एवम् आधेर् भवेद् व्याधिर् आध्यभावाच् च नश्यति । यथा मन्त्रैश् च नश्यन्ति व्याधयस् तत्क्रमं शृणु
अशा प्रकारे दुःखातून रोग उत्पन्न होतो आणि दुःख नाहीसे झाल्यावर रोगही नाहीसा होतो. जसं मंत्रांनी रोग नाहीसे होतात, तसं ते कसं होतं ते आता ऐक.
यथा विरेकं कुर्वन्ति हरीतक्यस् स्वभावतः । भावनावशतः कार्यं तथा यरलवादयः
जसं हरितकी नैसर्गिकरित्या शुद्धी घडवते, तसंच मनाच्या ठाम इच्छेने यरळ वगैरे औषधंही तसा परिणाम करतात.
शुद्धया पुण्यया साधो क्रियया साधुसेवया । मनः प्रयाति वैमल्यं निकषेणेव काञ्चनम्
शुद्ध आणि पुण्यवान कृतींनी, तसेच सज्जनांची सेवा केल्याने मन निर्मळ होतं, जसं सुवर्ण निखाऱ्याने शुद्ध होतं.
आनन्दो वर्धते देहे शुद्धे चेतसि राघव । पूर्णेन्दाव् उदिते व्यभ्रे नैर्मल्यं भुवने यथा
हे राघव, शरीर शुद्ध आणि मन निर्मळ असलं की आनंद वाढतो, जसं पूर्णिमा चंद्र आकाशात उगवल्यावर साऱ्या जगात उजेड पसरतो.
सत्त्वशुद्धौ वहन्त्य् एते क्रमेण प्राणवायवः । जरयन्ति तथान्नानि व्याधिस् तेन विनश्यति
मन शुद्ध झाल्यावर, प्राणवायू योग्य क्रमाने वाहू लागतात. त्यामुळे अन्न नीट पचते आणि आजार नाहीसे होतात.
आधिव्याध्योर् इति प्रोक्तौ नाशोत्पत्तिक्रमौ त्वयि । कुण्डलिन्याः कथायोगाद् अधुना प्रकृतं शृणु
मनाची व्यथा आणि आजार कसे निर्माण होतात आणि नाहीसे होतात, हे तुला सांगितले. आता कुण्डलिनीच्या कथेशी संबंधित विषय ऐक.
पुर्यष्टकापराख्यस्य जीवस्य प्रथमाश्रयम् । विद्धि कुण्डलिनीम् अन्तर् आमोदस्येव मञ्जरीम्
ज्याला 'आठ अंगांची नगरी' म्हणतात त्या सूक्ष्म देहातील जीवाचे मुख्य ठिकाण म्हणजे कुण्डलिनी आहे, जशी फुलात सुगंधाचा उगम असतो.
तां यदा पूरकाभ्यासाद् आपूर्य स्थीयते चिरम् । तदैति मैरवं स्थैर्यं कायस्यापीनता तथा
जेव्हा श्वास घेण्याच्या सरावाने ती कुण्डलिनी भरून राहते आणि बराच काळ स्थिर राहते, तेव्हा मेरू पर्वतासारखी स्थिरता येते आणि शरीरही मजबूत व पूर्ण होते.
यदा पूरकपूर्णान्तर् अमुक्तप्राणमारुतम् । नीयते संविदैवोर्ध्वं सोढघर्मक्लमश्रमं
जेव्हा श्वास पूर्ण भरून धरला जातो, आणि प्राण बाहेर सोडला जात नाही, तेव्हा तो प्राण मनाच्या जोरावर वर खेचला जातो, आणि त्या वेळी उष्णता, थकवा आणि कष्ट सहन करावे लागतात.
सर्पी प्रकुपितेवोच्चैर् याति दण्डोपमां गता । नाडीस् सर्वास् समादाय देहे बद्धा लतोपमा
मग जसा साजूक तूप ढवळल्यावर जोरात वर येतो, तसा तो प्राण दंडासारखा सरळ वर जातो; सर्व नाड्या एकत्र करून, तो देहात वेलीसारखा गुंफला जातो.
