असत्यजडचेत्यांशश्रयणाच् चिद्वपुर् जडम् । महाजडगतो ह्य् अग्निर् अपि रूपं स्वम् उज्झति
असत्य आणि जड गोष्टींना आधार दिल्यामुळे चैतन्य जड होतं; जसं मोठ्या जड वस्तूमध्ये अग्नी गेल्यावर तो आपलं मूळ रूप सोडतो.
सद् वासद् वा यद् आभासि चित् समाचामति स्वतः । स्वं रूपम् अलम् उत्सृज्य तद् एव भवति क्षणात्
खरं असो किंवा खोटं, जे काही दिसतं ते चैतन्य लगेच आपल्यात सामावून घेतं आणि आपलं मूळ स्वरूप सोडून त्या गोष्टीसारखंच क्षणात होतं.
एवं चिद्रूपम् अप्य् एतच् चेत्योन्मुखतया स्वयम् । जडं शून्यम् असङ्कल्पं चेतत्य् अन्यप्रबोधितम्
अशा प्रकारे, हे चैतन्यसुद्धा जेव्हा वस्तूंमध्ये गुंततं, तेव्हा ते जड, रिकामं आणि इच्छा नसलेलं होतं, आणि दुसऱ्याच्याच जागृतीने ते जागं होतं.
इति सञ्चिन्त्य चूडाला केनैषा चित् प्रचेतते । इति सञ्चिन्तयाम् आस चिराच् चेत्थं व्यबुध्यत
असं विचार करत चूडाला मनात म्हणाली, 'हे चैतन्य कोण जागं करतं?' अशी विचार करत-करत बराच वेळ गेल्यावर तिला शेवटी समजलं.
अहो नु चिरकालेन ज्ञातं ज्ञेयम् अनामयम् । यद् वै चिच्चमितं कृत्वा न किञ्चिद् दूयते पुनः
अहो, खूप काळानंतर अखेर हे दुःखरहित जाणण्यासारखं समजलं; कारण एकदा का चैतन्याचं खरं स्वरूप ओळखलं, की पुन्हा काहीच त्रास देत नाही.
एते हि चिद्विलासान्ता मनोबुद्धीन्द्रियादयः । असन्तस् सन्त एवाहो द्वितीयेन्दुवद् आस्थिताः
मन, बुद्धी, इंद्रियं आणि इतर सर्व गोष्टी या चैतन्याच्या लीलेंतच संपतात; जरी त्या खरी नसल्या, तरी जशा दुसरं चंद्र दिसतो तशाच खऱ्यासारख्या भासतात.
महाचिद् एकैवास्तीह महासत्तेति योच्यते । निष्कलङ्का समा शुद्धा निरहङ्काररूपिणी
इथे फक्त एकच महान चैतन्य आहे, ज्याला 'महासत्ता' असं म्हणतात; ती निष्कलंक, सम, शुद्ध आणि अहंकाररहित स्वरूपाची आहे.
शुद्धसंवेदनाकारा शिवं चिन्मात्रम् अच्युता । सकृद्विभाता विमला नित्योदयवती स्थिता
ती शुद्ध जाणिवेच्या रूपात, मंगल, फक्त चैतन्याने भरलेली आणि अविनाशी आहे; एकदा प्रकट झाली की, कायमस्वरूपी निर्मळ आणि नेहमीच उगवणारी राहते.
सद्ब्रह्मपरमात्मादिनामभिर् याभिधीयते । चेत्यचेतनचित्तादि नास्या भिन्नं न सा ततः
सत्य ब्रह्म, परमात्मा अशा नावांनी जिचा उल्लेख केला जातो, ती ज्या गोष्टींना मन, चैतन्य, चेतना म्हणतात त्या तिच्यापासून वेगळ्या नाहीत, आणि तीही त्यांच्यापासून वेगळी नाही.
तयैषा चेत्यते चिच्छ्रीस् सैषाद्या चिद् इति स्मृता । अचेत्यं यद् इदं चित्त्वं तत् तस्या रूपम् अक्षतम्
याच्यामुळे हे चैतन्य जाणवलं जातं; हिलाच चैतन्याची देवी वगैरे म्हणतात; जे न समजता येणारं आहे, म्हणजेच मन, ते तिचं अखंड स्वरूप आहे.
