असम्बद्धप्रलापासि बालासि वरवर्णिनि । रमसे वाक्यलीलाभी रमस्वावनिपात्मजे
सुंदर रूप असलेल्या कन्ये, तू लहान मुलीसारखी असंबद्ध बोलत आहेस; तुला बोलण्याचं खेळ आवडतं, तर मग पृथ्वीपुत्रासोबतही तसंच रमावं.
किञ्चित् त्यक्त्वा नकिञ्चिद् यो गतः प्रत्यक्षसंस्थितम् । त्यक्तप्रत्यक्षसद्रूपस् स कथं किल शोभते
जो कुणी काहीतरी सोडून, काहीच उरलं नाही असं म्हणत, प्रत्यक्षातच स्थिर राहतो आणि प्रत्यक्षाचं खरं स्वरूपच सोडून देतो, तो माणूस खरंच कसा तेजस्वी दिसेल?
भोगैर् अभुक्तैस् तुष्टो ऽहम् इति भोगाञ् जहाति यः । रुषेवाशनपानाद्यान् स कथं किल शोभते
जो कुणी अजून अनुभवले नाहीत अशा सुखांनीच समाधानी राहतो आणि सुखांचा त्याग करतो, जणू काही खाण्यापिण्यावर रागावल्यासारखा, तो माणूस खरंच कसा तेजस्वी दिसेल?
वाहनाशनशय्यादि सर्वं सन्त्यज्य धीरधीः । यस् तिष्ठत्य् आत्मनैवैकस् स कथं किल शोभते
ज्याची बुद्धी ठाम आहे आणि जो सर्व वाहने, अन्न, झोप या गोष्टी सोडून फक्त स्वतःपुरता उरतो, असा माणूस खरंच कसा तेजस्वी दिसेल?
स्वयं नकिञ्चिद् एवाहं जगदीशो ऽस्मि चेति च । निश्चयो यस्य दुर्बुद्धेस् स कथं किल शोभते
जो माणूस स्वतःला काहीच नाही, पण तरीही जगाचा स्वामी आहे असं ठाम मानतो, त्याची बुद्धी दुर्बलच असते; मग असा माणूस कसा काय तेजस्वी दिसेल?
आत्मन्य् एवात्मनैकान्ते त्यक्तसर्वसमागमः । यस् स्थितश् श्वभ्रतरुवत् स कथं किल शोभते
जो सर्व संबंध सोडून, स्वतःमध्ये एकटा राहतो, जणू खोल खड्ड्यासारखा, असा माणूस कसा काय तेजस्वी दिसेल?
नाहं देहो ऽन्यद् एवाहं नकिञ्चित् सर्वम् एव हि । एवं प्रलापो यस्यास्ति स कथं किल शोभते
जो म्हणतो, 'मी हा देह नाही, मी काहीतरी वेगळाच आहे, मी काहीच नाही, पण तरीही सर्व काही आहे,' अशा विचित्र बोलणाऱ्याचा खरा तेज कसा दिसेल?
यत् पश्यामि न पश्यामि तत् पश्याम्य् अन्यद् एव यत् । प्रलाप इत्य् असन् यस्य स कथं किल शोभते
जो म्हणतो, 'जे मी पाहतो, ते मी पाहत नाही; मी जे पाहतो, ते काहीतरी वेगळंच आहे,' अशा खोट्या बोलणाऱ्याचा खरा तेज कसा दिसेल?
तस्मान् मुग्धासि बालासि चपलासि विलासिनि । नानालापविलासेन क्रीडसि क्रीड सुन्दरि
म्हणून तू निरागस आहेस, बालसुलभ आहेस, चंचल आहेस आणि खेळकर आहेस. सुंदरिये, तू वेगवेगळ्या गप्पा आणि खेळांमध्ये रमतेस, मजेत खेळतेस.
प्रविहस्याट्टहासेन शिखिध्वज इति प्रियाम् । मध्याह्ने स्नातुम् उत्थाय निर्जगामाङ्गनागृहात्
मध्यान्ही, 'शिखिध्वज' असे हसत मोठ्याने म्हणत त्याची प्रिया स्नानासाठी उठली आणि स्त्रियांच्या महालातून बाहेर गेली.
