वनोपवनविन्यासवर्णनावलितासु च । शृङ्गाररसगर्भासु कथास्व् अरमतोन्मनाः
वन आणि बगिच्यांच्या सुंदर मांडणीच्या वर्णनांमध्ये, तसेच प्रेमभावनेने भरलेल्या गोष्टींमध्ये तो पूर्णपणे रममाण झाला होता.
हारिहासलसच्छ्वासविलोलालकवल्लरीः । कुमारीः पूजयाम् आस सुवर्णकलशस्तनीः
आनंदी हास्याने आणि हलक्या श्वासाने लहरणाऱ्या केसांच्या वेण्या असलेल्या, सोन्यासारख्या कुंभासारखी उरोज असलेल्या कुमारिकांची त्याने आदरपूर्वक पूजा केली.
एवम् अस्य विदुर् भव्या मन्त्रिणो नवनिश्चयम् । इङ्गिताकारवेदित्वम् एव मन्त्रिपदं परम्
अशा प्रकारे त्या शहाण्या मंत्र्यांनी त्याचा नवा हेतू ओळखला; कारण खऱ्या अर्थाने, हालचाली आणि चेहऱ्यावरील भाव समजणे हेच मंत्र्याचे मोठेपण आहे.
अथ तस्य विवाहाय मन्त्रिवर्गो विचारवान् । सुराष्ट्राधिपतिं कन्यां ययाचे यौवनान्विताम्
नंतर, विचारपूर्वक त्या मंत्रिमंडळाने सुराष्ट्राच्या राजाकडे त्याच्या विवाहासाठी तरुण कन्येची मागणी केली.
रूपयौवनसम्पन्नां भार्यात्वे विधिनोत्तमाम् । उपयेमे स ताम् आत्मसदृशीं प्रतिमाम् इव
रूप आणि तारुण्याने भरलेली, सर्व दृष्टीने उत्तम अशी ती कन्या त्याने पत्नी म्हणून स्वीकारली; ती जणू त्याच्याच प्रतिमेसारखी होती.
चूडालेति भुवि ख्याता नाम्ना नृपतिसुन्दरी । सा तं भर्तारम् आसाद्य रेजे फुल्लेव पद्मिनी
चूडालेती हे नाव पृथ्वीवर प्रसिद्ध असलेली, राजकन्या म्हणून ओळखली जाणारी ती; तिला असा पती मिळाल्यावर ती उमललेल्या कमळासारखी तेजस्वी दिसू लागली.
नीलनीरजनेत्रां तां चूडालां स शिखिध्वजः । स्नेहाद् विकासयाम् आस शोभयार्क इवाब्जिनीं
शिखिध्वजाने, काळ्या काजळासारख्या डोळ्यांची चूडाळा हिला आपुलकीने फुलवले, जशी सूर्य कमळाला फुलवतो.
अवर्धत तयोः प्रीतिर् अन्योऽन्यार्पितचेतसोः । हावभावविलासाद्यैस् सेकैर् नवलतेव सा
त्यांची प्रेमभावना वाढत गेली, कारण दोघांनीही आपली मने एकमेकांना दिली होती. हावभाव, मनोवृत्ती आणि खेळकर लाडिकपणाच्या सरींनी ते प्रेम नव्या वेलीसारखे फुलत गेले.
स मन्त्र्यर्पितसर्वार्थस् सुसुखी सुस्थितप्रजः । राजहंस इवाब्जिन्या रेमे दयितया तया
सर्व कामे मंत्र्यांकडे सोपवून, प्रजेला सुखात ठेवून, शिखिध्वज आपल्या प्रियतमेबरोबर राजहंस जसा कमळाजवळ रमतो तसा आनंदाने रमला.
