कष्टं नात्मनि विश्रान्तो मद्वचांसि न बुद्धवान् । राजेति खिन्ना चूडाला स्वव्यापारपराभवत्
हाय, तो स्वतःमध्ये समाधान शोधत नाही, माझ्या शब्दांकडे त्याचे लक्ष नाही. त्यामुळे दुःखी झालेली चूडाळा आपल्या कामात गुंतून गेली.
तदा तथाङ्ग तत्राथ तादृशाशययोस् तयोः । ताभिः पार्थिवलीलाभिर् दिवसस् स जगाम ह
त्या वेळी, त्या दोघांच्या मनात असेच विचार असताना, त्या राजवाड्यातील खेळांमध्ये दिवस कसे गेले ते कळलेच नाही.
क्रमेण मासा ऋतवो राम संवत्सरास् तथा । अतीता बहवस् तत्र दम्पत्योस् स्निग्धयोस् तयोः
त्या दोघांच्या प्रेमळ सहवासात, हळूहळू महिने, ऋतू आणि वर्षे असे कित्येक काळ गेले, हे राम.
एकदा नित्यतृप्ताया निरिच्छाया अपि स्वयम् । चूडालाया बभूवेच्छा लीलया खगमागमे
एकदा, चूडाळा नेहमीच तृप्त आणि निरिच्छा असली तरी, तिला सहजपणे आकाशात उडण्याचा कौशल्याचा आनंद घ्यायची इच्छा मनात आली.
खगमागमसिद्ध्यर्थम् अथ सा नृपकन्यका । सर्वभोगान् अनादृत्य समागम्य च निर्जनम्
त्या राजकन्येला आकाशात उडण्याचे कौशल्य मिळवायचे होते, म्हणून तिने सर्व भोग बाजूला ठेवून एकांत स्थळी गेली.
एकैवैकान्तनिरता स्वासनावस्थिताङ्गका । ऊर्ध्वगप्राणपवनचिराभ्यासं चकार ह
ती एकटीच, एकांतात मन लावून, आपल्या आसनावर बसली आणि दीर्घकाळ श्वास वर नेण्याचा सराव करू लागली.
यद् इदं दृश्यते किञ्चिज् जगत् सस्थास्नुजङ्गमम् । स्पन्दस्य तत् क्रियानाम्नः फलम् इत्य् अनुभूयते
हे जग, ज्यात स्थिर आणि चल अशी सर्व सृष्टी दिसते, हे सर्व त्या 'स्पंदन' नावाच्या क्रियेचे फळ म्हणून अनुभवास येते.
कस्य स्पन्दविलासस्य घनाभ्यासस्य मे वद । ब्रह्मन् खगमनाद्य् एतत् फलं यत्नैकशालिनः
हे ब्रह्मन्, हे स्पंदनाचे आणि त्याच्या घनतेने होणाऱ्या हालचालीचे प्रदर्शन कुणाचे आहे? आकाशात उडणे वगैरे एकाग्र प्रयत्नाचे हे फळ नेमके कुणासाठी आहे, ते मला सांग.
आत्मज्ञो वाप्य् अनात्मज्ञस् सिद्ध्यर्थं लीलया तथा । कथं संसाधयत्य् एतद् यथावद् वद मे विभो
स्वतःला ओळखणारा असो वा नसो, साध्य मिळवण्यासाठी असो किंवा केवळ खेळ म्हणून असो—हे सर्व नेमके कसे साध्य होते, हे मला स्पष्टपणे सांग, प्रभो.
त्रिविधं सम्भवत्य् अङ्ग साध्यं वस्त्व् इह सर्वतः । उपादेयं च हेयं च तथोपेक्ष्यं च राघव
राघवा, इथे साध्य करावयाच्या सर्व गोष्टींमध्ये तीन प्रकार असतात—स्वीकारायोग्य, त्यागायोग्य आणि दुर्लक्ष करावयाचे.