तदा समस्तम् एवेमं खं प्लावयति देहकम् । नीरन्ध्रा पवनापूर्णा भस्त्रेवाम्बुगतं नरम्
त्या वेळी हे सर्व आकाश देहात ओसंडून वाहू लागते; वारा भरलेला आणि कुठेही अडथळा नसलेला, तो bellows मध्ये पाणी भरल्यासारखा मनुष्य होतो.
इत्यभ्यासविलासेन योगेन व्योमगामिताम् । योगिनः प्राप्नुवन्त्य् उच्चैर् दीनास् ते सुदशाम् इव
अशा प्रकारे योगाच्या सरावाने आणि आनंदाने, योगी आकाशात विहरण्याची अवस्था प्राप्त करतात; जे दुर्बल असतात, ते ती अवस्था स्वप्नातल्या आनंदासारखी अनुभवतात.
ब्रह्मनाडिप्रवाहेण शक्तिः कुण्डलिनी यदा । बहिर् ऊर्ध्वप्रवाहेण द्वादशाङ्गुलमूर्धनि
जेव्हा कुंडलिनीची शक्ती मध्य नाडीच्या प्रवाहाने बाहेर व वरच्या दिशेने जाते, तेव्हा ती डोक्याच्या बारा बोटांवरच्या जागी पोहोचते.
रेचकेन प्रयोगेण नाड्यन्तरनिरोधिना । मुहूर्तं स्थितिम् आप्नोति तदा व्योमगदर्शनम्
श्वास सोडण्याच्या सरावाने, जो नाड्यांमध्ये अडथळा आणतो, काही काळ मन स्थिर होते; तेव्हा आकाशाचे दर्शन होते.
दर्शनं कीदृशं ब्रह्मन् नयनांशुगणं विना । अन्येषाम् इन्द्रियाणां च तत्त्वम् एवं कथं भवेत्
हे ब्रह्मन्, डोळ्यांच्या किरणांशिवाय हे कसं दर्शन असतं? आणि इतर इंद्रियांचं खरं स्वरूप असं कसं कळेल?
न केचन महाबाहो भूचरेण नभश्चराः । अदिव्यैर् आश्रिताज्ञानैर् दृश्यन्ते पुरुषेन्द्रियैः
हे महाबाहो, ज्या लोकांचं ज्ञान दिव्य नाही, असे पृथ्वीवर राहणारे पुरुष आपल्या इंद्रियांना आकाशात वावरणारे कधीच दिसत नाहीत.
विज्ञानादूरसंस्थेन बुद्धिनेत्रेण राघव । दृश्यन्ते व्योमगास् सिद्धास् स्वप्नवत् स्वार्थदा अपि
राघव, जेव्हा बुद्धी ज्ञानामध्ये स्थिर होते, तेव्हा आकाशात संचार करणारे सिद्ध पुरुष देखील स्वप्नात जसे दिसतात तसेच दिसतात, जरी ते आपल्या इच्छित गोष्टी देणारे असले तरी.
स्वप्नावलोकनं यद्वत् तद्वत् सिद्धावलोकनम् । केवलो ऽयं विशेषो यत् सिद्धप्राप्तौ स्थिरार्थता
जसे आपण स्वप्न पाहतो तसेच सिद्ध पुरुषांचे दर्शन होते; फक्त एवढाच फरक आहे की सिद्धी मिळाल्यावर इच्छित फळात स्थैर्य असते.
मुखाद् बहिर् द्वादशान्ते रेचकाभ्यासयुक्तितः । प्राणे चिरं स्थितिं नीते प्रविशन्त्य् अपरां पुरीम्
मुखातून श्वास बाहेर काढून द्वादशांतापर्यंत नेण्याचा सराव केल्यावर, आणि श्वास तिथे बराच वेळ ठेवला की, माणूस दुसऱ्या नगरीत प्रवेश करतो.
वद स्वभावस्य कथं ब्रह्मन् न चलति स्थितिः । वक्तारस् सानुकम्पा हि दुष्प्रश्ने ऽपि न खेदिनः
ब्रह्मन्, आपली स्वाभाविक स्थिती कशी डळमळत नाही हे मला सांग. कारण दयाळू वक्ते कठीण प्रश्नांनाही कंटाळत नाहीत.
