तस्माच् छिखिध्वजकथाप्रसङ्गपतिताम् इमाम् । प्राणादिपवनाभ्यासक्रियां सिद्धिफलां शृणु
म्हणून शिखिध्वजाच्या कथेत आलेल्या या प्राण व इतर वायूंच्या साधनेचे, जी सिद्धी देणारी आहे, नीट ऐक.
समूलम् अखिलास् त्यक्त्वा साध्यार्थेतरवासनाः । गुदादिद्वारसङ्कोचात् स्थानकादिक्रियाक्रमैः
साध्य आणि असाध्य अशा सर्व इच्छा मुळासकट सोडून, गुद इत्यादी मार्ग संकुचित करून, तसेच योग्य स्थिती आणि कृतींच्या क्रमाने—
भोजनासनशुद्ध्या च साधुशास्त्रार्थभावनात् । स्वाचारात् सुजनासङ्गात् सर्वत्यागात् सुखासनात्
अन्न व आसन शुद्ध ठेवणे, उत्तम ग्रंथांचा अर्थ मनाशी लावून ठेवणे, आपला आचार नीट ठेवणे, सज्जनांचा संग करणे, सर्व प्रकारचा त्याग करणे आणि आसनात सहजता ठेवणे — या सर्व गोष्टींमुळे मन शुद्ध होते.
प्राणायामघनाभ्यासाद् राम कालेन केनचित् । कोपलोभादिसन्त्यागाद् भोगत्यागाच् च सुव्रत
हे राम, प्राणायामाचा नित्य सराव केल्याने, काळानुसार, राग, लोभ वगैरे सोडल्याने आणि भोगांचा त्याग केल्याने, हे सुशील, मन शुद्ध होते.
त्यागादाननिरोधेषु भृशं यान्ति विधेयताम् । प्राणाः प्रभुत्वतज्ज्ञस्य पुंसो भृत्या इवाखिलाः
त्याग, दान आणि संयम या गोष्टींमध्ये, जो स्वतःवर प्रभुत्व मिळवतो त्याच्या सर्व प्राणांना जणू काही नोकरांसारखी आज्ञाधारकता येते.
राज्याद्या मोक्षपर्यन्तास् समस्ता एव सम्पदः । देहानिलविधेयत्वसाध्यास् सर्वस्य राघव
राज्यापासून मोक्षापर्यंत सर्व संपत्ती, हे राघव, देह आणि श्वास यांना वश ठेवण्यानेच सर्वांना मिळू शकते.
परिमण्डलिताकारा कन्दस्थानसमाश्रिता । अन्त्रवेष्टनिका नाम नाडी नाडीशताश्रिता
गोलाकार असलेली, मूळस्थानाजवळ असलेली, अन्ट्रवेष्टनिक नावाची नाडी आहे, जिला शेकडो इतर नाड्या आधार देतात.
वीणाग्रावर्तसदृशी सलिलावर्तसन्निभा । लिप्याद्योङ्कारसंस्थाना कुन्तलावर्तवत् स्थिता
ती वीणेच्या वळ्यासारखी, पाण्यातील भोवऱ्यासारखी दिसते; तिच्या आकारावर ओंकाराची छटा आहे आणि ती केसांच्या वळ्यासारखी गुंडाळलेली आहे.
देवासुरमनुष्येषु मृगनक्रखगादिषु । कीटादिष्व् अब्जजान्तेषु सर्वेषु प्राणिषूदिता
ती देव, दैत्य, माणूस, प्राणी, मगर, पक्षी, कीटक आणि कमळातून जन्मलेल्या सर्व सजीवांमध्ये आहे.
शीतार्तसुप्तभोगीन्द्रभोगवद् बद्धमण्डला । सिता कल्पाग्निविगलदिन्दुवद् बद्धकुण्डला
ती थंडीत झोपलेल्या सर्पासारखी वळवलेली असते, कल्पनेच्या अग्नीतून निघणाऱ्या चंद्रासारखी घट्ट गुंडाळलेली असते.
