एताम् अवष्टभ्य दृशं भगीरथधिया वृताम् । समस् स्वस्थो यथाप्राप्तं कार्यम् आहर शान्तधीः
भगीरथाच्या निश्चयाने प्रेरित झालेल्या या दृष्टीला धरून, मन शांत ठेव आणि समत्वाने, ज्या कामाची वेळ येईल ते काम शांतचित्ताने पार पाड.
इदं पूर्वं परित्यज्य क्रोडीकृत्य ततस् स्वयम् । शान्तम् आत्मनि तिष्ठ त्वं शिखिध्वज इवाचलः
पूर्वीचं सर्व मागे टाकून, ते सगळं मनाशी धर आणि स्वतःच्या अंतरात्म्यात शांतपणे, शिखिध्वजासारखा डोंगरासारखा अचल राहा.
को ऽसौ शिखिध्वजो नाम कथं वा लब्धवान् पदम् । एतत् कथय मे ब्रह्मन् भूयो बोधाभिवृद्धये
हा शिखिध्वज कोण आहे आणि त्याने ते पद कसे मिळवले? हे मला पुन्हा सांग, ब्रह्मन्, माझ्या समज वाढावी म्हणून.
द्वापरे ऽभवतां पूर्वम् इदानीं च भविष्यतः । तेनैव सन्निवेशेन दम्पती स्निग्धनागरौ
द्वापरयुगात हे दोघे पूर्वी होते आणि आता पुन्हा होतील—तेच पती-पत्नी, प्रेमळ आणि प्रेमकौशल्य असलेले.
यत् पूर्वम् आसीद् भगवंस् तद् इदानीं तथैव हि । भविष्यति किमर्थं वै वद मे वदतां वर
भगवंत, जे पूर्वी होतं तेच आत्ताही आहे; मग पुढे ते वेगळं का व्हावं? मला सांगा, तुम्ही उत्तम वक्ते आहात.
जगन्निर्माणनियतेर् अस्या ब्राह्म्यास् स्वसंविदः । ईदृश्य् एव स्थितिर् नित्यम् अनिवार्या स्वभावजा
ही विश्वनिर्मितीची जी क्रमवारी आहे ती देवाच्या आत्मज्ञानातून निर्माण होते; तिची ही स्थिती कायमची, अपरिहार्य आणि नैसर्गिक आहे.
यद् अन्यद् बहुशो भूत्वा पुनर् भवति भूरिशः । अभूत्वैव भवत्य् अन्यत् पुनश् च न भवत्य् अलम्
जे वारंवार निर्माण होतं आणि पुन्हा पुन्हा प्रकट होतं, तेच नाहीसंही होतं, दुसरं काहीतरी होतं आणि मग पुन्हा नाहीसं होतं—हे पुरे.
अन्यत् प्राक्सन्निवेशस्य सादृश्येन स्फुरत्य् अलम् । अन्यत् प्राक्सन्निवेशार्धसादृश्येन विवल्गति
कधी पूर्वीच्या अवस्थेसारखं काहीतरी दिसतं, तर कधी पूर्वीच्या अर्धवटसारखं काहीतरी प्रकट होतं.
सदृश्यो विषमाश् चैव यथा सरसि वीचयः । ता एवान्याश् च दृश्यन्ते व्यवस्थास् संसृतौ तथा
जसं तलावातल्या लाटा एकसारख्या पण वेगळ्याही दिसतात, तसंच या जन्ममरणाच्या फेर्यातल्या घडामोडीही कधी सारख्या, कधी वेगळ्या असतात.
तस्माद् राघव भूयो ऽपि वक्ष्यमाणो नरेश्वरः । भविष्यति महातेजास् तद्वृत्तान्तम् इमं शृणु
म्हणून, राघव, आता मी पुन्हा एकदा जो राजा सांगणार आहे, तो मोठ्या तेजाचा आणि सामर्थ्याचा असणार आहे. त्याची ही गोष्ट नीट ऐक.
