आत्मभूतं प्रयत्नेन ह्य् उपादेयं तु साध्यते । हेयं सन्त्यज्यते ज्ञात्वा ह्य् उपेक्ष्यं मध्यम् एतयोः
स्वरूप असलेली गोष्ट प्रयत्नाने मिळवता येते. जे टाकून द्यायचे आहे ते समजल्यावर सोडता येते. आणि या दोघांच्या मधली जी गोष्ट आहे, ती दुर्लक्ष करावी.
यद् यद् आह्लादनकरम् आदेयं तद् असन्मतेः । तद्विरुद्धम् अनादेयम् उपेक्ष्यं मध्यमं विदुः
जे काही आनंद देणारे आहे, ते योग्य समज असलेल्या लोकांनी स्वीकारावे असे मानले जाते. जे त्याच्या विरुद्ध आहे, ते स्वीकारू नये. आणि मधली गोष्ट दुर्लक्षित ठेवावी असे समजले जाते.
सन्मतेर् विदुषो ज्ञस्य सर्वम् आत्ममयं यदा । त्रय एव तदा पक्षास् सम्भवन्ति न केचन
जेव्हा योग्य समज असणाऱ्या ज्ञानी व्यक्तीला सर्व काही आत्ममय वाटते, तेव्हा फक्त हे तीनच पर्याय उरतात, दुसरे काहीच राहत नाही.
केवलं सर्वम् एवेदं कदाचिल् लीलया न वा । उपेक्ष्यम् अक्षिनिक्षिप्तम् आलोकयति वा न वा
कधी कधी हे सर्व काही केवळ खेळ म्हणून दुर्लक्षित केले जाते, किंवा नाही. डोळ्यांनी पाहूनही, एखादा त्याकडे पाहतो किंवा नाही.
ज्ञस्योपेक्ष्यात्मकं राम मूढस्यादेयतां गतम् । हेयं स्फारविरागस्य शृणु सिद्धिक्रमं कथम्
हे राम, ज्याच्या मनात ज्ञानाची प्रवृत्ती आहे, त्याच्यात नैसर्गिक उदासीनता असते. जे मूढ असतात, त्यांना सोडून द्यावं लागतं. ज्याच्या मनात प्रबळ वैराग्य आहे, त्याच्यासाठी काही गोष्टी टाकून द्यायच्या असतात. आता, सिद्धी मिळवायची कशी, त्याचा क्रम ऐक.
देशकालक्रियाद्रव्यसाधनास् सर्वसिद्धयः । जीवम् आह्लादयन्तीह वसन्त इव भूतलम्
इथे जागा, काळ, कृती आणि साधनांपासून मिळणाऱ्या सर्व सिद्धी जिवाला तशाच आनंद देतात, जसा वसंत ऋतू पृथ्वीला आनंद देतो.
मध्ये चतुर्णाम् एतेषां क्रिया प्रथमकल्पिकी । सिद्ध्यादिसाधने साधोस् तन्मयास् ते यतः क्रमाः
या चार गोष्टींमध्ये कृती ही सर्वात महत्त्वाची मानली जाते. सिद्धी आणि इतर उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी, त्या कृतीमध्ये पूर्णपणे एकरूप होऊन पुढचे टप्पे पार पाडावे लागतात.
गुलिकाञ्जनखड्गादिक्रियाक्रमनिरूपणम् । तत्रास्तां तावद् एषो ऽत्र विस्तारः प्रकृतार्थहा
गोळी, अंजन, तलवार आणि अशा कृतींच्या तपशीलवार पद्धती इथे बाजूला ठेवूया, कारण त्याचा विस्तार मुख्य विषयापासून दूर नेतो.
रत्नौषधितपोमन्त्रक्रियाक्रमनिरूपणम् । तत्रास्तां तावद् एषो ऽत्र विस्तारः प्रकृतार्थहा
रत्न, औषधी, उष्णता आणि मंत्र यांच्या क्रिया कशा कराव्यात याचे सविस्तर वर्णन इथे बाजूला ठेवूया, कारण ते मुख्य विषयापासून लक्ष हटवते.