मनोभ्रूमध्यरन्ध्राधोविशदब्वृत्तिचञ्चला । अनारतं रसस्यन्दैः प्लवमानैव तिष्ठति
भुवनांच्या मध्ये, भुवयांच्या मधल्या जागेखाली, मन नेहमीच चंचल आणि अस्थिर राहते. ते अखंडपणे त्या अमृतासारख्या रसाच्या प्रवाहात न्हालेलं असतं, जणू काही ते त्यात तरंगतच असतं.
अस्या अभ्यन्तरे तस्मिन् कदलीकोशकोमले । या वातशक्तिस् स्फुरति वेणाव् इव लसद्गतिः
त्याच्या आत, केळ्याच्या कोवळ्या गरासारख्या मऊ आवरणात, वाऱ्याची शक्ती हलते, जशी एखाद्या पोकळ वेणूच्या आत चमकदार गतीने फिरते.
सोक्ता कुण्डलिनी नाम्ना कुण्डलाकारवाहिनी । प्राणिनः परमा शक्तिस् सर्वशक्तिजवप्रदा
हीच शक्ती 'कुंडलिनी' या नावाने ओळखली जाते. ती वेटोळ्यासारखी वाहणारी असून, सर्व जीवांची हीच श्रेष्ठ शक्ती आहे आणि सर्व शक्तींच्या वेगाचा मूळ स्रोत आहे.
अनिशं निश्श्वसद्रूपा कुपितेव भुजङ्गमी । संस्थितोर्ध्वीकृतमुखी स्पन्दानां हेतुतां गता
ती नेहमी श्वासाच्या रूपात बाहेर पडते, जणू काही रागावलेला सर्प वर तोंड करून बसला आहे, आणि तिच्या हालचालींमुळेच सर्व कंपन निर्माण होतात.
यदा प्राणानिलो याति हृदि कुण्डलिनीपदम् । तदा संविद् उदेत्य् अन्तर् भूततन्मात्रबीजभूः
जेव्हा प्राणवायू हृदयातील कुंडलिनीच्या स्थानात प्रवेश करतो, तेव्हा आतूनच जाणीव उमटते, जी सूक्ष्म तत्त्वांची मूळ बीज असते.
यदा कुण्डलिनी देहे स्फुरत्य् अब्ज इवालिनी । तदा संविद् उदेत्य् अन्तर् मृदुस्पर्शवशोदया
जेव्हा कुंडलिनी शरीरात कमळातील मधमाशांच्या रांगेसारखी हलते, तेव्हा सौम्य स्पर्शाने जागृत झालेली जाणीव आतून प्रकट होते.
स्पर्शेन मृदुना नाड्या लिङ्गकामातपत्रयोः । यथा संविद् उदेत्य् उच्चैस् तथा कुण्डलिनी जवात्
जशी नाडीचा हलका स्पर्श लिंग आणि इच्छेच्या पानावर होतो, तशीच तीव्र जाणीव जागृत होते आणि कुंडलिनीही वेगाने उगवते.
तस्यां समस्तास् सम्बद्धा नाड्यो हृदयकोशगाः । उत्पद्यन्ते विलीयन्ते महार्णव इवापगाः
तिच्यात सर्व नाड्या, ज्या हृदयकमळात जातात, गुंतलेल्या असतात; त्या नद्या जशा महासागरात येतात आणि विरघळतात, तशाच त्या निर्माण होतात आणि लय पावतात.
नित्यं वातात्मकतया स्पन्दोन्मुखतया तया । सा सर्वसंविदां बीजम् एकम् आद्यम् उदाहृतम्
सदैव वायूप्रमाणे आणि स्पंदनाच्या प्रवृत्तीमुळे, ती सर्वच ज्ञानांची एक मूळ बीज आहे असे म्हटले जाते.
दिक्कालाद्यनवच्छिन्ना चित्संवित् सर्वगास्ति हि । तस्याः कुण्डलिनीकोशात् केनार्थेनोदयस् स्फुटः
दिशा, काळ किंवा कोणत्याही गोष्टीने न मर्यादित असलेली चैतन्याची जाणीव सर्वत्र व्यापलेली आहे; तिच्या कुंडलिनीच्या आवरणातून नेमका कोणता उद्देश किंवा स्पष्ट प्रकटीकरण येते?
