एकैवाकाशसङ्काशे केवले हृदये रमे । न रमे राजलीलासु तेनास्मि श्रीमती स्थिता
स्वच्छ आणि एकाकी आकाशासारख्या माझ्या अंतःकरणातच मला खरा आनंद मिळतो. राजाच्या खेळांमध्ये मला काहीच आकर्षण वाटत नाही; म्हणून मी खऱ्या अर्थाने समृद्ध राहते.
आत्मन्य् एव हि तिष्ठामि न वनोद्यानसद्मसु । न भोगौघेषु शय्यासु तेनास्मि श्रीमती स्थिता
मी फक्त स्वतःच्या आत्म्यातच स्थिर आहे; मला वन, बाग, राजवाडे, सुखसोयी किंवा मऊ शय्या यांत काहीच आकर्षण नाही. म्हणून मी खऱ्या अर्थाने समृद्ध राहते.
जगतां प्रभुर् एवास्मि नकिञ्चिन्मात्ररूपिणी । इत्य् आत्मन्य् एव तिष्ठामि तेनाहं श्रीमती स्थिता
मी या सगळ्या जगाचा स्वामी आहे, पण माझं खरं स्वरूप काहीच नसल्यासारखं आहे. म्हणून मी स्वतःमध्येच स्थिर आहे आणि यामुळेच मी खऱ्या अर्थाने धन्य आहे.
अन्यैवाहम् इयं नाहम् अन्या चेयं च वाप्य् अहम् । सर्वम् अस्मि नकिञ्चिद् वा तेनाहं श्रीमती स्थिता
मी या सगळ्यापेक्षा वेगळी आहे, आणि हे माझं नाही; पण हेही मीच असू शकते, किंवा मी सर्व काही आहे, किंवा काहीच नाही. म्हणून मी खऱ्या अर्थाने धन्य आहे.
यत् पश्यामि न पश्यामि तत् पश्याम्य् अन्यद् एव यत् । इति सम्यक् प्रपश्यामि तेनाहं श्रीमती स्थिता
जे मी पाहते, ते खरं पाहत नाही; मी जे जाणते, ते काही वेगळंच आहे. म्हणून मी सगळं नीट पाहते आणि यामुळेच मी खऱ्या अर्थाने धन्य आहे.
न सुखं प्रार्थये नार्थं नानर्थं चेतरां स्थितिम् । यथाप्रप्तेन तुष्यामि तेनाहं श्रीमती स्थिता
मला सुखाची, संपत्तीची, दुःखाची किंवा दुसऱ्या कुठल्याही स्थितीची इच्छा नाही. जे काही मिळतं, त्यात मी समाधानी आहे, आणि म्हणून मी खऱ्या अर्थाने धन्य आहे.
तनुविद्वेषरागाभिस् तज्ज्ञाभिश् शास्त्रदृष्टिषु । रमे सह वयस्याभिस् तेनास्मि श्रीमती स्थिता
ज्यांच्या मनात देहाबद्दल आसक्ती किंवा द्वेष नाही, ज्यांना हे ज्ञान आहे आणि जे शास्त्रानुसार पाहतात, अशा माझ्या मित्रांसोबत मला आनंद मिळतो; आणि यामुळेच मी खऱ्या अर्थाने धन्य आहे.
पश्यामि यन् नयनरश्मिभिर् इन्द्रियैर् वा चित्तेन चेह हि तद् अङ्ग न किञ्चिद् एव । पश्यामि तद्विरहितं तु नकिञ्चिदाभं पश्यामि सम्यग् इति नाथ चिरोदयास्मि
हे नाथा, मी डोळ्यांनी, इंद्रियांनी किंवा मनाने इथे जे काही पाहतो, ते खरे तर काहीच नाही; मी जे पाहतो ते त्या सर्वांपासून वेगळे, काहीच नसल्यासारखे दिसते; म्हणून मी योग्य रीतीने पाहतो आणि बऱ्याच काळापासून मला प्रकाश मिळाला आहे.
एवम् आत्मनि विश्रान्तां वदन्तीं तां वराननाम् । असम्बद्धप्रलापासि बालासीति वदञ् शनैः
ती सुंदर मुखवाली स्वतःमध्ये स्थिर राहून असे बोलत असताना, त्याने हळूच सांगितले, "तू मुलीसारखी विस्कळीत बोलतेस."
