अलभ्यैव स्वपार्श्वस्थस्वप्नयुद्धविराववत् । शान्तसङ्कल्पमत्ताभ्रभीषणाशनिशब्दवत्
हे अगदी जवळ असल्यासारखं वाटतं, पण मिळत नाही; जसं स्वप्नातल्या युद्धाचा गोंगाट किंवा शांत मनाला वीजेचा भीतीदायक आवाज ऐकू येतो, पण तो धरता येत नाही.
विस्मृतस्वप्नसङ्कल्पनिर्माणनगरोपमा । भविष्यन्नगरोद्यानसोत्सवश्यामलाङ्गिका
हे विसरलेल्या स्वप्नातल्या कल्पनेत बांधलेल्या शहरासारखं आहे, किंवा अजून उभारायचं असलेल्या शहराच्या बागेतल्या सणाच्या काळोख्या सावल्यांसारखं आहे.
नश्यज्जिह्वोच्यमानोग्रकथार्थानुभवोपमा । अनुल्लिखितचित्तस्थचित्रव्याप्तेव भित्तिभूः
जशी एखादी हरवणारी जीभ जोरात गोष्टी सांगते आणि त्या ऐकण्याचा अनुभव फक्त मनातच राहतो, किंवा जशी भिंतीवर चित्रं खरंतर कधी काढलीच नाहीत पण ती मनात भरून दिसतात, तशी ती स्थिती आहे.
परिविस्मर्यमाणाच्छकल्पनानगरीनिभा । सर्वर्तुमदनुत्पन्नवरमर्दास्फुटाकृतिः
ती कल्पनेच्या शहरासारखी आहे, जे हळूहळू विस्मरणात जातं, किंवा जशी प्रिय व्यक्ती कुठल्याच ऋतूत प्रत्यक्ष दिसली नाही, पण तिची स्पष्ट मूर्ती मनात उमटते.
भाविपुष्पवराकारवसन्तरसरञ्जना । अन्तर्लीनतरङ्गौघसौम्यवारिसरित्समा
ती जशी वसंत ऋतू येऊन भविष्यातील फुलांना रंग देतो, किंवा जशी सौम्य नदीच्या लाटा आतच विरघळून जातात, तशी आहे.
निर्वाणाख्यं प्रकरणं ततष् षष्ठम् उदाहृतम् । शिष्टो ग्रन्थः परीमाणं तस्य ज्ञेयं महार्थदम्
'निर्वाण' नावाचं प्रकरण म्हणजे सहावं प्रकरण असं सांगितलं आहे; उरलेला ग्रंथ फार मोठा अर्थ देणारा आहे, असं समजावं.
बुद्धे तस्मिन् भवेच् छ्रोता निर्वाणश् शान्तकल्पनः । अचेत्यचित्प्रकाशात्मा विज्ञानात्मा निरामयः
त्या बुद्धीत तो ऐकणारा वास करतो, ज्याचं स्वरूप शांतता आणि निर्वाणाची कल्पना आहे. तो चैतन्य आणि जड या दोन्हींचं प्रकाशरूप आहे, तोच ज्ञानस्वरूप असून, त्याला कुठलाही त्रास लागत नाही.
परमाकाशकोशाच्छश् शान्तसर्वभवभ्रमः । निर्वाहितजगद्यात्रः कृतकर्तव्यसुस्थितः
तो सर्व वस्तूंच्या अस्तित्वाबद्दलच्या भ्रमातून मुक्त झाला आहे, जणू तो परम आकाशासारख्या आवरणातून बाहेर आला आहे. जगाच्या प्रवासाचा अंत झाला असून, सर्व कर्तव्ये पूर्ण करून तो स्थिर उभा आहे.
समस्तविततारम्भवज्रस्तम्भो नभोनिभः । विनिगीर्णयथासंस्थजगज्जालातितृप्तिमान्
तो आकाशासारखा आहे, सर्व विस्तार आणि आरंभांना तोंड देणारा वज्रासारखा खंबीर आहे. जसा जगाचा संपूर्ण जाळं गिळून टाकलं आहे, तसा तो पूर्ण समाधानी आहे.
