तदा समस्तम् एवेमं खं प्लावयति देहकम् । नीरन्ध्रा पवनापूर्णा भस्त्रेवाम्बुगतं नरम्
त्या वेळी हे सर्व आकाश देहात ओसंडून वाहू लागते; वारा भरलेला आणि कुठेही अडथळा नसलेला, तो bellows मध्ये पाणी भरल्यासारखा मनुष्य होतो.
इत्यभ्यासविलासेन योगेन व्योमगामिताम् । योगिनः प्राप्नुवन्त्य् उच्चैर् दीनास् ते सुदशाम् इव
अशा प्रकारे योगाच्या सरावाने आणि आनंदाने, योगी आकाशात विहरण्याची अवस्था प्राप्त करतात; जे दुर्बल असतात, ते ती अवस्था स्वप्नातल्या आनंदासारखी अनुभवतात.
ब्रह्मनाडिप्रवाहेण शक्तिः कुण्डलिनी यदा । बहिर् ऊर्ध्वप्रवाहेण द्वादशाङ्गुलमूर्धनि
जेव्हा कुंडलिनीची शक्ती मध्य नाडीच्या प्रवाहाने बाहेर व वरच्या दिशेने जाते, तेव्हा ती डोक्याच्या बारा बोटांवरच्या जागी पोहोचते.
रेचकेन प्रयोगेण नाड्यन्तरनिरोधिना । मुहूर्तं स्थितिम् आप्नोति तदा व्योमगदर्शनम्
श्वास सोडण्याच्या सरावाने, जो नाड्यांमध्ये अडथळा आणतो, काही काळ मन स्थिर होते; तेव्हा आकाशाचे दर्शन होते.
दर्शनं कीदृशं ब्रह्मन् नयनांशुगणं विना । अन्येषाम् इन्द्रियाणां च तत्त्वम् एवं कथं भवेत्
हे ब्रह्मन्, डोळ्यांच्या किरणांशिवाय हे कसं दर्शन असतं? आणि इतर इंद्रियांचं खरं स्वरूप असं कसं कळेल?
न केचन महाबाहो भूचरेण नभश्चराः । अदिव्यैर् आश्रिताज्ञानैर् दृश्यन्ते पुरुषेन्द्रियैः
हे महाबाहो, ज्या लोकांचं ज्ञान दिव्य नाही, असे पृथ्वीवर राहणारे पुरुष आपल्या इंद्रियांना आकाशात वावरणारे कधीच दिसत नाहीत.
विज्ञानादूरसंस्थेन बुद्धिनेत्रेण राघव । दृश्यन्ते व्योमगास् सिद्धास् स्वप्नवत् स्वार्थदा अपि
राघव, जेव्हा बुद्धी ज्ञानामध्ये स्थिर होते, तेव्हा आकाशात संचार करणारे सिद्ध पुरुष देखील स्वप्नात जसे दिसतात तसेच दिसतात, जरी ते आपल्या इच्छित गोष्टी देणारे असले तरी.
स्वप्नावलोकनं यद्वत् तद्वत् सिद्धावलोकनम् । केवलो ऽयं विशेषो यत् सिद्धप्राप्तौ स्थिरार्थता
जसे आपण स्वप्न पाहतो तसेच सिद्ध पुरुषांचे दर्शन होते; फक्त एवढाच फरक आहे की सिद्धी मिळाल्यावर इच्छित फळात स्थैर्य असते.
मुखाद् बहिर् द्वादशान्ते रेचकाभ्यासयुक्तितः । प्राणे चिरं स्थितिं नीते प्रविशन्त्य् अपरां पुरीम्
मुखातून श्वास बाहेर काढून द्वादशांतापर्यंत नेण्याचा सराव केल्यावर, आणि श्वास तिथे बराच वेळ ठेवला की, माणूस दुसऱ्या नगरीत प्रवेश करतो.
वद स्वभावस्य कथं ब्रह्मन् न चलति स्थितिः । वक्तारस् सानुकम्पा हि दुष्प्रश्ने ऽपि न खेदिनः
ब्रह्मन्, आपली स्वाभाविक स्थिती कशी डळमळत नाही हे मला सांग. कारण दयाळू वक्ते कठीण प्रश्नांनाही कंटाळत नाहीत.