भोगलम्पटया बुद्ध्या मुग्धाम् आशङ्क्य तां प्रियाम् । अबुद्ध्वा तद्गिराम् अर्थं विहस्योवाच भूपतिः
आपली प्रिया भोगाची लालसा असलेल्या आणि भोळी आहे असे समजून, तिच्या बोलण्याचा अर्थ न समजता, राजाने हसून असे सांगितले.
असम्बद्धप्रलापासि बालासि वरवर्णिनि । रमसे वाक्यलीलाभी रमस्वावनिपात्मजे
सुंदर रूप असलेल्या कन्ये, तू लहान मुलीसारखी असंबद्ध बोलत आहेस; तुला बोलण्याचं खेळ आवडतं, तर मग पृथ्वीपुत्रासोबतही तसंच रमावं.
किञ्चित् त्यक्त्वा नकिञ्चिद् यो गतः प्रत्यक्षसंस्थितम् । त्यक्तप्रत्यक्षसद्रूपस् स कथं किल शोभते
जो कुणी काहीतरी सोडून, काहीच उरलं नाही असं म्हणत, प्रत्यक्षातच स्थिर राहतो आणि प्रत्यक्षाचं खरं स्वरूपच सोडून देतो, तो माणूस खरंच कसा तेजस्वी दिसेल?
भोगैर् अभुक्तैस् तुष्टो ऽहम् इति भोगाञ् जहाति यः । रुषेवाशनपानाद्यान् स कथं किल शोभते
जो कुणी अजून अनुभवले नाहीत अशा सुखांनीच समाधानी राहतो आणि सुखांचा त्याग करतो, जणू काही खाण्यापिण्यावर रागावल्यासारखा, तो माणूस खरंच कसा तेजस्वी दिसेल?
वाहनाशनशय्यादि सर्वं सन्त्यज्य धीरधीः । यस् तिष्ठत्य् आत्मनैवैकस् स कथं किल शोभते
ज्याची बुद्धी ठाम आहे आणि जो सर्व वाहने, अन्न, झोप या गोष्टी सोडून फक्त स्वतःपुरता उरतो, असा माणूस खरंच कसा तेजस्वी दिसेल?
स्वयं नकिञ्चिद् एवाहं जगदीशो ऽस्मि चेति च । निश्चयो यस्य दुर्बुद्धेस् स कथं किल शोभते
जो माणूस स्वतःला काहीच नाही, पण तरीही जगाचा स्वामी आहे असं ठाम मानतो, त्याची बुद्धी दुर्बलच असते; मग असा माणूस कसा काय तेजस्वी दिसेल?
आत्मन्य् एवात्मनैकान्ते त्यक्तसर्वसमागमः । यस् स्थितश् श्वभ्रतरुवत् स कथं किल शोभते
जो सर्व संबंध सोडून, स्वतःमध्ये एकटा राहतो, जणू खोल खड्ड्यासारखा, असा माणूस कसा काय तेजस्वी दिसेल?
नाहं देहो ऽन्यद् एवाहं नकिञ्चित् सर्वम् एव हि । एवं प्रलापो यस्यास्ति स कथं किल शोभते
जो म्हणतो, 'मी हा देह नाही, मी काहीतरी वेगळाच आहे, मी काहीच नाही, पण तरीही सर्व काही आहे,' अशा विचित्र बोलणाऱ्याचा खरा तेज कसा दिसेल?
यत् पश्यामि न पश्यामि तत् पश्याम्य् अन्यद् एव यत् । प्रलाप इत्य् असन् यस्य स कथं किल शोभते
जो म्हणतो, 'जे मी पाहतो, ते मी पाहत नाही; मी जे पाहतो, ते काहीतरी वेगळंच आहे,' अशा खोट्या बोलणाऱ्याचा खरा तेज कसा दिसेल?
तस्मान् मुग्धासि बालासि चपलासि विलासिनि । नानालापविलासेन क्रीडसि क्रीड सुन्दरि
म्हणून तू निरागस आहेस, बालसुलभ आहेस, चंचल आहेस आणि खेळकर आहेस. सुंदरिये, तू वेगवेगळ्या गप्पा आणि खेळांमध्ये रमतेस, मजेत खेळतेस.
