सर्वदा सर्वतस् सत्यं चित्संविद् विद्यते ऽनघ । किं त्व् अस्या भूततन्मात्रवशाद् अभ्युदयः क्वचित्
हे निष्पापा, चैतन्याची जाणीव सर्वत्र आणि सर्वकाळ खरीच अस्तित्वात आहे; पण तिचा काही ठिकाणी उदय होतो तो पंचमहाभूतांच्या सूक्ष्म गुणांमुळे.
सर्वत्र विद्यमाना चिद् देहेषु तरलायते । सर्वगो ऽप्य् आतपस् साररत्नेष्व् अतिविजृम्भते
सर्वत्र असली तरी चैतन्याची जाणीव देहांत अस्थिर दिसते; सर्वव्यापी असूनही, ती तेजाच्या मूळ रत्नांमध्ये फारच विस्तारते.
क्वचिन् नष्टं क्वचित् सुप्तं क्वचिद् उच्छूनतां गतम् । वस्तु वस्तुनि यद् दृष्टं तत् स्वभावविजृम्भितम्
कुठे ते हरवलेले असते, कुठे ते झोपेत असते, तर कुठे ते पूर्णपणे प्रकट झालेले असते; प्रत्येक वस्तूमध्ये दिसणारे तेच त्या वस्तूचे नैसर्गिक स्वरूप असते.
एतद् भूयः क्रमेणाहं शृणु वक्ष्यामि ते ऽनघ । देहेष्व् एव यथोदेति भृशं संविन्मयः क्रमः
हे मी तुला आणखी सविस्तर सांगतो, पापरहिता, नीट ऐक. शरीरांमध्ये जशी जशी जाणीव निर्माण होते, ती कशी वाढते हे मी तुला टप्प्याटप्प्याने सांगतो.
चेतनाचेतनं भूतजातं व्योम तथाखिलम् । सर्वं चिन्मात्रसन्मात्रं शून्यमात्रं यथा नभः
सजीव आणि निर्जीव सगळ्या गोष्टी, तसेच आकाशदेखील, या सर्वांचा मूळ गाभा म्हणजे शुद्ध चैतन्य आणि अस्तित्व; जसे आकाश फक्त रिकामेपण असते तसेच.
तद् धि चिन्मात्रसन्मात्रम् अविकाराद्य् अनामयम् । क्वचित् स्थितं संविदैव कृततन्मात्रपञ्चकम्
ते शुद्ध चैतन्य आणि अस्तित्व आहे, जे कधीही बदलत नाही आणि कुठलाही त्रास त्याला लागत नाही; काही ठिकाणी फक्त जाणीवच उरते, जिच्या द्वारे पाच सूक्ष्म तत्त्वे निर्माण होतात.
तत् पञ्चकं गतं द्वित्वं लिक्षाद्यन्तं स्वसंविदा । अन्तर्भूतविकारादि दीपाद् दीपशतं यथा
हे पाच घटक द्वैत रूप घेतात आणि कणाच्या आरंभापासून शेवटपर्यंत, त्यांचे सर्व बदल आपल्या स्वतःच्या जाणीवेत सामावलेले असतात, जणू एक दिव्यातून शंभर दिवे पेटवले जातात.
स्वसत्तामात्रकेणैव सङ्कल्पलवरूपिणा । पञ्चकानि व्रजन्तीह देवत्वं तानि कानिचित्
फक्त आपल्या अस्तित्वाच्या उपस्थितीने, जी सूक्ष्म इच्छारूप असते, या पाच समूहांपैकी काहींना येथे देवपद प्राप्त होते.
कानिचित् तिर्यगादित्वं हेमादित्वं च कानिचित् । कानिचिद् दृषदादित्वं द्रव्यादित्वं च कानिचित्
काहींना पशू वगैरे अवस्था मिळते, काहींना सोने वगैरे रूप येते, काही दगड होतात आणि काही इतर पदार्थ बनतात.
एवं हि पञ्चकं स्पन्दमात्रं जगद् इति स्थितम् । चित्संविद् अत्र सर्वत्र विद्यते रघुनन्दन
अशा प्रकारे हे पाच घटक फक्त स्पंदनरूप असून, हेच जग आहे असे ठरते; आणि या सर्वत्र चैतन्याची जाणीव आहे, हे रघुकुळातील आनंदा.
