केवलं पञ्चकवशाद् देहादौ चेतनाभिधा । जडस्पन्दाभिधा वारि स्थावरादौ जडाभिधा
फक्त पाच घटकांच्या प्रभावामुळे शरीरात आणि अशा गोष्टींमध्ये तिला 'चेतना' म्हणतात, पाण्यात आणि अशा वस्तूंमध्ये तिला 'जड हालचाल' म्हणतात, आणि स्थिर वस्तूंमध्ये तिला 'जडपणा' म्हणतात.
यथाब्धिष्व् अम्ब्व् इतो वीचिर् इतस् तलम् इति स्थितम् । पञ्चकेषु तथेतश् चिल् लोलरूपा जडा त्व् इतः
जसं समुद्रात कुठे पाणी, कुठे लाट, तर कुठे तळ असतं, तसंच या पाच घटकांमध्ये कुठे चेतना चंचल दिसते, तर कुठे ती जडपणाने दिसते.
इतस् सोम्य इतो लोलः किम् अब्धिर् इति नो यथा । विकल्पार्हस् तथैवैतत् पञ्चकं हि जडाजडम्
जसं एखाद्याला वाटू शकतं, 'हे चंद्र आहे का, हे लाट आहे का, की हा समुद्र आहे?'—तसंच हे पाच घटक जड आणि चेतन अशा दोन्ही प्रकारे भेद करण्याजोगे आहेत.
देहादिपञ्चकं जीवत्स्पन्दि शैलादिकं जडम् । स्थावराद्य् अनिलस्पन्दि स्वभाववशतो ऽनघ
शरीर वगैरे पाच घटक जिवंत आणि स्पंदनशील असतात; डोंगर वगैरेमध्ये ते जड असतात. स्थिर वस्तूंमध्ये आणि अशा गोष्टींमध्ये ते आपल्या स्वभावानेच हालचाल करतात, हे पापरहित.
न च पर्यनुयोक्तव्यास् स्वभावा रघुनन्दन । शीतोष्णं किं हिमाग्न्यादि वक्तेति परिहस्यते
रघुकुळातील आनंदा, प्रत्येकाची स्वभावधर्म विचारू नयेत. जसं थंडी, उष्णता, बर्फ किंवा अग्नी यांना 'तुम्ही असे का आहात?' असं विचारणं व्यर्थ आहे, तसंच हे देखील.
गृहीतवासनांशानां पुष्टभावविकारिणाम् । स्थितयः पञ्चकानां हि योग्याः पर्यनुयोजने
ज्यांच्या मनात वासनांचे अंश आहेत आणि ज्यांची स्थिती वाढलेल्या अवस्थांमुळे बदलते, त्यांच्या पाच अवस्था विचारण्यासाठी योग्य आहेत.
वासनांशविपर्यस्ता इतो नेतुम् इतश् च ताः । पुंसा प्राज्ञेन शक्यन्ते सुखं पर्यनुयोजिना
ज्यांच्या वासनांचे अंश एकमेकांत मिसळलेले आहेत, अशा लोकांना बुद्धिमान आणि चौकस मनुष्य सहजपणे हवी त्या दिशेने वळवू शकतो.
अशुभे वा शुभे वापि तेन पर्यनुयोज्यते । प्रबुद्धवासनं नान्यत् पञ्चकं सुप्तवासनम्
चांगल्या किंवा वाईट गोष्टींमध्ये अशा प्रकारच्या चौकशीने फक्त जागृत वासना असलेल्यांनाच विचारता येते; उरलेल्या पाच, ज्यांच्या वासना सुप्त आहेत, त्यांना नाही.
यत्र पर्यनुयोगस्य फलं समनुभूयते । तत्र तं सम्प्रयुञ्जीत नाकाशं मुष्टिभिः क्षिपेत्
जिथे विचाराचा खरा परिणाम अनुभवता येतो, तिथेच तो करावा; उगाचच आपली मेहनत वाया घालवू नये.
तृणाग्रनिष्ठा मेर्वाद्याः पञ्चकानां हि राशयः । विरिञ्चनिष्ठाः कीटाद्या एते स्थावरजङ्गमाः
गवताच्या पातीपासून मेरू पर्वतापर्यंत असलेल्या सर्व गोष्टी पाच तत्त्वांच्या अधीन आहेत; किडे-मुंगे वगैरे स्थावर आणि जंगम प्राणी हे सर्व ब्रह्माच्या अधिष्ठानावर आहेत.