शक्तिर् वस्तुस्वभावाख्या यथा स्फुरति यात्मनः । सर्गादिना तथैवासौ स्थितिं यातीति निश्चयः
जशी एखाद्या वस्तूची खरी शक्ती तिच्या स्वभावातून आपोआप प्रकट होते, तशीच ती सृष्टी वगैरे मार्गाने आपल्या मूळ अवस्थेला पोहोचते, हे निश्चित आहे.
अवस्तुत्वाद् अविद्याया वस्तुशक्तिर् अपि क्वचित् । भिद्यते दृश्यते ह्य् अङ्ग वसन्ते शारदं फलम्
अविद्या खरी वस्तू नसल्यामुळे, कधी कधी वस्तूची शक्ती वेगळी दिसते, जशी वसंत ऋतूत शरद ऋतूचे फळ दिसते.
सर्वम् एवंविधं ब्रह्म नानानानातयानया । दृश्यते व्यवहारार्थं केवलं कल्प्यते स्थितिः
हे सर्व ब्रह्मच आहे, पण व्यवहारासाठी नाना प्रकारची भिन्नता वाटते, आणि ती स्थिती केवळ कल्पनेने निर्माण होते.
सूक्ष्मच्छिद्रादिगत्यर्थं पूरणार्थं च खस्य वा । अणुतां स्थूलतां वापि कायो ऽयं नीयते कथम्
सूक्ष्म छिद्रांतून जाण्यासाठी किंवा जागा भरून काढण्यासाठी, हे शरीर कधी लहान तर कधी मोठे कसे होते, हे समजत नाही.
काष्ठक्रकचयोश् श्लेषाद् यथा च्छेदः प्रवर्तते । तयोस् सङ्घर्षणाद् अग्निस् स्वभावाज् जायते तथा
जसं लाकडं आणि करवत एकमेकांना लागल्यावर कापायला सुरुवात होते, आणि त्यांच्यात घर्षण झाल्यावर आपोआप अग्नी निर्माण होतो, तसंच हेही आहे.
मांसाब्जयन्त्रं जठरे स्थितं श्लिष्टमुखं मिथः । ऊर्ध्वाधस्सम्मिलन्मूलं द्युभूम्योर् इव वै तलम्
पोटात असलेलं मांसाचं, कमळासारखं यंत्र, ज्याची तोंडं एकमेकांना चिकटलेली आहेत आणि वरखाली मूळाशी मिळतात, ते अगदी आकाश आणि पृथ्वी यांच्या संधिस्थळासारखं आहे.
तस्य कुण्डलिनी लक्ष्मीर् निलीनान्तर् निजास्पदे । पद्मरागसमुद्गस्य कोशे मुक्तावली यथा
त्यातच कुंडलिनी ही देवी आपल्या जागेत लपून बसलेली असते, जशी कमळरंगाच्या मण्याच्या कवचात मोत्यांची माळ दडलेली असते.
आवर्तफेनमालेव नित्यं शलशलायते । दण्डाहतेव भुजगी सुसन्नतविवर्तना
ती नेहमीच फेसाळणाऱ्या पाण्यासारखी हलक्या आवाजात हालचाल करत असते, किंवा काठीने मारल्यावर साप जसा वळवळतो तशी ती सुरेखपणे वळते.
द्यावापृथिव्योर् मध्यस्था क्रियेव स्पन्दरूपिणी । संविन्मधुविबोधोत्था हृत्पद्मपुटषट्पदी
ती जणू आकाश आणि पृथ्वी यांच्या मध्ये असलेली एक हालचाल आहे, जी स्पंदनाच्या रूपात दिसते. ती जाणीवेतून उमटणाऱ्या मधासारख्या गोडतेतून जन्मलेली, हृदयाच्या कमळाच्या पाकळ्यांमध्ये वावरणारी जाणीवेची मधमाशी आहे.
तत् सर्वं शक्तिपद्मादि बाह्यैर् आभ्यन्तरैस् सदा । हृदि व्याधूयते वातैर् अभ्रवृन्दम् इवाभितः
हे सगळे—शक्ती, कमळे आणि इतर जे काही आहे, बाहेरचे असो किंवा आतले—हृदयात वारंवार वाऱ्यामुळे हलते, जसे ढगांचे गट सर्वत्र वाऱ्याने उडवले जातात.