शक्तिर् वस्तुस्वभावाख्या यथा स्फुरति यात्मनः । सर्गादिना तथैवासौ स्थितिं यातीति निश्चयः
जशी एखाद्या वस्तूची खरी शक्ती तिच्या स्वभावातून आपोआप प्रकट होते, तशीच ती सृष्टी वगैरे मार्गाने आपल्या मूळ अवस्थेला पोहोचते, हे निश्चित आहे.
अवस्तुत्वाद् अविद्याया वस्तुशक्तिर् अपि क्वचित् । भिद्यते दृश्यते ह्य् अङ्ग वसन्ते शारदं फलम्
अविद्या खरी वस्तू नसल्यामुळे, कधी कधी वस्तूची शक्ती वेगळी दिसते, जशी वसंत ऋतूत शरद ऋतूचे फळ दिसते.
सर्वम् एवंविधं ब्रह्म नानानानातयानया । दृश्यते व्यवहारार्थं केवलं कल्प्यते स्थितिः
हे सर्व ब्रह्मच आहे, पण व्यवहारासाठी नाना प्रकारची भिन्नता वाटते, आणि ती स्थिती केवळ कल्पनेने निर्माण होते.
सूक्ष्मच्छिद्रादिगत्यर्थं पूरणार्थं च खस्य वा । अणुतां स्थूलतां वापि कायो ऽयं नीयते कथम्
सूक्ष्म छिद्रांतून जाण्यासाठी किंवा जागा भरून काढण्यासाठी, हे शरीर कधी लहान तर कधी मोठे कसे होते, हे समजत नाही.
काष्ठक्रकचयोश् श्लेषाद् यथा च्छेदः प्रवर्तते । तयोस् सङ्घर्षणाद् अग्निस् स्वभावाज् जायते तथा
जसं लाकडं आणि करवत एकमेकांना लागल्यावर कापायला सुरुवात होते, आणि त्यांच्यात घर्षण झाल्यावर आपोआप अग्नी निर्माण होतो, तसंच हेही आहे.
मांसाब्जयन्त्रं जठरे स्थितं श्लिष्टमुखं मिथः । ऊर्ध्वाधस्सम्मिलन्मूलं द्युभूम्योर् इव वै तलम्
पोटात असलेलं मांसाचं, कमळासारखं यंत्र, ज्याची तोंडं एकमेकांना चिकटलेली आहेत आणि वरखाली मूळाशी मिळतात, ते अगदी आकाश आणि पृथ्वी यांच्या संधिस्थळासारखं आहे.
तस्य कुण्डलिनी लक्ष्मीर् निलीनान्तर् निजास्पदे । पद्मरागसमुद्गस्य कोशे मुक्तावली यथा
त्यातच कुंडलिनी ही देवी आपल्या जागेत लपून बसलेली असते, जशी कमळरंगाच्या मण्याच्या कवचात मोत्यांची माळ दडलेली असते.
आवर्तफेनमालेव नित्यं शलशलायते । दण्डाहतेव भुजगी सुसन्नतविवर्तना
ती नेहमीच फेसाळणाऱ्या पाण्यासारखी हलक्या आवाजात हालचाल करत असते, किंवा काठीने मारल्यावर साप जसा वळवळतो तशी ती सुरेखपणे वळते.
द्यावापृथिव्योर् मध्यस्था क्रियेव स्पन्दरूपिणी । संविन्मधुविबोधोत्था हृत्पद्मपुटषट्पदी
ती जणू आकाश आणि पृथ्वी यांच्या मध्ये असलेली एक हालचाल आहे, जी स्पंदनाच्या रूपात दिसते. ती जाणीवेतून उमटणाऱ्या मधासारख्या गोडतेतून जन्मलेली, हृदयाच्या कमळाच्या पाकळ्यांमध्ये वावरणारी जाणीवेची मधमाशी आहे.
तत् सर्वं शक्तिपद्मादि बाह्यैर् आभ्यन्तरैस् सदा । हृदि व्याधूयते वातैर् अभ्रवृन्दम् इवाभितः
हे सगळे—शक्ती, कमळे आणि इतर जे काही आहे, बाहेरचे असो किंवा आतले—हृदयात वारंवार वाऱ्यामुळे हलते, जसे ढगांचे गट सर्वत्र वाऱ्याने उडवले जातात.