सर्वदा सर्वतस् सत्यं चित्संविद् विद्यते ऽनघ । किं त्व् अस्या भूततन्मात्रवशाद् अभ्युदयः क्वचित्
हे निष्पापा, चैतन्याची जाणीव सर्वत्र आणि सर्वकाळ खरीच अस्तित्वात आहे; पण तिचा काही ठिकाणी उदय होतो तो पंचमहाभूतांच्या सूक्ष्म गुणांमुळे.
सर्वत्र विद्यमाना चिद् देहेषु तरलायते । सर्वगो ऽप्य् आतपस् साररत्नेष्व् अतिविजृम्भते
सर्वत्र असली तरी चैतन्याची जाणीव देहांत अस्थिर दिसते; सर्वव्यापी असूनही, ती तेजाच्या मूळ रत्नांमध्ये फारच विस्तारते.
क्वचिन् नष्टं क्वचित् सुप्तं क्वचिद् उच्छूनतां गतम् । वस्तु वस्तुनि यद् दृष्टं तत् स्वभावविजृम्भितम्
कुठे ते हरवलेले असते, कुठे ते झोपेत असते, तर कुठे ते पूर्णपणे प्रकट झालेले असते; प्रत्येक वस्तूमध्ये दिसणारे तेच त्या वस्तूचे नैसर्गिक स्वरूप असते.
एतद् भूयः क्रमेणाहं शृणु वक्ष्यामि ते ऽनघ । देहेष्व् एव यथोदेति भृशं संविन्मयः क्रमः
हे मी तुला आणखी सविस्तर सांगतो, पापरहिता, नीट ऐक. शरीरांमध्ये जशी जशी जाणीव निर्माण होते, ती कशी वाढते हे मी तुला टप्प्याटप्प्याने सांगतो.
चेतनाचेतनं भूतजातं व्योम तथाखिलम् । सर्वं चिन्मात्रसन्मात्रं शून्यमात्रं यथा नभः
सजीव आणि निर्जीव सगळ्या गोष्टी, तसेच आकाशदेखील, या सर्वांचा मूळ गाभा म्हणजे शुद्ध चैतन्य आणि अस्तित्व; जसे आकाश फक्त रिकामेपण असते तसेच.
तद् धि चिन्मात्रसन्मात्रम् अविकाराद्य् अनामयम् । क्वचित् स्थितं संविदैव कृततन्मात्रपञ्चकम्
ते शुद्ध चैतन्य आणि अस्तित्व आहे, जे कधीही बदलत नाही आणि कुठलाही त्रास त्याला लागत नाही; काही ठिकाणी फक्त जाणीवच उरते, जिच्या द्वारे पाच सूक्ष्म तत्त्वे निर्माण होतात.
तत् पञ्चकं गतं द्वित्वं लिक्षाद्यन्तं स्वसंविदा । अन्तर्भूतविकारादि दीपाद् दीपशतं यथा
हे पाच घटक द्वैत रूप घेतात आणि कणाच्या आरंभापासून शेवटपर्यंत, त्यांचे सर्व बदल आपल्या स्वतःच्या जाणीवेत सामावलेले असतात, जणू एक दिव्यातून शंभर दिवे पेटवले जातात.
स्वसत्तामात्रकेणैव सङ्कल्पलवरूपिणा । पञ्चकानि व्रजन्तीह देवत्वं तानि कानिचित्
फक्त आपल्या अस्तित्वाच्या उपस्थितीने, जी सूक्ष्म इच्छारूप असते, या पाच समूहांपैकी काहींना येथे देवपद प्राप्त होते.
कानिचित् तिर्यगादित्वं हेमादित्वं च कानिचित् । कानिचिद् दृषदादित्वं द्रव्यादित्वं च कानिचित्
काहींना पशू वगैरे अवस्था मिळते, काहींना सोने वगैरे रूप येते, काही दगड होतात आणि काही इतर पदार्थ बनतात.
एवं हि पञ्चकं स्पन्दमात्रं जगद् इति स्थितम् । चित्संविद् अत्र सर्वत्र विद्यते रघुनन्दन
अशा प्रकारे हे पाच घटक फक्त स्पंदनरूप असून, हेच जग आहे असे ठरते; आणि या सर्वत्र चैतन्याची जाणीव आहे, हे रघुकुळातील आनंदा.