मनोबुद्धीन्द्रियाद्यर्थरूपैस् सैवं विजृम्भते । तरङ्गकणकल्लोलवलनैर् अम्ब्व् इवात्मनि
तीच मन, बुद्धी, इंद्रिये आणि विषय यांच्या रूपानं विस्तारते, जसं पाणी स्वतःमध्ये लाटा, थेंब, आणि उसळी यांच्या रूपात दिसतं.
जगद्भूतपदार्थानां सत्ता स्फुरति सान्तरे । यद् इदं तत् परं रूपं तस्याः खलु महाचितेः
जगातल्या सर्व घटकांची आणि वस्तूंची अस्तित्वाची चमक तिच्यातच आहे; हे जे काही आहे, तेच त्या महान चैतन्याचं खरं स्वरूप आहे.
शुद्धसंविन्महासिंही सेयं समसमोदिता । अनन्ययैवान्ययेव जगज्जृम्भिकया स्थिता
ही शुद्ध चैतन्याची सिंहिणी, स्वतःच्याच सामर्थ्याने, साऱ्या जगात सारखीच प्रकट होते आणि स्थिर राहते.
सत्ता तद्व्यतिरेकेण नान्या सम्भवतीह हि । विचित्रहेमभाण्डानां ननु हेमेतरा यथा
त्या चैतन्याशिवाय इथे दुसरे काही अस्तित्वच शक्य नाही, जसे विविध सोन्याच्या दागिन्यांमध्ये सोन्याशिवाय दुसरे काही नसते.
सा यथोदेति तद्रूपम् आत्मानं चेतति स्वयम् । स्वचित्त्वेन द्रवत्वेन तरङ्गादित्वम् अम्ब्व् इव
ती जशी प्रकट होते, तशीच ती स्वतःला जाणते—स्वतःच्या मनाने, तिच्या प्रवाहीपणामुळे, जणू पाण्यातील लाटेसारखी होते.
महाचितो जगच् चित्त्वाद् उदेतीवानुदय्य् अपि । तदात्मैव यथावर्तो रूपवाञ् जलधौ द्रवात्
महान चित्तापासून हे जग जणू चैतन्यातून निर्माण होते, पण खरंतर ते निर्माण होत नाही; ते त्याच स्वरूपाचे असते, जसे समुद्रातील वावटळ पाण्यातूनच आकार घेते.
एवं चिन्मात्रम् एवाहम् अनहम्भावम् आततम् । न तस्य जन्ममरणे न च स्तस् सदसद्गती
माझं खरं स्वरूप म्हणजे शुद्ध चैतन्यच आहे, ज्यात 'मी'पणाचा लवलेशही नाही. त्या चैतन्यात जन्म किंवा मृत्यू नाहीत, तसंच अस्तित्व किंवा अनस्तित्व यांच्यातही ते अडकत नाही.
न नाशस् सम्भवत्य् अस्य चिन्मात्रनभसः क्वचित् । अच्छेद्यो ऽयम् अदाह्यो ऽयं चिदात्मा नित्यनिर्मलः
या शुद्ध चैतन्याच्या आकाशाला कधीच नाश येत नाही. हे चैतन्यस्वरूप न तुटणारं आहे, न जळणारं आहे, ते कायमस्वरूपी आणि नेहमीच निर्मळ आहे.
अहो नु चिरकालेन शान्तास्मि परिनिर्वृता । निर्वासितमतिर् मुक्तम् आसे निर्मन्दराब्धिवत्
अरे, कितीतरी काळानंतर मला खरी शांतता मिळाली आहे, मी पूर्णपणे निवळले आहे. सर्व विचार शांत झालेत, मी मुक्तपणे, स्थिर समुद्रासारखी विश्रांती घेत आहे.
असदाभासम् अत्यच्छम् अनन्तम् अजम् अच्युतम् । आत्माकाशम् अनायासम् अवलम्ब्य रमे चिरम्
या खोटं वाटणाऱ्या, पारदर्शक, अनंत, अजन्मा आणि अचल अशा आत्म्याच्या आकाशावर सहजपणे विसंबून मी दीर्घकाळ आनंदात रमतो.