कष्टं नात्मनि विश्रान्तो मद्वचांसि न बुद्धवान् । राजेति खिन्ना चूडाला स्वव्यापारपराभवत्
हाय, तो स्वतःमध्ये समाधान शोधत नाही, माझ्या शब्दांकडे त्याचे लक्ष नाही. त्यामुळे दुःखी झालेली चूडाळा आपल्या कामात गुंतून गेली.
तदा तथाङ्ग तत्राथ तादृशाशययोस् तयोः । ताभिः पार्थिवलीलाभिर् दिवसस् स जगाम ह
त्या वेळी, त्या दोघांच्या मनात असेच विचार असताना, त्या राजवाड्यातील खेळांमध्ये दिवस कसे गेले ते कळलेच नाही.
क्रमेण मासा ऋतवो राम संवत्सरास् तथा । अतीता बहवस् तत्र दम्पत्योस् स्निग्धयोस् तयोः
त्या दोघांच्या प्रेमळ सहवासात, हळूहळू महिने, ऋतू आणि वर्षे असे कित्येक काळ गेले, हे राम.
एकदा नित्यतृप्ताया निरिच्छाया अपि स्वयम् । चूडालाया बभूवेच्छा लीलया खगमागमे
एकदा, चूडाळा नेहमीच तृप्त आणि निरिच्छा असली तरी, तिला सहजपणे आकाशात उडण्याचा कौशल्याचा आनंद घ्यायची इच्छा मनात आली.
खगमागमसिद्ध्यर्थम् अथ सा नृपकन्यका । सर्वभोगान् अनादृत्य समागम्य च निर्जनम्
त्या राजकन्येला आकाशात उडण्याचे कौशल्य मिळवायचे होते, म्हणून तिने सर्व भोग बाजूला ठेवून एकांत स्थळी गेली.
एकैवैकान्तनिरता स्वासनावस्थिताङ्गका । ऊर्ध्वगप्राणपवनचिराभ्यासं चकार ह
ती एकटीच, एकांतात मन लावून, आपल्या आसनावर बसली आणि दीर्घकाळ श्वास वर नेण्याचा सराव करू लागली.
यद् इदं दृश्यते किञ्चिज् जगत् सस्थास्नुजङ्गमम् । स्पन्दस्य तत् क्रियानाम्नः फलम् इत्य् अनुभूयते
हे जग, ज्यात स्थिर आणि चल अशी सर्व सृष्टी दिसते, हे सर्व त्या 'स्पंदन' नावाच्या क्रियेचे फळ म्हणून अनुभवास येते.
कस्य स्पन्दविलासस्य घनाभ्यासस्य मे वद । ब्रह्मन् खगमनाद्य् एतत् फलं यत्नैकशालिनः
हे ब्रह्मन्, हे स्पंदनाचे आणि त्याच्या घनतेने होणाऱ्या हालचालीचे प्रदर्शन कुणाचे आहे? आकाशात उडणे वगैरे एकाग्र प्रयत्नाचे हे फळ नेमके कुणासाठी आहे, ते मला सांग.
आत्मज्ञो वाप्य् अनात्मज्ञस् सिद्ध्यर्थं लीलया तथा । कथं संसाधयत्य् एतद् यथावद् वद मे विभो
स्वतःला ओळखणारा असो वा नसो, साध्य मिळवण्यासाठी असो किंवा केवळ खेळ म्हणून असो—हे सर्व नेमके कसे साध्य होते, हे मला स्पष्टपणे सांग, प्रभो.
त्रिविधं सम्भवत्य् अङ्ग साध्यं वस्त्व् इह सर्वतः । उपादेयं च हेयं च तथोपेक्ष्यं च राघव
राघवा, इथे साध्य करावयाच्या सर्व गोष्टींमध्ये तीन प्रकार असतात—स्वीकारायोग्य, त्यागायोग्य आणि दुर्लक्ष करावयाचे.
आत्मभूतं प्रयत्नेन ह्य् उपादेयं तु साध्यते । हेयं सन्त्यज्यते ज्ञात्वा ह्य् उपेक्ष्यं मध्यम् एतयोः
स्वरूप असलेली गोष्ट प्रयत्नाने मिळवता येते. जे टाकून द्यायचे आहे ते समजल्यावर सोडता येते. आणि या दोघांच्या मधली जी गोष्ट आहे, ती दुर्लक्ष करावी.