आकाशीभूतनिश्शेषरूपालोकमनस्कृतिः । कार्यकारणकर्तृत्वहेयादेयदशोज्झितः
त्याचं मन आणि वृत्ती पूर्णपणे आकाशासारखी, सर्व रूपांपासून मुक्त झाली आहे. त्याने कर्तेपणा, कार्य, कारण आणि इतर दहा अवस्थांचा त्याग केला आहे.
सदेह एव निर्देहस् ससंसारो ऽप्य् असंसृतिः । चिन्मयो घनपाषाणजठराजठरोपमः
तो शरीरात असला तरी जणू देहाशिवाय आहे; संसारात असूनही जन्ममरणाच्या फेर्यांना न लागणारा आहे. तो पूर्णपणे चैतन्याचा बनलेला आहे, जणू एखाद्या घनदाट दगडाच्या आतल्या भागासारखा.
चिदादित्यस् तपंल् लोके ऽप्य् अन्धकारोदरोपमः । परप्रकाशरूपो ऽपि परम् आन्ध्यम् इवागतः
त्याचं चैतन्य जगात सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असलं तरी तो जणू अंधाऱ्या गुहेत आहे असं वाटतं; त्याचं स्वरूप जरी परिपूर्ण प्रकाशाचं असलं तरी तो जणू अगदी आंधळा झाल्यासारखा दिसतो.
रुद्धसंसृतिदुर्लीलः प्रक्षीणाशाविषूचिकः । नष्टाहङ्कारवेतालो देहवान् अकलेवरः
त्याचं जगातलं वागणं फारच मर्यादित आहे; इच्छा आणि वासना संपल्या आहेत; अहंकाराचा भुतही नाहीसा झाला आहे — त्याच्याकडे शरीर आहे, पण तो जणू देहाशिवाय आहे.
कस्मिंश्चिद् रोमकोट्यग्रे तस्येयम् अवतिष्ठते । जगल्लक्ष्मीर् महामेरोः पुष्पे क्वचिद् इवालिनी
त्याच्या एखाद्या केसाच्या टोकावरच्या रोमकूपात हे जगाचं वैभव वसलेलं आहे, जसं महा मेरू पर्वताच्या फुलात मधमाशी वसते.
परमाणौ परमाणौ चिदाकाशस्य कोटरे । जगल्लक्ष्मीसहस्राणि धत्ते कृत्वा च पश्यति
प्रत्येक कणाच्या अंतरात, चैतन्याच्या आकाशात, असंख्य जगांची निर्मिती सामावलेली असते आणि ती पाहिली जातात.
प्रवितता हृदयस्य महामते हरिहराब्जजलक्षशतैर् अपि । तुलनम् एति न मुक्तिमतो बत प्रविततास्ति न नूनम् अवस्तुनः
अगदी शंभर हरी आणि हराच्या कमळातील पाण्यांनी हृदय विस्तारले तरी, हे सुटलेल्याच्या खऱ्या विस्ताराशी तुलना होऊ शकत नाही; खरंतर, जे खोटे आहे त्यात खरा विस्तार कधीच होत नाही.
अस्यां वा चितिमात्रायां परो बोधः प्रवर्तते । बीजाद् इव यतो व्युप्ताद् अवश्यम्भावि सत्फलम्
या शुद्ध चैतन्यातच श्रेष्ठ ज्ञान प्रकटते, जसे पेरलेल्या बीजातून चांगले फळ नक्कीच येते.
अपि पौरुषम् आदेयं शास्त्रं चेद् युक्तिबोधकम् । अन्यत्रार्षम् अपि त्याज्यं भाव्यं न्यायैकसेविना
कोणत्याही माणसाने लिहिलेले शास्त्र असले तरी, जर ते योग्य विचार शिकवत असेल तर ते स्वीकारावे; अन्यथा, ते ऋषींचे असले तरी, न्यायावर निष्ठा असणाऱ्याने ते सोडून द्यावे.
युक्तियुक्तम् उपादेयं वचनं बालकाद् अपि । अन्यत् तृणम् इव त्याज्यम् अप्य् उक्तं पद्मजन्मना
कोणतीही गोष्ट जर योग्य कारणावर आधारलेली असेल, तर ती लहान मुलाने सांगितली असली तरी स्वीकारावी. पण कारण नसलेली गोष्ट, कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाने सांगितली असली तरी, ती गवतासारखी टाकून द्यावी.
