीतल आहे. हे दोघे, सावली आणि उन्हासारखे, तोंडाच्या मार्गाने फिरतात.
अपाने शीतले सत्ताम् एत्य् उष्णः प्राणपावकः । प्रतिबिम्बम् इवादर्शे स च तस्मिंस् तथैव हि
जेव्हा अपान शीतलतेला पोहोचतो, तेव्हा प्राणाचा अग्नी उष्ण राहतो; जसे आरशात प्रतिबिंब उमटते, तसेच ते त्यात दिसते.
चिदग्निः पद्मयन्त्रस्थं सोमं वार्यात्मकं त्विषा । जनयत्य् अनुभूत्येह कुड्यालोकं यथा बहिः
चैतन्याचा अग्नी कमळाच्या यंत्रात असलेल्या, पाण्याच्या स्वरूपातील सोमाला आपल्या तेजाने उत्पन्न करतो—जसे घरातला दिवा भिंतीवर प्रकाश पाडतो.
संसृत्यादौ हि या काचित् संविच् छीतोष्णरूपिणी । अग्नीषोमाभिधां प्राप्ता सैव सर्गो नृणाम् इह
सृष्टीच्या आरंभी जी काही जाणीव उष्णता आणि गारवा या रूपात प्रकटते, तिलाच अग्नी आणि सोम असं नाव दिलं जातं; हीच या जगातील सर्व जीवांची निर्मिती आहे.
यत्र सोमकला ग्रस्ता क्षणं सूर्येण षोडशी । मुखाद् वितस्तिमात्राग्रे तत्र बद्धपदो भव
जिथे सोमाचा सोळावा अंश सूर्याने क्षणभरासाठी पकडला जातो, आणि जो तोंडापासून एक विटभर अंतरावर असतो, तिथेच तू ठामपणे स्थिर राहा.
नूनं सूर्यपदं प्राप्तस् सोमो यत्र हृदम्बरे । नूनं केवलया स्थित्या तत्र बद्धपदो भव
नक्कीच, जिथे सूर्याचं स्थान मिळतं आणि सोम हृदयाच्या आकाशात आहे, तिथे फक्त शुद्ध स्थैर्याने तू ठामपणे स्थिर राहा.
औष्ण्यम् अग्निश् चिद् आदित्यश् शैत्यं सोम उदाहृतः । यत्रैतौ प्रतिबिम्बस्थौ तत्र बद्धपदो भव
उष्णता म्हणजे अग्नी, जाणीव म्हणजे सूर्य आणि गारवा म्हणजे सोम असं म्हटलं जातं; जिथे हे दोन्ही प्रतिबिंबित होतात, तिथेच तू ठामपणे स्थिर राहा.
शारीरसोमसूर्याग्निसङ्क्रान्तिज्ञो भवानघ । अत्र योजनलक्षस्थं वस्तु पश्यसि निश्य् अपि । अत्र सङ्क्रान्तिकाला हि बाह्यास् तृणसमास् स्मृताः
हे पापरहित, तुला शरीर, चंद्र, सूर्य आणि अग्नी यांच्या संक्रमणांची जाणीव आहे. इथे, रात्रीसुद्धा, तू शंभर योजन दूर असलेली वस्तू पाहू शकतोस. या ठिकाणी, बाह्य संक्रमणाचे काळ गवताच्या पातीसारखे क्षुल्लक मानले जातात.
सङ्क्रान्तिम् उत्तरम् अथायनम् अङ्ग सम्यक्कालं तथा विषुवती यदि देहवातैः । अन्तर् बहिस्स्थम् इव वेत्सि यथानुभूतं तच् छोचसीह न पुनः परम् अभ्युपेतः
जर शरीरातील वाऱ्यांमुळे तुला उत्तरेकडे जाणे, दक्षिणायन, समकाळ आणि इतर संक्रमणांचा योग्य अर्थ कळत असेल, आणि ते अनुभवलेस, तर इथे दुःख वाटते; पण एकदा उच्च अवस्थेला पोहोचलास की पुन्हा कधीच दुःख राहत नाही.
अणुतां स्थूलतां चायं यथा गच्छति योगिनाम् । देहो राम तथा सम्यग् वक्ष्यमाणम् इदं शृणु
राम, जसा योग्यांचा देह लहानपणा किंवा मोठेपणा सहज प्राप्त करतो, तसाच तो बदलतो. हे मी तुला नीट सांगतो, ऐक.
हृद्य् अब्जपत्त्रकोशोत्थः प्रस्फुरत्य् आनलः कणः । हेमभ्रमरवत् सान्ध्ये विद्युत्कण इवाम्बुदे
हृदयातील कमळाच्या पाकळ्यांमधून एक अग्नीचा कण उत्पन्न होतो; तो संध्याकाळच्या सोनेरी भुंग्याप्रमाणे किंवा मेघातील विजेच्या चमकण्यासारखा झळकतो.
स प्रवर्धनसंवित्त्या वात्ययेवाशु वर्धते । संविद्रूपतया नूनम् अर्कवद् याति चोदयम्
ती वाढणाऱ्या जाणीवेच्या सामर्थ्याने, वावटळीप्रमाणे झपाट्याने वाढते; आणि जाणीवस्वरूप घेऊन, सूर्य उगवतो तशी ती वर चढते.
सन्ध्याभ्रप्रथमार्काभो वृद्धिम् अभ्यागतः क्षणात् । गालयत्य् अखिलं साङ्गं देहं हेम यथानलः
संध्याकाळच्या ढगांतून डोकावणाऱ्या पहिल्या सूर्यकिरणासारखी ती क्षणात वाढते आणि जसा अग्नी सोनं वितळवतो, तशी ती सर्व अंगांसह शरीर वितळवते.
जलस्पर्शासहो युक्त्या गालयत्य् उपलाद्य् अपि । बाह्य एवानलस्पन्द आन्तरस् तु विशेषतः
पाण्याचा स्पर्श जसा दगडही वितळवू शकतो, तशीच तिची शक्ती आहे; बाहेरचा अग्नी फक्त दिसतो तसा असतो, पण आतला अग्नी मात्र खरोखरच असतो.
स शरीरद्रवः पश्चाद् विधूय क्वापि नीयते । चित्क्षोभितेन प्राणेन नीहारो वात्यया यथा
शरीराचा हा द्रव नंतर झटकून कुठेतरी नेला जातो, जशी वाऱ्याने ढगांची वाफ उडवली जाते, तशीच जाणीवेने हलवलेल्या प्राणामुळे तो हलतो.
आधारनाडिनिर्हीना व्योमस्थैवावशिष्यते । शक्तिः कुण्डलिनी वह्नेर् धूमलेखेव निर्गता
आधार नाड्या नसताना, केवळ कुंडलिनीची शक्ती उरते, जी आकाशात स्थिर असते आणि जणू अग्नीतून निघालेल्या धुराच्या रेषेसारखी प्रकट होते.
क्रोडीकृतमनोबुद्धिमयजीवाद्यहङ्कृतिः । अन्तस्स्फुरच्चमत्कारा धूमलेखेव तागरी
मन, बुद्धी, प्राण आणि इतर सर्व गोष्टींना सामावून घेतलेला अहंकार, आतमध्ये जणू तागराच्या लाकडातून निघालेल्या धुराच्या रेषेसारखा, अद्भुततेने चमकत असतो.