प्रविहस्याट्टहासेन शिखिध्वज इति प्रियाम् । मध्याह्ने स्नातुम् उत्थाय निर्जगामाङ्गनागृहात्
मध्यान्ही, 'शिखिध्वज' असे हसत मोठ्याने म्हणत त्याची प्रिया स्नानासाठी उठली आणि स्त्रियांच्या महालातून बाहेर गेली.
कष्टं नात्मनि विश्रान्तो मद्वचांसि न बुद्धवान् । राजेति खिन्ना चूडाला स्वव्यापारपराभवत्
हाय, तो स्वतःमध्ये समाधान शोधत नाही, माझ्या शब्दांकडे त्याचे लक्ष नाही. त्यामुळे दुःखी झालेली चूडाळा आपल्या कामात गुंतून गेली.
तदा तथाङ्ग तत्राथ तादृशाशययोस् तयोः । ताभिः पार्थिवलीलाभिर् दिवसस् स जगाम ह
त्या वेळी, त्या दोघांच्या मनात असेच विचार असताना, त्या राजवाड्यातील खेळांमध्ये दिवस कसे गेले ते कळलेच नाही.
क्रमेण मासा ऋतवो राम संवत्सरास् तथा । अतीता बहवस् तत्र दम्पत्योस् स्निग्धयोस् तयोः
त्या दोघांच्या प्रेमळ सहवासात, हळूहळू महिने, ऋतू आणि वर्षे असे कित्येक काळ गेले, हे राम.
एकदा नित्यतृप्ताया निरिच्छाया अपि स्वयम् । चूडालाया बभूवेच्छा लीलया खगमागमे
एकदा, चूडाळा नेहमीच तृप्त आणि निरिच्छा असली तरी, तिला सहजपणे आकाशात उडण्याचा कौशल्याचा आनंद घ्यायची इच्छा मनात आली.
खगमागमसिद्ध्यर्थम् अथ सा नृपकन्यका । सर्वभोगान् अनादृत्य समागम्य च निर्जनम्
त्या राजकन्येला आकाशात उडण्याचे कौशल्य मिळवायचे होते, म्हणून तिने सर्व भोग बाजूला ठेवून एकांत स्थळी गेली.
एकैवैकान्तनिरता स्वासनावस्थिताङ्गका । ऊर्ध्वगप्राणपवनचिराभ्यासं चकार ह
ती एकटीच, एकांतात मन लावून, आपल्या आसनावर बसली आणि दीर्घकाळ श्वास वर नेण्याचा सराव करू लागली.
यद् इदं दृश्यते किञ्चिज् जगत् सस्थास्नुजङ्गमम् । स्पन्दस्य तत् क्रियानाम्नः फलम् इत्य् अनुभूयते
हे जग, ज्यात स्थिर आणि चल अशी सर्व सृष्टी दिसते, हे सर्व त्या 'स्पंदन' नावाच्या क्रियेचे फळ म्हणून अनुभवास येते.
कस्य स्पन्दविलासस्य घनाभ्यासस्य मे वद । ब्रह्मन् खगमनाद्य् एतत् फलं यत्नैकशालिनः
हे ब्रह्मन्, हे स्पंदनाचे आणि त्याच्या घनतेने होणाऱ्या हालचालीचे प्रदर्शन कुणाचे आहे? आकाशात उडणे वगैरे एकाग्र प्रयत्नाचे हे फळ नेमके कुणासाठी आहे, ते मला सांग.
आत्मज्ञो वाप्य् अनात्मज्ञस् सिद्ध्यर्थं लीलया तथा । कथं संसाधयत्य् एतद् यथावद् वद मे विभो
स्वतःला ओळखणारा असो वा नसो, साध्य मिळवण्यासाठी असो किंवा केवळ खेळ म्हणून असो—हे सर्व नेमके कसे साध्य होते, हे मला स्पष्टपणे सांग, प्रभो.
त्रिविधं सम्भवत्य् अङ्ग साध्यं वस्त्व् इह सर्वतः । उपादेयं च हेयं च तथोपेक्ष्यं च राघव
राघवा, इथे साध्य करावयाच्या सर्व गोष्टींमध्ये तीन प्रकार असतात—स्वीकारायोग्य, त्यागायोग्य आणि दुर्लक्ष करावयाचे.