अन्तःपुरेषु दोलासु चन्दनागुरुवीथिषु । मन्दारदामदोलासु कदलीकन्दलीषु च
अंतःपुरात, झुल्यावर, चंदन आणि अगरूच्या सुगंधी वाटांवर, मंदारफुलांनी सजवलेल्या झुल्यांवर आणि केळीच्या बागांमध्ये—
पुरान्तेषु वनान्तेषु दिगन्तेषु सरस्सु च । जङ्गलेषु दिनान्तेषु जम्बूजम्बीरशालिषु
नगराच्या टोकावर, दाट जंगलात, क्षितिजावर, तळ्याच्या काठी, माळरानावर, दिवस संपता, जांभूळ, लिंबू आणि तांदळाच्या बागांमध्ये—
बभूवाह्लादकं सर्वं तयोर् अन्योऽन्यचेष्टितम् । सद्वर्षणाध्वराचारैर् द्युभूम्योर् इव कान्तयोः
त्यांच्या दोघांच्या प्रत्येक कृतीत, एकमेकांसोबतच्या वागण्यात, सर्व काही आनंददायक झाले, जणू आकाश आणि पृथ्वी पावसाच्या आणि यज्ञाच्या शुभ कार्यात आनंद मानत आहेत.
नित्यम् एवावियुक्तत्वात् प्रियत्वाच् चेष्टितस्य च । मिथः कलाकलापस्य कोविदौ तौ बभूवतुः
ते नेहमीच एकमेकांपासून वेगळे झाले नाहीत आणि एकमेकांच्या संगतीत त्यांना अपार प्रेम वाटत होते; एकमेकांशी गप्पा मारण्यात आणि खेळकर बोलण्यात ते दोघेही कुशल झाले.
स्वरूपम् एकम् एवैतौ दधतुर् मिश्रतां गतौ । अन्योऽन्यं हृदयस्थत्वाद् इव सङ्क्रान्तम् अक्षतम्
त्यांची एकरूपता इतकी झाली की, जणू ते दोघे मिळून एकच झाले होते; एकमेकांच्या अंतःकरणात पूर्णपणे आणि अखंडपणे एकरूप झाले होते.
सर्वशास्त्रादिवैदग्ध्यं चित्राद्य् अपि मुखात् प्रभोः । बाला भाण्डाद् इवागृह्णाद् आसीत् सर्वार्थपण्डिता
तिने आपल्या पतीच्या तोंडून सर्व शास्त्रांचे आणि कलांचे, अगदी चित्रकलेचेही ज्ञान सहज मिळवले, जसे एखादे मूल भांड्यातून वस्तू काढते; त्यामुळे ती सर्व विषयांत पारंगत झाली.
नृत्तं वाद्यादि गेयादि चूडालावदनाद् असौ । अशिक्षत बभूवाथ कलानाम् अतिकोविदः
चूडाळाच्या तोंडून त्याने नृत्य, वाद्य आणि गायन शिकले; आणि लवकरच सर्व कलांमध्ये तो अत्यंत कुशल झाला.
आमावास्याव् इवेन्द्वर्काव् अन्योऽन्यं विलसत्कलौ । मिथो हृदयसंस्थौ तौ द्वाव् अप्य् ऐक्यम् इवास्थितौ
अमावस्येच्या रात्री एकत्र चमकणाऱ्या चंद्रसूर्यासारखे, ते दोघे एकमेकांच्या हृदयात वसलेले, अगदी एकरूपच वाटत होते.
तौ संस्थिताव् एकरसाव् अनन्यदयिताव् उभौ । पुष्पामोदाव् इवाभिन्नौ भूतलस्थौ शिवाव् इव
ते दोघेही एकाच भावनेत, एकमेकांशिवाय दुसऱ्या कोणावरही प्रेम न करणारे, पृथ्वीवर उमटणाऱ्या फुलांच्या सुगंधासारखे एकरूप आणि शुभ अशा जोडप्यासारखे होते.
वैदग्ध्यसुन्दरमती सर्वशास्त्रार्थकोविदौ । क्रीडयेव भुवं प्राप्तौ कमलाकमलाधवौ
सुंदर बुद्धी आणि उत्तम समज असलेले, सर्व शास्त्रांचे अर्थ जाणणारे, कमळ आणि त्याचा स्वामी जणू केवळ खेळण्यासाठी पृथ्वीवर आले आहेत असे वाटत होते.
स्नेहात् प्रसन्नमधुरौ समविज्ञानवेदिनौ । अनुवृत्तिपराव् आस्तां लोकवृत्तान्ततद्विदौ
आपुलकीमुळे ते दोघेही प्रसन्न, मधुर आणि एकसारखेच समजूतदार होते. एकमेकांची सेवा करण्यात रमलेले आणि जगातील व्यवहाराचे जाणकार होते.