द्वापरे पूर्वम् अभवद् अतीते सप्तमे मनौ । चतुर्युगे चतुर्थे तु सर्गे ऽस्मिन् वारणाकुले
पूर्वी द्वापरयुगात, सातव्या मन्वंतरात, आणि या चौथ्या युगात, या सृष्टीत, जेथे हत्तींची वर्दळ आहे,
जम्बुद्वीपे प्रशान्तस्य विन्ध्यस्यादूरसंस्थिते । मालवानां पुरे श्रीमाञ् शिखिध्वज इतीश्वरः
जंबुद्वीपावर, शांत विंध्य पर्वताजवळ, मालवांच्या नगरीत, श्रीमंत आणि कीर्तीमान शिखिध्वज नावाचा राजा राज्य करत होता.
धैर्यौदार्यदयायुक्तः क्षमाशमदमान्वितः । शूरश् शुभसमाचारो मानी गुणगणाकरः
तो धैर्यवान, उदार आणि दयाळू होता; त्याच्यात क्षमा, मनःसंयम आणि इंद्रिय-निग्रह होते. तो शूरवीर, सदाचाराचा, स्वाभिमानी आणि सर्व सद्गुणांचा खजिना होता.
आहर्ता सर्वयज्ञानां जेता सर्वधनुष्मताम् । कर्ता सकलकार्याणां भर्तापूर्ववपुर् भुवः
तो सर्व यज्ञांचा कर्ता, सर्व धनुर्धारींवर विजय मिळवणारा, प्रत्येक कार्य साधणारा आणि पृथ्वीवरील पहिला अधिपती होता.
पेशलस् स्निग्धमधुरो विदग्धः प्रीतनागरः । सुन्दरश् शीलसुभगः प्रतापी धर्मवत्सलः
तो मनमिळावू, मृदू आणि गोड बोलणारा होता; कुशल आणि सर्वांच्या आवडीचा, देखणा, उत्तम स्वभावाचा, तेजस्वी आणि धर्मावर प्रेम करणारा होता.
वेदिता विदितार्थानां दाता सकलसम्पदाम् । भोक्ता संसङ्गरहितस् सुश्रोता सकलश्रुतेः
तो सर्व अर्थ जाणणारा, सर्व संपत्ती देणारा, आसक्तिरहितपणे उपभोग घेणारा आणि सर्व शास्त्रांचे उत्तम ऐकणारा होता.
स भोगौघान् अनादृत्य स्त्रैणं तृणवद् उत्सृजन् । पितरि स्वर्गम् आपन्ने बाल एवोत्तमौजसा
त्याने सर्व भोगांकडे दुर्लक्ष केलं, स्त्रीसुख तृणासारखं टाकून दिलं. वडील स्वर्गात गेल्यावर, तो अजून लहान असतानाच त्याच्यात अपूर्व सामर्थ्य होतं.
कृत्वा षोडशवर्षात्मा कृत्वा दिग्विजयं वशी । नूनं सौराज्यसम्पत्त्या भूमण्डलम् अयोजयत्
सोळा वर्षांचा झाल्यावर, त्याने सर्व दिशांमध्ये विजय मिळवला आणि नक्कीच आपल्या सम्राज्याच्या वैभवाने संपूर्ण पृथ्वी एकत्र आणली.
अतिष्ठद् विगताशङ्कं पालयन् धर्मतः प्रजाः । धीमान् स मन्त्रिभिस् सार्धं यशसा शुक्लयन् दिशः
तो कोणतीही भीती न बाळगता, प्रजेला धर्माने सांभाळत राज्य करत होता. बुद्धिमान असलेल्या त्या राजाने मंत्र्यांसह सर्व दिशांना आपली कीर्ती पसरवली.