आत्मभूतं प्रयत्नेन ह्य् उपादेयं तु साध्यते । हेयं सन्त्यज्यते ज्ञात्वा ह्य् उपेक्ष्यं मध्यम् एतयोः
स्वरूप असलेली गोष्ट प्रयत्नाने मिळवता येते. जे टाकून द्यायचे आहे ते समजल्यावर सोडता येते. आणि या दोघांच्या मधली जी गोष्ट आहे, ती दुर्लक्ष करावी.
यद् यद् आह्लादनकरम् आदेयं तद् असन्मतेः । तद्विरुद्धम् अनादेयम् उपेक्ष्यं मध्यमं विदुः
जे काही आनंद देणारे आहे, ते योग्य समज असलेल्या लोकांनी स्वीकारावे असे मानले जाते. जे त्याच्या विरुद्ध आहे, ते स्वीकारू नये. आणि मधली गोष्ट दुर्लक्षित ठेवावी असे समजले जाते.
सन्मतेर् विदुषो ज्ञस्य सर्वम् आत्ममयं यदा । त्रय एव तदा पक्षास् सम्भवन्ति न केचन
जेव्हा योग्य समज असणाऱ्या ज्ञानी व्यक्तीला सर्व काही आत्ममय वाटते, तेव्हा फक्त हे तीनच पर्याय उरतात, दुसरे काहीच राहत नाही.
केवलं सर्वम् एवेदं कदाचिल् लीलया न वा । उपेक्ष्यम् अक्षिनिक्षिप्तम् आलोकयति वा न वा
कधी कधी हे सर्व काही केवळ खेळ म्हणून दुर्लक्षित केले जाते, किंवा नाही. डोळ्यांनी पाहूनही, एखादा त्याकडे पाहतो किंवा नाही.
ज्ञस्योपेक्ष्यात्मकं राम मूढस्यादेयतां गतम् । हेयं स्फारविरागस्य शृणु सिद्धिक्रमं कथम्
हे राम, ज्याच्या मनात ज्ञानाची प्रवृत्ती आहे, त्याच्यात नैसर्गिक उदासीनता असते. जे मूढ असतात, त्यांना सोडून द्यावं लागतं. ज्याच्या मनात प्रबळ वैराग्य आहे, त्याच्यासाठी काही गोष्टी टाकून द्यायच्या असतात. आता, सिद्धी मिळवायची कशी, त्याचा क्रम ऐक.
देशकालक्रियाद्रव्यसाधनास् सर्वसिद्धयः । जीवम् आह्लादयन्तीह वसन्त इव भूतलम्
इथे जागा, काळ, कृती आणि साधनांपासून मिळणाऱ्या सर्व सिद्धी जिवाला तशाच आनंद देतात, जसा वसंत ऋतू पृथ्वीला आनंद देतो.
मध्ये चतुर्णाम् एतेषां क्रिया प्रथमकल्पिकी । सिद्ध्यादिसाधने साधोस् तन्मयास् ते यतः क्रमाः
या चार गोष्टींमध्ये कृती ही सर्वात महत्त्वाची मानली जाते. सिद्धी आणि इतर उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी, त्या कृतीमध्ये पूर्णपणे एकरूप होऊन पुढचे टप्पे पार पाडावे लागतात.
गुलिकाञ्जनखड्गादिक्रियाक्रमनिरूपणम् । तत्रास्तां तावद् एषो ऽत्र विस्तारः प्रकृतार्थहा
गोळी, अंजन, तलवार आणि अशा कृतींच्या तपशीलवार पद्धती इथे बाजूला ठेवूया, कारण त्याचा विस्तार मुख्य विषयापासून दूर नेतो.
रत्नौषधितपोमन्त्रक्रियाक्रमनिरूपणम् । तत्रास्तां तावद् एषो ऽत्र विस्तारः प्रकृतार्थहा
रत्न, औषधी, उष्णता आणि मंत्र यांच्या क्रिया कशा कराव्यात याचे सविस्तर वर्णन इथे बाजूला ठेवूया, कारण ते मुख्य विषयापासून लक्ष हटवते.
श्रीशैले सिद्धदेशे च मेर्वादौ वा निवासतः । सिद्धिर् इत्य् अपि विस्तारः क्रियोत्था प्रकृतार्थहा
श्रीशैल, सिद्धदेश किंवा मेरू अशा पवित्र स्थळी राहून मिळणाऱ्या सिद्धीचे सविस्तर वर्णनही मुख्य विषयापासून दूर नेणारे आहे.