कलाकलापसम्पन्नौ लसद्रसरसायनौ । शीतलस्निग्धमुग्धाङ्गौ शशाङ्कौ द्वाव् इवोदितौ
कला आणि गोड बोलण्यात निपुण, आनंदाच्या अमृताने उजळलेले, त्यांची शरीरे थंड, मऊ आणि मोहक होती, जणू दोन नवे चंद्रच आकाशात उगवले आहेत.
रेजे लसन्नृपतिभोगविलासकान्तम् अन्तःपुरेषु मिथुनं तद् अनुत्तमश्रि । ब्रह्माब्जषण्डकुहरेष्व् इव राजहंसयुग्मं विकासिमदमन्मथमन्दचारि
त्या अतुलनीय जोडप्याचा तेजस्वी राजवैभव अंतःपुरात झळकत होता, जसे ब्रह्मदेवाच्या कमळांनी भरलेल्या गुहांमध्ये दोन राजहंस प्रेमाने आणि सौम्यपणे विहरत असतात.
एवं बहूनि वर्षाणि मिथुनं निर्भरस्पृहम् । रेमे यौवनलीलाभिर् अनन्ताभिर् दिने दिने
अशा प्रकारे अनेक वर्षे ती दोघं मनापासून एकमेकांची ओढ ठेवून, दररोज तरुणपणाच्या अमर्याद लीलांमध्ये रमली.
अथ यातेषु वर्षेषु बहुष्व् आवृत्तिशालिषु । शनैर् गलति तारुण्ये भिन्नकुम्भाद् इवाम्भसि
मग अशी बरीच वर्षे उलटली, काळानुसार पुन्हा पुन्हा तेच चक्र चालू राहिले, आणि हळूहळू त्यांच्या तरुणपणाचा तेज ओसरू लागला, जणू तुटलेल्या मडक्यातून पाणी हळूहळू गळतं तसं.
शारदस्येव पर्णस्य मिथुनस्यास्य कालतः । ईषद्विरागो हृदयं सम्यक्प्राग्रसम् अस्पृशत्
जसं शरद ऋतूतील पान हळूहळू गळतं, तसं काळाच्या ओघात त्या दोघांच्या मनात हलक्या विरक्तीची भावना पूर्णपणे स्पर्शून गेली.
विरागवासनाक्रान्तम् एकान्तस्थम् अचिन्तयत् । मिथुनं तज् जगद्यात्राम् इमाम् इत्थम् अशाश्वतीम्
विरक्तीच्या ओढीने व्यापलेली, एकांतात बसून त्या दोघांनी या जगाच्या क्षणभंगुर प्रवासाचा खोल विचार केला.
किं नामेह मनोहारि संसारकुहरभ्रमे । तरङ्गनिकराकारभङ्गुरव्यवहारिणि
या संसाराच्या भोवऱ्यात, जिथे सगळे व्यवहार लाटांच्या गटासारखे क्षणभंगुर आहेत, तिथे खरंच मनाला भुरळ घालणारे काय आहे?
पातः पक्वफलस्येव मरणं दुर्निवारणम् । हिमाशनिर् इवाम्भोजे जरा निपतनोन्मुखी
पिकलेल्या फळाच्या पडण्यासारखे मृत्यू टाळता येत नाही; जसा हिम किंवा गारांचा मळा कमळावर पडतो, तशीच वार्धक्याची छाया शरीरावर येते.
आयुर् गलत्य् अविरतं जलं करतलाद् इव । प्रावृषीव लतातुम्बी तृष्णैका दीर्घतां गता
जसं हातातून पाणी सतत ओघळतं, तसं आयुष्यही हळूहळू निघून जातं; फक्त इच्छा मात्र पावसाळ्यात वेल वाढावी तशी वाढतच राहते.
शैलनद्या रय इव सम्प्रयात्य् एव यौवनम् । इन्द्रजालम् इवासत्यं जीवितं क्षणसंस्थिति
डोंगरातून वाहणाऱ्या नदीच्या प्रवाहासारखं तारुण्य निघून जातं; आणि जसं जादूगाराचं भासमान जाळं क्षणभर टिकतं, तसं हे जीवनही क्षणिक आणि असत्य आहे.