अथ गच्छत्सु वर्षेषु वसन्ते प्रोल्लसत्य् अलम् । पुष्पेषु जृम्भमाणेषु स्फुरत्सु शशिरश्मिषु
अशा रीतीने वर्षे जात असताना, वसंत ऋतू आला, फुलं भरपूर उमलली आणि चंद्रकिरणे चमकत होत्या—
मञ्जरीजालदोलासु विटपान्तःपुरान्तरे । रजःकर्पूरधवले चलद्दलकवाटके
फुलांच्या गच्च झुंबरांनी सजलेल्या, फांद्यांच्या आतल्या भागात, पानांची दारे हलकेच हलत होती. त्या पानांवर परागाच्या शुभ्र धुळीमुळे कर्पूरासारखी पांढरट छटा दिसत होती.
आमोदिनि लसत्पुष्पगुलुच्छकवितानके । गायत्सु गहनेषूच्चैर् मिथुनेष्व् अलिनां मिथः
सुगंधी आणि चमकदार फुलांनी सजलेल्या कुंजांमध्ये, दाट झाडीत मधमाशा एकमेकांशी मोठ्याने गुणगुणत होत्या.
आयाति मधुरे वायौ शशिशीकरशीतले । कदलीकन्दलीकच्छतलपल्लवलासिनि
चंद्राच्या शीतल किरणांनी गार झालेला, मधुर वारा येत होता. तो केळीच्या कोंबांमध्ये आणि ताज्या पानांमध्ये खेळत होता.
कान्तां प्रति बभूवास्य नवं चेतस् समुत्सुकम् । क्षीवं कुसुमसम्भारसौगन्धिमधुरासवैः
आपल्या प्रियेच्या आठवणीने त्याचे मन नव्याने उत्कंठित झाले. फुलांच्या गंधाने आणि मधुर रसाने त्याचे मन मोहित झाले होते.
मनोराज्यम् इदं चक्रे स वसन्तमदैधितः । उद्यानवनदोलासु लीलाकमलिनीषु च
वसंताच्या उमाळ्याने भारावून, त्याने हे आनंदाचं राज्य उभारलं — बागांच्या कुंजात, झुल्यांवर आणि खेळत्या कमळांच्या तलावांत.
कदा प्रणयिनीं मुग्धां बालाब्जमुकुलस्तनीम् । करिष्ये कामिनीम् अङ्के पर्यङ्के कुसुमाङ्किताम्
कधी माझी निरागस प्रेयसी, जीचं उर कमळाच्या कळ्यांसारखं आहे, ती माझ्या मांडीवर, फुलांनी सजवलेल्या पलंगावर, माझ्या प्रियेसारखी विराजमान होईल?
कदा कमलवल्लीनां दोलास्व् अलिर् इवालिनीम् । आलोलतां विनेष्यामि बालां भुजलतानुगाम्
कधी मी कमळवेलीतल्या मधमाशीप्रमाणे, माझ्या कोवळ्या प्रेयसीला, तिच्या हातांनी मला बिलगून, झुल्यावर झुलवत खेळवेन?
मृणालहारकुन्देन्दुवृन्दतल्पाभिलाषिणी । मत्कृते मदनातप्ता कदा स्याद् इन्दुसुन्दरी
कधी ती चंद्रासारखी सुंदर, माझ्यासाठी प्रेमाने तळमळणारी, कमळाच्या देठांनी, कुंद आणि चांदण्याच्या गट्यांनी सजवलेल्या शय्येची आस धरून राहील?
इति चिन्तापरो भूत्वा कुसुमावलनोन्मुखः । विजहार वनान्तेषु कुसुमोपवनेषु च
अशा प्रकारे विचारात मग्न होऊन, फुलांच्या हारांसाठी उत्सुक राहून, तो वनाच्या काठावर आणि फुलांनी भरलेल्या बागांमध्ये भटकत होता.
वेलोपवनदोलासु लीलाकमलिनीषु च । वल्लीवलयगेहेषु विविधोद्यानभूमिषु
समुद्रकिनाऱ्याच्या बागांमधील झुल्यांवर, खेळकर कमळांच्या तलावांमध्ये, वेलींनी वेढलेल्या मांडवांमध्ये आणि विविध आनंददायी उद्यानांमध्ये त्याला आनंद मिळत होता.