श्रीशैले सिद्धदेशे च मेर्वादौ वा निवासतः । सिद्धिर् इत्य् अपि विस्तारः क्रियोत्था प्रकृतार्थहा
श्रीशैल, सिद्धदेश किंवा मेरू अशा पवित्र स्थळी राहून मिळणाऱ्या सिद्धीचे सविस्तर वर्णनही मुख्य विषयापासून दूर नेणारे आहे.
तस्माच् छिखिध्वजकथाप्रसङ्गपतिताम् इमाम् । प्राणादिपवनाभ्यासक्रियां सिद्धिफलां शृणु
म्हणून शिखिध्वजाच्या कथेत आलेल्या या प्राण व इतर वायूंच्या साधनेचे, जी सिद्धी देणारी आहे, नीट ऐक.
समूलम् अखिलास् त्यक्त्वा साध्यार्थेतरवासनाः । गुदादिद्वारसङ्कोचात् स्थानकादिक्रियाक्रमैः
साध्य आणि असाध्य अशा सर्व इच्छा मुळासकट सोडून, गुद इत्यादी मार्ग संकुचित करून, तसेच योग्य स्थिती आणि कृतींच्या क्रमाने—
भोजनासनशुद्ध्या च साधुशास्त्रार्थभावनात् । स्वाचारात् सुजनासङ्गात् सर्वत्यागात् सुखासनात्
अन्न व आसन शुद्ध ठेवणे, उत्तम ग्रंथांचा अर्थ मनाशी लावून ठेवणे, आपला आचार नीट ठेवणे, सज्जनांचा संग करणे, सर्व प्रकारचा त्याग करणे आणि आसनात सहजता ठेवणे — या सर्व गोष्टींमुळे मन शुद्ध होते.
प्राणायामघनाभ्यासाद् राम कालेन केनचित् । कोपलोभादिसन्त्यागाद् भोगत्यागाच् च सुव्रत
हे राम, प्राणायामाचा नित्य सराव केल्याने, काळानुसार, राग, लोभ वगैरे सोडल्याने आणि भोगांचा त्याग केल्याने, हे सुशील, मन शुद्ध होते.
त्यागादाननिरोधेषु भृशं यान्ति विधेयताम् । प्राणाः प्रभुत्वतज्ज्ञस्य पुंसो भृत्या इवाखिलाः
त्याग, दान आणि संयम या गोष्टींमध्ये, जो स्वतःवर प्रभुत्व मिळवतो त्याच्या सर्व प्राणांना जणू काही नोकरांसारखी आज्ञाधारकता येते.
राज्याद्या मोक्षपर्यन्तास् समस्ता एव सम्पदः । देहानिलविधेयत्वसाध्यास् सर्वस्य राघव
राज्यापासून मोक्षापर्यंत सर्व संपत्ती, हे राघव, देह आणि श्वास यांना वश ठेवण्यानेच सर्वांना मिळू शकते.
परिमण्डलिताकारा कन्दस्थानसमाश्रिता । अन्त्रवेष्टनिका नाम नाडी नाडीशताश्रिता
गोलाकार असलेली, मूळस्थानाजवळ असलेली, अन्ट्रवेष्टनिक नावाची नाडी आहे, जिला शेकडो इतर नाड्या आधार देतात.
वीणाग्रावर्तसदृशी सलिलावर्तसन्निभा । लिप्याद्योङ्कारसंस्थाना कुन्तलावर्तवत् स्थिता
ती वीणेच्या वळ्यासारखी, पाण्यातील भोवऱ्यासारखी दिसते; तिच्या आकारावर ओंकाराची छटा आहे आणि ती केसांच्या वळ्यासारखी गुंडाळलेली आहे.
देवासुरमनुष्येषु मृगनक्रखगादिषु । कीटादिष्व् अब्जजान्तेषु सर्वेषु प्राणिषूदिता
ती देव, दैत्य, माणूस, प्राणी, मगर, पक्षी, कीटक आणि कमळातून जन्मलेल्या सर्व सजीवांमध्ये आहे.
शीतार्तसुप्तभोगीन्द्रभोगवद् बद्धमण्डला । सिता कल्पाग्निविगलदिन्दुवद् बद्धकुण्डला
ती थंडीत झोपलेल्या सर्पासारखी वळवलेली असते, कल्पनेच्या अग्नीतून निघणाऱ्या चंद्रासारखी घट्ट गुंडाळलेली असते.