यद् यद् आह्लादनकरम् आदेयं तद् असन्मतेः । तद्विरुद्धम् अनादेयम् उपेक्ष्यं मध्यमं विदुः
जे काही आनंद देणारे आहे, ते योग्य समज असलेल्या लोकांनी स्वीकारावे असे मानले जाते. जे त्याच्या विरुद्ध आहे, ते स्वीकारू नये. आणि मधली गोष्ट दुर्लक्षित ठेवावी असे समजले जाते.
सन्मतेर् विदुषो ज्ञस्य सर्वम् आत्ममयं यदा । त्रय एव तदा पक्षास् सम्भवन्ति न केचन
जेव्हा योग्य समज असणाऱ्या ज्ञानी व्यक्तीला सर्व काही आत्ममय वाटते, तेव्हा फक्त हे तीनच पर्याय उरतात, दुसरे काहीच राहत नाही.
केवलं सर्वम् एवेदं कदाचिल् लीलया न वा । उपेक्ष्यम् अक्षिनिक्षिप्तम् आलोकयति वा न वा
कधी कधी हे सर्व काही केवळ खेळ म्हणून दुर्लक्षित केले जाते, किंवा नाही. डोळ्यांनी पाहूनही, एखादा त्याकडे पाहतो किंवा नाही.
ज्ञस्योपेक्ष्यात्मकं राम मूढस्यादेयतां गतम् । हेयं स्फारविरागस्य शृणु सिद्धिक्रमं कथम्
हे राम, ज्याच्या मनात ज्ञानाची प्रवृत्ती आहे, त्याच्यात नैसर्गिक उदासीनता असते. जे मूढ असतात, त्यांना सोडून द्यावं लागतं. ज्याच्या मनात प्रबळ वैराग्य आहे, त्याच्यासाठी काही गोष्टी टाकून द्यायच्या असतात. आता, सिद्धी मिळवायची कशी, त्याचा क्रम ऐक.
देशकालक्रियाद्रव्यसाधनास् सर्वसिद्धयः । जीवम् आह्लादयन्तीह वसन्त इव भूतलम्
इथे जागा, काळ, कृती आणि साधनांपासून मिळणाऱ्या सर्व सिद्धी जिवाला तशाच आनंद देतात, जसा वसंत ऋतू पृथ्वीला आनंद देतो.
मध्ये चतुर्णाम् एतेषां क्रिया प्रथमकल्पिकी । सिद्ध्यादिसाधने साधोस् तन्मयास् ते यतः क्रमाः
या चार गोष्टींमध्ये कृती ही सर्वात महत्त्वाची मानली जाते. सिद्धी आणि इतर उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी, त्या कृतीमध्ये पूर्णपणे एकरूप होऊन पुढचे टप्पे पार पाडावे लागतात.
गुलिकाञ्जनखड्गादिक्रियाक्रमनिरूपणम् । तत्रास्तां तावद् एषो ऽत्र विस्तारः प्रकृतार्थहा
गोळी, अंजन, तलवार आणि अशा कृतींच्या तपशीलवार पद्धती इथे बाजूला ठेवूया, कारण त्याचा विस्तार मुख्य विषयापासून दूर नेतो.
रत्नौषधितपोमन्त्रक्रियाक्रमनिरूपणम् । तत्रास्तां तावद् एषो ऽत्र विस्तारः प्रकृतार्थहा
रत्न, औषधी, उष्णता आणि मंत्र यांच्या क्रिया कशा कराव्यात याचे सविस्तर वर्णन इथे बाजूला ठेवूया, कारण ते मुख्य विषयापासून लक्ष हटवते.
श्रीशैले सिद्धदेशे च मेर्वादौ वा निवासतः । सिद्धिर् इत्य् अपि विस्तारः क्रियोत्था प्रकृतार्थहा
श्रीशैल, सिद्धदेश किंवा मेरू अशा पवित्र स्थळी राहून मिळणाऱ्या सिद्धीचे सविस्तर वर्णनही मुख्य विषयापासून दूर नेणारे आहे.