प्रसुप्तवासनाः केचिद् यथा स्थावरजातयः । प्रबुद्धवासनाः केचिद् यथा नरसुरादयः
काही जण, जसे स्थावर प्राणी, यांच्या वासनांचा प्रभाव झोपेत असतो; तर काही जण, जसे मनुष्य आणि देव, यांच्या वासनांचा प्रभाव जागृत असतो.
स्ववासनाबिलाः केचिद् यथा वै तिर्यगादयः । प्रक्षीणवासनाः केचिद् यथैते मोक्षभागिनः
काही जण, जसे पशु वगैरे, आपल्या वासनांमध्येच अडकून पडलेले असतात; तर काही जण, ज्यांच्या वासना संपल्या आहेत, ते मुक्ती मिळवतात.
यथास्वास्व् एव संवित्सु मनोबुद्ध्यादिभिः कृताः । हस्तपादादिसंयुक्तैः सञ्ज्ञाः पञ्चकराशिभिः
जशी प्रत्येक जिवामध्ये चेतना स्वतः मन, बुद्धी आणि इतर साधनांनी, हात-पाय वगैरे अंगांसह, पाच प्रकारच्या समूहांद्वारे वेगवेगळ्या ओळखी धारण करते,
तिर्यगादिभिर् अप्य् अन्यैर् अन्यास् सञ्ज्ञाः प्रकल्पिताः । स्थावरादिभिर् अप्य् अन्यैर् अन्यथा संविदः कृताः
तशीच इतर प्राण्यांमध्येही वेगवेगळ्या ओळखी कल्पिल्या जातात; आणि झाडे किंवा स्थावर अशा इतर सत्त्वांमध्येही चेतना वेगळ्या प्रकारे, वेगळ्या रूपात प्रकट होते.
इति साधो स्फुरन्तीमे चित्राः पञ्चकराशयः । रूपैर् आद्यन्तमध्येषु चलाचलजडाजडैः
म्हणून, हे सज्जना, हे पाच प्रकारचे समूह विविध आणि सजीवपणे प्रकट होतात—कधी बदलणारे, कधी स्थिर, कधी सजीव, कधी जड—सर्व रूपांत, सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत.
एषाम् एको हि सङ्कल्पपरमाणुर् महामते । बीजम् आकाशवृक्षाणां सर्गाणां तेष्व् इमानि तु
या सर्वांमध्ये, हे महाबुद्धीमान, एकच संकल्पाचा कण म्हणजे आकाशवृक्षांचे बीज आहे; आणि त्यातूनच ही सर्व सृष्टी निर्माण होते.
इन्द्रियाण्य् अङ्ग पुष्पाणि विषयामोदवन्ति हि । इच्छाभ्रमर्यो राजन्त्यो मञ्जर्यश् चञ्चलाः क्रियाः
अंगांवर उमलणारी फुले म्हणजे इंद्रिये, जी विषयांच्या आनंदाने सुगंधित होतात. इच्छा म्हणजे चमकणाऱ्या वेल्या, आणि कृती म्हणजे सतत हलणाऱ्या मंजऱ्या.
लोकान्तराणि गुच्छानि गुल्मा मलयमेरवः । पल्लवानीह जलदा लतालीला दिशो दश
इतर लोकविश्व म्हणजे फुलांचे घोस, घनदाट झाडे म्हणजे मलय आणि मेरू पर्वत, ढग म्हणजे पानं, आणि दहा दिशा म्हणजे खेळणाऱ्या वेलींप्रमाणे आहेत.
वर्तमानानि भूतानि भविष्यन्ति च यानि तु । जगन्ति तान्य् असङ्ख्यानि फलानि रघुनन्दन
हे रघुनंदन, जे सध्या अस्तित्वात आहेत किंवा भविष्यात येतील अशी सर्व जीवसृष्टी आणि अनंत जगं ही या वृक्षांची फळं आहेत.
एवंबीजास् त एते हि राम पञ्चकपादपाः । स्वयं स्वभावाज् जायन्ते स्वयं नश्यन्ति कालतः
हे राम, असे हे पाच प्रकारचे वृक्ष, ज्या बियांपासून जन्मतात, ते आपोआपच निसर्गानुसार उगवतात आणि काळानुसार आपोआप नष्ट होतात.