केवलं पञ्चकवशाद् देहादौ चेतनाभिधा । जडस्पन्दाभिधा वारि स्थावरादौ जडाभिधा
फक्त पाच घटकांच्या प्रभावामुळे शरीरात आणि अशा गोष्टींमध्ये तिला 'चेतना' म्हणतात, पाण्यात आणि अशा वस्तूंमध्ये तिला 'जड हालचाल' म्हणतात, आणि स्थिर वस्तूंमध्ये तिला 'जडपणा' म्हणतात.
यथाब्धिष्व् अम्ब्व् इतो वीचिर् इतस् तलम् इति स्थितम् । पञ्चकेषु तथेतश् चिल् लोलरूपा जडा त्व् इतः
जसं समुद्रात कुठे पाणी, कुठे लाट, तर कुठे तळ असतं, तसंच या पाच घटकांमध्ये कुठे चेतना चंचल दिसते, तर कुठे ती जडपणाने दिसते.
इतस् सोम्य इतो लोलः किम् अब्धिर् इति नो यथा । विकल्पार्हस् तथैवैतत् पञ्चकं हि जडाजडम्
जसं एखाद्याला वाटू शकतं, 'हे चंद्र आहे का, हे लाट आहे का, की हा समुद्र आहे?'—तसंच हे पाच घटक जड आणि चेतन अशा दोन्ही प्रकारे भेद करण्याजोगे आहेत.
देहादिपञ्चकं जीवत्स्पन्दि शैलादिकं जडम् । स्थावराद्य् अनिलस्पन्दि स्वभाववशतो ऽनघ
शरीर वगैरे पाच घटक जिवंत आणि स्पंदनशील असतात; डोंगर वगैरेमध्ये ते जड असतात. स्थिर वस्तूंमध्ये आणि अशा गोष्टींमध्ये ते आपल्या स्वभावानेच हालचाल करतात, हे पापरहित.
न च पर्यनुयोक्तव्यास् स्वभावा रघुनन्दन । शीतोष्णं किं हिमाग्न्यादि वक्तेति परिहस्यते
रघुकुळातील आनंदा, प्रत्येकाची स्वभावधर्म विचारू नयेत. जसं थंडी, उष्णता, बर्फ किंवा अग्नी यांना 'तुम्ही असे का आहात?' असं विचारणं व्यर्थ आहे, तसंच हे देखील.
गृहीतवासनांशानां पुष्टभावविकारिणाम् । स्थितयः पञ्चकानां हि योग्याः पर्यनुयोजने
ज्यांच्या मनात वासनांचे अंश आहेत आणि ज्यांची स्थिती वाढलेल्या अवस्थांमुळे बदलते, त्यांच्या पाच अवस्था विचारण्यासाठी योग्य आहेत.
वासनांशविपर्यस्ता इतो नेतुम् इतश् च ताः । पुंसा प्राज्ञेन शक्यन्ते सुखं पर्यनुयोजिना
ज्यांच्या वासनांचे अंश एकमेकांत मिसळलेले आहेत, अशा लोकांना बुद्धिमान आणि चौकस मनुष्य सहजपणे हवी त्या दिशेने वळवू शकतो.
अशुभे वा शुभे वापि तेन पर्यनुयोज्यते । प्रबुद्धवासनं नान्यत् पञ्चकं सुप्तवासनम्
चांगल्या किंवा वाईट गोष्टींमध्ये अशा प्रकारच्या चौकशीने फक्त जागृत वासना असलेल्यांनाच विचारता येते; उरलेल्या पाच, ज्यांच्या वासना सुप्त आहेत, त्यांना नाही.
यत्र पर्यनुयोगस्य फलं समनुभूयते । तत्र तं सम्प्रयुञ्जीत नाकाशं मुष्टिभिः क्षिपेत्
जिथे विचाराचा खरा परिणाम अनुभवता येतो, तिथेच तो करावा; उगाचच आपली मेहनत वाया घालवू नये.
तृणाग्रनिष्ठा मेर्वाद्याः पञ्चकानां हि राशयः । विरिञ्चनिष्ठाः कीटाद्या एते स्थावरजङ्गमाः
गवताच्या पातीपासून मेरू पर्वतापर्यंत असलेल्या सर्व गोष्टी पाच तत्त्वांच्या अधीन आहेत; किडे-मुंगे वगैरे स्थावर आणि जंगम प्राणी हे सर्व ब्रह्माच्या अधिष्ठानावर आहेत.