यद् यद् व्योम स्फुरत्य् अङ्ग स्वभावात् तत्र वायवः । पेलवं मृदु यत् किञ्चित् तत् तत् प्रचलयन्त्य् अलम्
जिथे जिथे आकाश नैसर्गिकपणे हलते, प्रिय, तिथे तिथे वारे फिरतात; जे काही मऊ आणि नाजूक आहे, ते सगळे वारे पूर्णपणे हलवतात.
वातैर् आहन्यमानं तत् पद्मादि तरलायते । हृद्य् अन्योऽन्यनिकाषेण पल्लवादि यथा तरौ
वाऱ्याने जेव्हा हे कमळ वगैरे हृदयात हलवले जाते, तेव्हा ते अस्थिर होते, अगदी झाडावर एकमेकांना लागणाऱ्या पानांप्रमाणे ते हलते.
देहोष्मकारणं सर्वरसादिपचनोद्यतम् । जनयत्य् अग्निम् अन्योऽन्यसङ्घर्षाद् घनवेणुवत्
हे शरीर उष्णतेचे मूळ असून, सर्व रस वगैरे पचविण्याच्या कामात नेहमी गुंतलेले असते. शरीरातील घटक एकमेकांशी घर्षण करतात, जसे काठी घासल्यावर अग्नी उत्पन्न होतो, तसेच या घन घटकांच्या घर्षणामुळे शरीरात अग्नी निर्माण होतो.
स्वभावशीतशीतात्मा देहस् तेनौष्ण्यम् एत्य् अलम् । उदितेन स सर्वाङ्गं भुवनं भानुना यथा
शरीराचे मूळ स्वरूप थंड असते, पण या अग्नीमुळे ते पूर्णपणे तापते, जसे सूर्य उगवल्यावर सगळ्या जगात उष्णता पसरते.
सर्वतो विसरद्रश्मि तत् तेजस् तारकाकृति । हृत्पद्महेमभ्रमरो योगिनां चिन्त्यतां गतम्
ते तेज सर्वदूर किरणांनी पसरते आणि तार्यांच्या रूपात दिसते. योगींनी ते हृदयातील कमळातल्या सोन्याच्या मधमाशीप्रमाणे ध्यानात धारण करावे.
तत् प्रकाशमयं ज्ञानं चिन्तितं सत् प्रयच्छति । येन योजनलक्षस्थं वस्तु निश्य् अपि दृश्यते
ते प्रकाशमय ज्ञान जेव्हा मन लावून ध्यानात घेतले जाते, तेव्हा त्याच्या जोरावर रात्रीसुद्धा शेकडो योजन दूर असलेली वस्तू पाहता येते.
तस्याग्नेर् वाडवस्येव जलं संशुष्कम् इन्धनम् । मांसपङ्कजषण्डाढ्यहृत्सरः कोशवासिनः
समुद्रातील वाडवाग्नीला जसं सुकलेलं पाणी इंधन होतं, तसंच मांस आणि कमळांनी भरलेल्या हृदयाच्या सरोवरात राहणाऱ्याला ते इंधन होतं.
यद् अब्जशीतलत्वं तद् अपानात्मेन्दुर् उच्यते । इतीन्दोर् उत्थितस् सो ऽग्निर् अग्नीषोमौ हि देहकः
कमळाची गारवा ही अपानाच्या चंद्राला म्हणतात; त्या चंद्रापासूनच हा अग्नी निर्माण होतो, कारण शरीर हे अग्नी आणि चंद्र यांच्या एकत्रिततेने बनलेलं आहे.
सर्वम् ऊष्मात्मकं किञ्चित् तेजोऽर्काग्न्यभिधं विदुः । शीतात्मकं च सोमाख्यम् आभ्याम् एव कृतं जगत्
जगातलं सगळं उष्ण असलेलं तेज किंवा सूर्य या नावाने ओळखलं जातं; आणि जे थंड आहे ते चंद्र नावाने ओळखलं जातं. या दोघांमुळेच हे जग तयार झालं आहे.
विद्याविद्यास्वरूपेण सर्वं सदसदात्मना । जगद् द्वयेन निर्वृत्तं तद् एवैवं विभज्यते
ज्ञान आणि अज्ञान, अस्तित्व आणि अनस्तित्व या दोन रूपांनीच हे संपूर्ण जग निर्माण झालं आहे; म्हणूनच ते असं विभागलं जातं.