अनन्तम् इदम् आकाशं भूतौघश् चाचलादिकः । सुरासुरयुतं विश्वम् एतन्मयम् अकृत्रिमम्
हे अनंत आकाश, पर्वतांसारख्या सर्व भूतांचे समूह, देव-दानवांनी भरलेले हे विश्व—हे सर्व त्या एकाच, नैसर्गिक आणि अखंड तत्त्वापासूनच बनले आहे.
पुस्तकर्ममयी सेना सर्वा मृण्मात्रकं यथा । द्रष्टृदृश्यदृशां सत्ता चिन्मात्रैकमयी तथा
मातीच्या बाहुल्यांची सेना जशी मातीच असते, तशीच पाहणारा, पाहिले जाणारे आणि पाहणे—यांची सुद्धा अस्तित्व फक्त शुद्ध चैतन्याचं आहे.
इदम् ऐक्यम् इदं द्वित्वम् अहं नाहम् इतीति च । क इह भ्रमसम्मोहः कथं कस्य कुतः क्व वा
हे एकत्व, हे द्वैत, 'मी आहे' किंवा 'मी नाही' असे विचार—इथे नेमका कोण भ्रमित आहे, कसा, कुणामुळे, कुठून आणि कशासाठी?
तद् अनन्तम् अनायासम् उपशान्तास्मि खं स्थिता । निर्वामि परिनिर्वाणा सत्यम् आसे गतज्वरम्
मी त्या अनंत, सहज आणि शांत आकाशात स्थिर आहे; मी पूर्णपणे निवळून, खरी विश्रांती घेत, सर्व दुःखांपासून मुक्त झालो आहे.
अचेतनं चेतनं वा यो यो नामाभिचेतति । सत्तामात्रात्म तद्रूपं स्वं महाचिति संस्थितम्
जड असो वा चेतन असो, कोणतेही नाव दिले तरी त्या सर्वांची खरी ओळख म्हणजे अस्तित्वच आहे. ते आपल्याच स्वरूपात, त्या महान चैतन्यात स्थिर आहे.
तेनेह नाहम् नान्यश् च न भावाभावसम्भवः । शान्तं सर्वं निरालम्बं केवलं संस्थितं परम्
त्या एकाच अस्तित्वामुळे इथे ना 'मी' आहे, ना दुसरा कोणी आहे, ना अस्तित्वाचा किंवा अनस्तित्वाचा उदय होतो. सर्व काही शांत, आधाररहित आणि केवळ त्या परमात्म्यातच स्थिर आहे.
इत्थं विचारणपरा परमावबोधाद् बुद्ध्वा यथास्थितम् इदं परमात्मतत्त्वम् । संशान्तरागभयमोहमनोविलासा शान्ता बभूव शरदम्बरलेखिकेव
अशा प्रकारे विचार आणि परमज्ञान यात मग्न होऊन, तिने हे परमात्मतत्त्व जसे आहे तसे ओळखले. तिच्या मनातील आसक्ती, भीती, मोह आणि अस्थिरता पूर्णपणे शांत झाली; ती शरद ऋतूच्या आकाशातील रेषेसारखी नितांत शांत झाली.
दिनानुदिनम् एषाथ स्वात्मारामतया तया । नित्यम् अन्तर्मुखतया बभूव प्रकृतिस्थितिः
दररोज, आपल्या आत्म्यातील आनंदामुळे आणि नेहमी अंतर्मुख राहिल्यामुळे, ती आपल्या स्वाभाविक अवस्थेतच स्थिर राहिली.
नीरागा नीरुजासङ्गा निर्द्वन्द्वा निस्समीहिता । न जहाति न चादत्ते प्रकृताचारचारिणी
ती आसक्तिरहित, दुःखरहित, कुठल्याही गोष्टीला चिकटून न राहणारी, द्वैताच्या पलीकडची आणि कसलीही धडपड न करणारी आहे. ती काही सोडत नाही, काही धरत नाही, फक्त आपल्या स्वभावानुसार वागत राहते.
परितीर्णा भवाम्भोधिं शान्तसन्देहजालिका । परमात्ममहालाभपरिपूर्णतरान्तरा
ती भवसागर पार करून गेली, तिच्या मनातील शंका पूर्णपणे शांत झाल्या, आणि तिच्या अंतरात्म्यात सर्वोच्च आत्मसंपादनाचा परिपूर्ण आनंद भरून राहिला.