यो ऽम्भस् तातस्य कूपो ऽयम् इति कौपं पिबेत् कटु । त्यक्त्वा गाङ्गं पुरस्स्थं तं को ऽनुशासति रागिणम्
जो माणूस, 'हे माझ्या वडिलांचं विहीर आहे' असं म्हणून कडवट पाणी पितो आणि समोर वाहणारी गंगा सोडून देतो, त्याला कोण समजावू शकतो? असा आसक्त माणूस कोणाचंही ऐकत नाही.
यथोषसि प्रवृत्तायाम् आलोको ऽवश्यम् एष्यति । अस्यां वा चितिमात्रायां स्वविवेकस् तथैष्यति
जसं दिवा लावल्यावर आपोआप प्रकाश होतो, तसं या निर्मळ जाणीवेतून स्वतःचं विवेकही निश्चितपणे प्रकट होतो.
श्रुतायां प्राज्ञवदनाद् बुद्धायां स्वयम् एव वा । शनैश् शनैर् विचारेण बुद्धौ संस्कार आगते
शहाण्या माणसाच्या तोंडून ऐकल्याने किंवा स्वतःच्या समजुतीने, हळूहळू विचार करत गेल्यावर, बुद्धीत चांगले संस्कार निर्माण होतात.
पूर्वं तावद् उदेत्य् अन्तर् भृशं संस्कृतवाक्यता । शुद्धा मुक्तालतेवोच्चैर् या सभास्थानभूषणम्
सुरेख आणि शुद्ध वाणी मनात प्रथम प्रकटते, जी मोत्यांच्या माळेसारखी उंच आणि सुंदर असते, आणि जी सभागृहाची खरी शोभा बनते.
परा विरागतोदेति महत्त्वगुणशालिनी । सा यया स्नेहम् आयान्ति राजानो ऽजगरा अपि
नंतर श्रेष्ठ वैराग्य उत्पन्न होते, ज्यात मोठेपणाचा गुण असतो. ह्यामुळे, भयंकर सर्पासारखे असलेले राजेसुद्धा मैत्रीला आकर्षित होतात.
पूर्वापरज्ञस् सर्वत्र नरो भवति बुद्धिमान् । पदार्थानां यथा दीपहस्तो निशि सुलोचनः
जो माणूस भूतकाळ आणि भविष्यकाळ जाणतो, तो सर्व गोष्टींमध्ये बुद्धिमान होतो, जणू काही रात्री दिवा हातात घेऊन सर्व वस्तू स्पष्टपणे पाहणारा असतो.
लोभमोहादयो दोषास् तानवं यान्त्य् अलं शनैः । धियो दिशस् समासन्नशरदो मिहिका यथा
लोभ, मोह यांसारखे दोष हळूहळू कमी होत जातात, जसे शरद ऋतूत धुके दिशांमधून मागे सरकते.
केवलं समपेक्षन्ते विवेकाभ्यसनं धियः । न काचन फलं धत्ते स्वभ्यासेन विना क्रिया
फक्त विवेकाचा सराव केल्यावरच बुद्धी योग्य मार्गावर राहते; स्वतःच्या सरावाशिवाय कोणतेही कर्म फळ देत नाही.
मनः प्रसादम् आयाति शरदीव महत् सरः । परं साम्यम् उपादत्ते निर्मन्दर इवार्णवः
मन शरद ऋतूतील मोठ्या तळ्यासारखे निर्मळ होते आणि लाटा शांत झालेल्या समुद्रासारखे परम शांततेला पोहोचते.
निरन्तःकालिमा वज्रशिखेवास्ततमःपटा । परिज्वलत्य् अलं प्रज्ञा पदार्थप्रविभागिनी
जसा वज्र मेघांच्या गडद थराला फाडतो, तशीच विवेकाची जाणीव आतल्या अज्ञानाचा अंधार दूर करते आणि सर्व गोष्टींचा भेद स्पष्ट करते.
दैन्यदारिद्र्यदुःखाद्या दृष्टयो दर्शितान्तराः । न निकृन्तन्ति मर्माणि ससन्नाहम् इवेषवः
दैन्य, दारिद्र्य आणि दुःख यांसारख्या गोष्टी केवळ दिसायला असतात; त्या मनाच्या गाभ्यात पोहोचत नाहीत, जसे बोथट बाण शरीराच्या मुख्य जागी घाव घालत नाहीत.