तस्माच् छिखिध्वजकथाप्रसङ्गपतिताम् इमाम् । प्राणादिपवनाभ्यासक्रियां सिद्धिफलां शृणु
म्हणून शिखिध्वजाच्या कथेत आलेल्या या प्राण व इतर वायूंच्या साधनेचे, जी सिद्धी देणारी आहे, नीट ऐक.
समूलम् अखिलास् त्यक्त्वा साध्यार्थेतरवासनाः । गुदादिद्वारसङ्कोचात् स्थानकादिक्रियाक्रमैः
साध्य आणि असाध्य अशा सर्व इच्छा मुळासकट सोडून, गुद इत्यादी मार्ग संकुचित करून, तसेच योग्य स्थिती आणि कृतींच्या क्रमाने—
भोजनासनशुद्ध्या च साधुशास्त्रार्थभावनात् । स्वाचारात् सुजनासङ्गात् सर्वत्यागात् सुखासनात्
अन्न व आसन शुद्ध ठेवणे, उत्तम ग्रंथांचा अर्थ मनाशी लावून ठेवणे, आपला आचार नीट ठेवणे, सज्जनांचा संग करणे, सर्व प्रकारचा त्याग करणे आणि आसनात सहजता ठेवणे — या सर्व गोष्टींमुळे मन शुद्ध होते.
प्राणायामघनाभ्यासाद् राम कालेन केनचित् । कोपलोभादिसन्त्यागाद् भोगत्यागाच् च सुव्रत
हे राम, प्राणायामाचा नित्य सराव केल्याने, काळानुसार, राग, लोभ वगैरे सोडल्याने आणि भोगांचा त्याग केल्याने, हे सुशील, मन शुद्ध होते.
त्यागादाननिरोधेषु भृशं यान्ति विधेयताम् । प्राणाः प्रभुत्वतज्ज्ञस्य पुंसो भृत्या इवाखिलाः
त्याग, दान आणि संयम या गोष्टींमध्ये, जो स्वतःवर प्रभुत्व मिळवतो त्याच्या सर्व प्राणांना जणू काही नोकरांसारखी आज्ञाधारकता येते.
राज्याद्या मोक्षपर्यन्तास् समस्ता एव सम्पदः । देहानिलविधेयत्वसाध्यास् सर्वस्य राघव
राज्यापासून मोक्षापर्यंत सर्व संपत्ती, हे राघव, देह आणि श्वास यांना वश ठेवण्यानेच सर्वांना मिळू शकते.
परिमण्डलिताकारा कन्दस्थानसमाश्रिता । अन्त्रवेष्टनिका नाम नाडी नाडीशताश्रिता
गोलाकार असलेली, मूळस्थानाजवळ असलेली, अन्ट्रवेष्टनिक नावाची नाडी आहे, जिला शेकडो इतर नाड्या आधार देतात.
वीणाग्रावर्तसदृशी सलिलावर्तसन्निभा । लिप्याद्योङ्कारसंस्थाना कुन्तलावर्तवत् स्थिता
ती वीणेच्या वळ्यासारखी, पाण्यातील भोवऱ्यासारखी दिसते; तिच्या आकारावर ओंकाराची छटा आहे आणि ती केसांच्या वळ्यासारखी गुंडाळलेली आहे.
देवासुरमनुष्येषु मृगनक्रखगादिषु । कीटादिष्व् अब्जजान्तेषु सर्वेषु प्राणिषूदिता
ती देव, दैत्य, माणूस, प्राणी, मगर, पक्षी, कीटक आणि कमळातून जन्मलेल्या सर्व सजीवांमध्ये आहे.
शीतार्तसुप्तभोगीन्द्रभोगवद् बद्धमण्डला । सिता कल्पाग्निविगलदिन्दुवद् बद्धकुण्डला
ती थंडीत झोपलेल्या सर्पासारखी वळवलेली असते, कल्पनेच्या अग्नीतून निघणाऱ्या चंद्रासारखी घट्ट गुंडाळलेली असते.