मनोभ्रूमध्यरन्ध्राधोविशदब्वृत्तिचञ्चला । अनारतं रसस्यन्दैः प्लवमानैव तिष्ठति
भुवनांच्या मध्ये, भुवयांच्या मधल्या जागेखाली, मन नेहमीच चंचल आणि अस्थिर राहते. ते अखंडपणे त्या अमृतासारख्या रसाच्या प्रवाहात न्हालेलं असतं, जणू काही ते त्यात तरंगतच असतं.
अस्या अभ्यन्तरे तस्मिन् कदलीकोशकोमले । या वातशक्तिस् स्फुरति वेणाव् इव लसद्गतिः
त्याच्या आत, केळ्याच्या कोवळ्या गरासारख्या मऊ आवरणात, वाऱ्याची शक्ती हलते, जशी एखाद्या पोकळ वेणूच्या आत चमकदार गतीने फिरते.
सोक्ता कुण्डलिनी नाम्ना कुण्डलाकारवाहिनी । प्राणिनः परमा शक्तिस् सर्वशक्तिजवप्रदा
हीच शक्ती 'कुंडलिनी' या नावाने ओळखली जाते. ती वेटोळ्यासारखी वाहणारी असून, सर्व जीवांची हीच श्रेष्ठ शक्ती आहे आणि सर्व शक्तींच्या वेगाचा मूळ स्रोत आहे.
अनिशं निश्श्वसद्रूपा कुपितेव भुजङ्गमी । संस्थितोर्ध्वीकृतमुखी स्पन्दानां हेतुतां गता
ती नेहमी श्वासाच्या रूपात बाहेर पडते, जणू काही रागावलेला सर्प वर तोंड करून बसला आहे, आणि तिच्या हालचालींमुळेच सर्व कंपन निर्माण होतात.
यदा प्राणानिलो याति हृदि कुण्डलिनीपदम् । तदा संविद् उदेत्य् अन्तर् भूततन्मात्रबीजभूः
जेव्हा प्राणवायू हृदयातील कुंडलिनीच्या स्थानात प्रवेश करतो, तेव्हा आतूनच जाणीव उमटते, जी सूक्ष्म तत्त्वांची मूळ बीज असते.
यदा कुण्डलिनी देहे स्फुरत्य् अब्ज इवालिनी । तदा संविद् उदेत्य् अन्तर् मृदुस्पर्शवशोदया
जेव्हा कुंडलिनी शरीरात कमळातील मधमाशांच्या रांगेसारखी हलते, तेव्हा सौम्य स्पर्शाने जागृत झालेली जाणीव आतून प्रकट होते.
स्पर्शेन मृदुना नाड्या लिङ्गकामातपत्रयोः । यथा संविद् उदेत्य् उच्चैस् तथा कुण्डलिनी जवात्
जशी नाडीचा हलका स्पर्श लिंग आणि इच्छेच्या पानावर होतो, तशीच तीव्र जाणीव जागृत होते आणि कुंडलिनीही वेगाने उगवते.
तस्यां समस्तास् सम्बद्धा नाड्यो हृदयकोशगाः । उत्पद्यन्ते विलीयन्ते महार्णव इवापगाः
तिच्यात सर्व नाड्या, ज्या हृदयकमळात जातात, गुंतलेल्या असतात; त्या नद्या जशा महासागरात येतात आणि विरघळतात, तशाच त्या निर्माण होतात आणि लय पावतात.
नित्यं वातात्मकतया स्पन्दोन्मुखतया तया । सा सर्वसंविदां बीजम् एकम् आद्यम् उदाहृतम्
सदैव वायूप्रमाणे आणि स्पंदनाच्या प्रवृत्तीमुळे, ती सर्वच ज्ञानांची एक मूळ बीज आहे असे म्हटले जाते.
दिक्कालाद्यनवच्छिन्ना चित्संवित् सर्वगास्ति हि । तस्याः कुण्डलिनीकोशात् केनार्थेनोदयस् स्फुटः
दिशा, काळ किंवा कोणत्याही गोष्टीने न मर्यादित असलेली चैतन्याची जाणीव सर्वत्र व्यापलेली आहे; तिच्या कुंडलिनीच्या आवरणातून नेमका कोणता उद्देश किंवा स्पष्ट प्रकटीकरण येते?