स्वयं नानात्वम् आयान्ति चिरं जाड्यात् स्फुरन्ति च । सुविविक्ताश् शमं यान्ति तरङ्गा इव तोयधेः
आपोआप वेगवेगळ्या रूपांत येतात, बराच काळ जडपणात राहतात, आणि मग अचानक सजीव होतात; नंतर स्पष्टपणे वेगळ्या दिसतात आणि शांत होतात, जणू काही समुद्रातील लाटा शांत होत जातात.
यतो यान्ति समुत्सेधं यतो यान्ति शमं स्वयम् । एते जाड्यविवेकाभ्यां तरङ्गा इव तोयधेः
जिथून त्या उगवतात, जिथे त्या आपोआप शांत होतात, त्या लाटा जडपणा आणि विवेकामुळे समुद्रातील लाटांसारख्या असतात.
ये विवेकवशतो लयं गता राम पञ्चकविलासराशयः । ते न भूय इह यान्ति संस्थितिं प्रभ्रमन्ति जगतीतरे मुहुः
हे राम, जे पंचप्रकारच्या वृत्ती विवेकामुळे विलीन झाल्या आहेत, त्या पुन्हा येथे स्थिर राहत नाहीत; पण इतर सगळ्या जगभर सारख्या भटकत राहतात.
एतत् पञ्चकबीजं यत् कुण्डलिन्यां तद् अन्तरे । प्राणमारुतरूपेण तस्यां स्फुरति सर्वदा
ही पंचप्रकारची बीजे जी कुंडलिनीत आहेत, ती आत नेहमी प्राण आणि वायूच्या रूपाने प्रकट होत असतात.
सान्तः कुण्डलिनी स्पन्दस्पर्शसंवित्कलामला । कलोक्ता कलनेनाशु कथिता चेतनेन चित्
अंतःस्थित कुंडलिनी ही स्पंदन, स्पर्श, जाणीव आणि कला या स्वरूपात अगदी निर्मळ आहे. तिला 'कला' असं म्हणतात, आणि चेतनेने ती लगेचच 'चेतना' म्हणून ओळखली जाते.
जीवनाज् जीवतां याता मननाच् च मनस् स्थिता । सङ्कल्पात् सैव सङ्कल्पो बोधाद् बुद्धिर् इति स्मृता
जिवंतपणातून ती सर्व प्राण्यांची प्राणशक्ती होते; विचारातून ती मनात वास करते; संकल्पातून तीच संकल्प बनते; आणि ज्ञानातून तिला 'बुद्धी' असं म्हटलं जातं.
अहङ्कारकलां याता सैषा पुर्यष्टकाभिधा । स्थिता कुण्डलिनी देहे जीवशक्तिर् अनुत्तमा
अहंकाराच्या रूपात गेल्यावर तिला 'आठ प्रकारचं सूक्ष्म शरीर' असं नाव मिळतं. ही कुंडलिनी देहात सर्वोच्च जीवशक्ती म्हणून वास करते.
अपानताम् उपागत्य सततं प्रवहत्य् अधः । समाननाम्नी मध्यस्था उदानाख्योपरिस्थिता
अपानाच्या रूपात ती नेहमी खाली वाहते; 'समान' नावाने ती मध्ये असते; आणि 'उदान' म्हणून ती वरच्या बाजूला स्थिर असते.
अधस् त्व् अपानरूपैव मध्ये सोम्यैव सर्वदा । पृष्ठाद् उदानरूपैव पुंसस् स्वस्थस्य तिष्ठति
खाली नेहमी अपानाच्या रूपाने, मध्ये नेहमी सोमासारखी, आणि मागच्या बाजूला उदानाच्या रूपाने, अशी ही शक्ती निरोगी माणसामध्ये असते.
सर्वयत्नम् अधो याता यदि यत्नान् न धार्यते । तत् पुमान् मृतिम् आयाति तया निर्गतया बलात्
सर्व प्रयत्न करूनही ती शक्ती जर सतत खाली जाते आणि थांबवता येत नाही, तर ती जोराने बाहेर गेल्यावर तो माणूस मृत्यूला पोचतो.