प्रसुप्तवासनाः केचिद् यथा स्थावरजातयः । प्रबुद्धवासनाः केचिद् यथा नरसुरादयः
काही जण, जसे स्थावर प्राणी, यांच्या वासनांचा प्रभाव झोपेत असतो; तर काही जण, जसे मनुष्य आणि देव, यांच्या वासनांचा प्रभाव जागृत असतो.
स्ववासनाबिलाः केचिद् यथा वै तिर्यगादयः । प्रक्षीणवासनाः केचिद् यथैते मोक्षभागिनः
काही जण, जसे पशु वगैरे, आपल्या वासनांमध्येच अडकून पडलेले असतात; तर काही जण, ज्यांच्या वासना संपल्या आहेत, ते मुक्ती मिळवतात.
यथास्वास्व् एव संवित्सु मनोबुद्ध्यादिभिः कृताः । हस्तपादादिसंयुक्तैः सञ्ज्ञाः पञ्चकराशिभिः
जशी प्रत्येक जिवामध्ये चेतना स्वतः मन, बुद्धी आणि इतर साधनांनी, हात-पाय वगैरे अंगांसह, पाच प्रकारच्या समूहांद्वारे वेगवेगळ्या ओळखी धारण करते,
तिर्यगादिभिर् अप्य् अन्यैर् अन्यास् सञ्ज्ञाः प्रकल्पिताः । स्थावरादिभिर् अप्य् अन्यैर् अन्यथा संविदः कृताः
तशीच इतर प्राण्यांमध्येही वेगवेगळ्या ओळखी कल्पिल्या जातात; आणि झाडे किंवा स्थावर अशा इतर सत्त्वांमध्येही चेतना वेगळ्या प्रकारे, वेगळ्या रूपात प्रकट होते.
इति साधो स्फुरन्तीमे चित्राः पञ्चकराशयः । रूपैर् आद्यन्तमध्येषु चलाचलजडाजडैः
म्हणून, हे सज्जना, हे पाच प्रकारचे समूह विविध आणि सजीवपणे प्रकट होतात—कधी बदलणारे, कधी स्थिर, कधी सजीव, कधी जड—सर्व रूपांत, सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत.
एषाम् एको हि सङ्कल्पपरमाणुर् महामते । बीजम् आकाशवृक्षाणां सर्गाणां तेष्व् इमानि तु
या सर्वांमध्ये, हे महाबुद्धीमान, एकच संकल्पाचा कण म्हणजे आकाशवृक्षांचे बीज आहे; आणि त्यातूनच ही सर्व सृष्टी निर्माण होते.
इन्द्रियाण्य् अङ्ग पुष्पाणि विषयामोदवन्ति हि । इच्छाभ्रमर्यो राजन्त्यो मञ्जर्यश् चञ्चलाः क्रियाः
अंगांवर उमलणारी फुले म्हणजे इंद्रिये, जी विषयांच्या आनंदाने सुगंधित होतात. इच्छा म्हणजे चमकणाऱ्या वेल्या, आणि कृती म्हणजे सतत हलणाऱ्या मंजऱ्या.
लोकान्तराणि गुच्छानि गुल्मा मलयमेरवः । पल्लवानीह जलदा लतालीला दिशो दश
इतर लोकविश्व म्हणजे फुलांचे घोस, घनदाट झाडे म्हणजे मलय आणि मेरू पर्वत, ढग म्हणजे पानं, आणि दहा दिशा म्हणजे खेळणाऱ्या वेलींप्रमाणे आहेत.
वर्तमानानि भूतानि भविष्यन्ति च यानि तु । जगन्ति तान्य् असङ्ख्यानि फलानि रघुनन्दन
हे रघुनंदन, जे सध्या अस्तित्वात आहेत किंवा भविष्यात येतील अशी सर्व जीवसृष्टी आणि अनंत जगं ही या वृक्षांची फळं आहेत.
एवंबीजास् त एते हि राम पञ्चकपादपाः । स्वयं स्वभावाज् जायन्ते स्वयं नश्यन्ति कालतः
हे राम, असे हे पाच प्रकारचे वृक्ष, ज्या बियांपासून जन्मतात, ते आपोआपच निसर्गानुसार उगवतात आणि काळानुसार आपोआप नष्ट होतात.